CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN -2- Chương1: Tổng quan 1. MỘT SỐ THÔNG TIN VỀ XOÀI [6, 10, 11, 12, 13] 1. Lịch sử và nguồn gốc [11] Cây xoài có nguồn gốc từ miền đông Ấn Độ và các vùng lân cận như Miến Điện, Việt Nam… Xoài xuất hiện ở Đông Nam Á vào thế kỉ thứ IV trước Công nguyên và du nhập đến miền đông châu Phi vào thế kỉ thứ X sau Công nguyên. Vào thế kỉ XVI, người Bồ Đồ Nha đã mang nó từ châu Phi đến Brazil thuộc miền nam châu Mĩ.
Từ đó giống xoài được cải tiến và phát triển ở nhiều nước trên thế giới.1: Vùng phân bố cây xoài trên thế giới 1. Đặc điểm thực vật học [11] Xoài có tên khoa học là Mangifera indica, thuộc họ Anacardiaceae có nguồn gốc ở Đông Nam Á, bao gồm 62 loài. Có khoảng 16 loài là có quả ăn được, tuy nhiên chỉ có các loài M.odorata là thật sự cho giá trị kinh tế. Ngày nay, xoài được trồng ở nhiều nước như: Pakistan, Mianma, Srilanca, Thái Lan, Việt Nam, Nam Trung Quốc, Malaysia, Philippin … Cây xoài chỉ phát triển tốt ở vùng nhiệt đới có nhiệt độ tương đối cao, nếu mùa lạnh kéo dài sẽ làm giảm khả năng sinh trưởng của cây dẫn đến giảm năng suất và phẩm chất quả.
-3- Chương1: Tổng quan Cây xoài có cấu tạo gồm các phần: rễ, thân cành, lá, hoa, quả, hạt, phôi.2: Cây xoài và quả xoài 1. Rễ Xoài là cây ăn quả lâu năm. Nhờ bộ rễ khỏe nên cây có thể mọc trên nhiều loại đất khác nhau, chịu được hạn, úng tốt so với các loại cây ăn quả lâu năm khác. Bộ rễ bao gồm: rễ cọc, rễ ngang, rễ tơ.
Cây xoài có khả năng chịu hạn tốt là nhờ bộ tễ phát triển sâu, những vùng có hạn kéo dài 4 - 5 tháng xoài vẫn phát triển bình thường. Phần lớn rễ tập trung ở tầng đất 0 - 50 cm, đặt biệt rễ có thể ăn sâu đến 3,8 m. Rễ cọc ăn sâu bao nhiêu tùy thuộc vào giống xoài, tuổi cây, loại gốc ghép, cách nhân giống, tình trạng quản lý đất cũng như tính chất vật lý của đất. Rễ cọc có thể ăn sâu đến khoảng 8 - 10 m.
Rễ xoài có thể ăn xa đến 9 m nhưng phần lớn tập trung trong phạm vi cách gốc 2 m. Khi tuổi tăng lên thì rễ ngang tăng lên, tỷ lệ rễ thẳng giảm đi. Trồng xoài bằng cành chiết hoặc cành giâm thì bộ rễ mọc ra xung quanh gốc, không có rễ cọc, bộ rễ này không ăn sâu bằng rễ cây thực sinh. Cây trồng trên đất có mực nước ngầm cao hoặc trên đất sét, đá ong… thì phạm vi ăn sâu của rễ sẽ bị hạn chế.
Thân, cành Xoài là cây ăn quả mọc rất khỏe, cây thường xanh, cao to, thân cao đến 10 – 20 m, tuổi thọ mấy trăm năm, cây 100 - 200 năm tuổi vẫn ra hoa kết quả. Tuy nhiên, tán cây to, nhỏ, cao, thấp, tuổi thọ dài ngắn còn tùy thuộc vào cách nhân giống, điều kiện trồng. Cây thực sinh thường cao to hơn cây chiết hoặc cây trồng từ cành giâm. -4- Chương1: Tổng quan Sinh trưởng của cành xoài sau khi đã thành thục thì từ chồi ngọn có thể nhú ra từ 1 - 7 cành mới, số lượng chồi phát triển trên một cành phụ thuộc vào giống xoài, tuổi cây, thế sinh trưởng và tình hình sinh trưởng của cành.
Cây non ra nhiều đợt chồi hơn cây già hay cây có quả. Cây xoài một năm có mấy đợt lộc là: lộc xuân, lộc hè, lộc thu, lộc đông. - Lộc xuân: phát sinh tháng 2 - 4, ra lộc 2 - 3 lần. - Lộc hè: phát sinh tháng 5 - 7, một cành đơn có thể ra liên tục 2 đợt lộc hè trở lên.
- Lộc thu: phát sinh từ tháng 8 - 10. Thời gian này nhiệt độ thích hợp, lại vừa thu hái quả xong, cây khỏe sẽ ra 1 - 2 đợt lộc thu và khá đồng đều. - Lộc đông: phát sinh từ tháng 10 về sau. Lá Lá xoài thuộc loại lá đơn, mọc so le, tập trung trên ngọn cành, phía gốc cành ít lá hơn.
Lá nguyên, mặt lá phẳng hoặc gợn sóng, vặn xoắn hoặc cong về phía sau tùy theo giống. Lá có chiều dài 10 -15 cm, rộng 8 - 12 cm. Kích cỡ lá ngoài mối quan hệ về dinh dưỡng còn phụ thuộc vào giống xoài. Hoa Hoa xoài ra từng chùm, chùm hoa mọc trên ngọn cành hoặc ở nách lá, có khi không mang lá (chùm hoa thuần), có khi mang theo lá (chùm hoa hổn hợp).
Chùm hoa dài từ 10 - 50 cm. Cuống hoa có màu sắc khác nhau tùy theo giống: xanh nhạt, xanh vàng, xanh hồng hoặc xanh pha… Hình 1.3: Hoa xoài -5- Chương1: Tổng quan Trên trục của chùm hoa có 2 - 5 lần phân nhánh. Một chùm hoa có 100 - 4000 hoa, do đó một cây xoài có đến hàng triệu hoa. Hoa xoài nhỏ đường kính 2 - 14 mm, có mùi thơm, có mật dẫn dụ ong.
Số lượng cánh hoa, đài hoa, nhị đực đều là 5, nhưng nhị đực thường chỉ có 1 cái phát triển còn lại thoái hoá. Hoa xoài chia làm 2 loại: hoa đực và hoa lưỡng tính phân bố lẫn lộn trên cùng một chùm hoa. Hoa lưỡng tính, nhụy cái thường có màu vàng nhạt, có bầu thường mọc ở giữa, vòi nhụy cắm chính trên bầu nhụy. Tay hoa đực thì bầu nhụy thoái hoá.
Tỷ lệ hoa lưỡng tính, hoa đực trên cây phụ thuộc vào giống, điều kiện khí hậu, chăm sóc ở nơi trồng, thời gian ra hoa, vị trí chùm hoa và điều kiện dinh dưỡng. Tỷ lệ này thay đổi từ < 1% đến khoảng > 70%. Ở xoài, mỗi chùm có nhiều hoa song tỷ lệ đậu quả rất thấp. Trung bình trên một chùm hoa lúc thu hoạch chỉ được 1 - 2 quả, nhiều chùm không có quả.
Xoài là cây thụ phấn chéo nhờ côn trùng là chủ yếu. Quả Quả xoài là quả hạch, bọc bên ngoài là lớp vỏ mỏng, có độ dai, màu xanh vàng, xanh, phớt hồng, phớt vàng, hồng tím tùy giống và độ chín. Bên trong vỏ quả là thịt quả nhiều nước có xơ hoặc không có xơ. Thịt quả màu vàng nhạt đến vàng đậm, vàng cam hoặc hồng cam… Mỗi quả có một hạt được thịt quả bọc quanh.
Hạt xoài có nhiều phôi hoặc một phôi.4: Quả xoài Sau khi thụ phấn, thụ tinh xong thì quả xoài hình thành, phát triển hình dạng và độ lớn, màu sắc thay đổi tùy theo độ chín. Thời gian phát triển của quả tùy thuộc vào nhóm giống (chín sớm, chín vụ và chín muộn). Thời gian từ khi thụ tinh đến khi quả chín khoảng 2 tháng đối với giống chín sớm, 3 - 3,5 tháng đối với giống chín vụ và 4 tháng đối -6- Chương1: Tổng quan với giống chín muộn. Trong khoảng thời gian từ 2,5 - 3 tháng sau khi thụ tinh quả lớn rất nhanh, sau đó chậm lại.
Quả xoài có nhiều hình dạng và kích cỡ khác nhau, loại nhỏ khoảng trên dưới 100 g, loại to đến 1,5 kg/trái. Kích thước, ngoại hình quả, màu sắc vỏ quả, hàm lượng xơ, kích cỡ hạt và số lượng phôi là chỉ tiêu quan trọng để phân biệt giống và chất lượng quả xoài. Hạt xoài Hạt xoài hình dẹt, rắn, bên ngoài có nhiều thớ sợi. Hạt có những lớp vỏ mỏng, màu nâu.
Cấu tạo hạt xoài bao gồm: - Gân: là các sọc theo chiều dài hạt. - Xơ: ở khắp hạt, dài nhất là ở bụng và lưng hạt. - Lớp vỏ cứng dày, màu nâu. - Lớp vỏ màu vàng trong suốt, nằm sát với lớp vỏ cứng.
- Bao màu nâu mềm bao quanh lá mầm nối liền với cuống bằng một sợi nhỏ. - Lá mầm: có nhiệm vụ cung cấp dinh dưỡng cho cây con như phôi nhũ của các hạt khác. Sau khi thụ tinh xong hạt của trái xoài bắt đầu phát triển, trong khoảng 7 tuần đầu hạt phát triển rất chậm. Sau đó hạt phát triển rất nhanh đến tuần thứ 11 - 12 rồi chậm lại.
Sau khoảng 13 tuần hạt không lớn nữa và già dần, lúc này chiều dài hạt bằng khoảng 2/3 chiều dài quả. Phôi Đa số các giống xoài ở Việt Nam đều nhiều phôi, nghĩa là trong một hạt có nhiều phôi, khi đem gieo một hạt có thể mọc một hoặc nhiều cây con. Trong số nhiều phôi đó có một phôi do kết quả giữa bố mẹ thụ tinh mà có, còn lại là những phôi vô tính do các tế bào của phôi tâm hình thành. Những cây con mọc từ phôi vô tính giữ được các đặc tính của cây mẹ ban đầu.
-7- Chương1: Tổng quan 1. Phân loại giống xoài [11] 1. Ở Việt Nam Ở Việt Nam hiện có khoảng hơn 70 giống xoài, tuy nhiên vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu thật đầy đủ về những giống xoài ở các vùng trong nước. Trong số các giống xoài đó người ta đã chọn được 21 giống có những đặc tính quý về năng suất và phẩm chất trái.
Một số giống xoài tuy chưa được phân loại rõ ràng nhưng có thể xem như chúng là các giống xoài có năng suất trái cao, phẩm chất trái tốt, được trồng nhiều như xoài Cát Hòa Lộc, xoài Cát Chu, xoài Thơm, xoài Bưởi. Các giống xoài chỉ được trồng ít trong các vườn gia đình như xoài Tượng, xoài Voi, xoài Gòn, xoài Thanh Ca, xoài Trứng, xoài Hôi… Ngoài ra, có một số giống xoài mới được nghiên cứu, tuyển chọn như giống GL1, GL2, GL6. Sau đây là một vài giống xoài có năng suất trái và chất lượng trái cao: Xoài Cát Hòa Lộc: xuất xứ ở Cái Bè, Tiền Giang. Quả có kích thước lớn, khối lượng 350 – 500g/quả, có dạng hình thuẩn dài, bầu tròn ở cuống.
Khi chín vỏ quả có màu vàng chanh, thịt có màu vàng tươi dày, ăn ngọt, thơm ngon. Tuy nhiên, do có vỏ mỏng nên khó vận chuyển và xuất khẩu ra nước ngoài. Vụ thu hoạch trái từ tháng 3 đến tháng 5. Về chất lượng xoài, xoài Cát Hoà Lộc được xếp hàng đầu, quả ngon, rất ngọt (độ Brix >20%), thịt mịn, chắc, ít xơ, hạt dẹp, tỷ lệ phần ăn được cao (trên 80%).5: Xoài Cát Hòa Lộc Xoài Cát Chu: phổ biến ở Cao Lãnh, Đồng Tháp.
Cây có tán dù, đâm cành ngang, tán lá dày, quả có khối lượng trung bình 300 – 400 g. Khi chín có vị ngọt (độ Brix >18%), thịt ít xơ, mịn, dẻo, tỷ lệ ăn được trên 70%, hạt không to, tỷ lệ hạt ≥ 10% khối lượng trái, có hương vị thơm ngon. Cây xoài 20 tuổi trung bình đạt 400 – 600 kg/năm. -8- Chương1: Tổng quan Hình 1.6: Xoài Cát Chu Xoài Thơm: trồng nhiều ở Tiền Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ.