Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu thực trạng quản lý rừng mạy chả arundinaria sp và kỹ thuật nhân giống loài cây này tại huyện điện biên tỉnh điện biên

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng quản lý rừng mạy chả Arundinaria sp và kỹ thuật nhân giống tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên.

• Tác giả: Nguyễn Đình Lương
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Xuân Trường
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng quản lý rừng Mạy Chả (Arundinaria sp.) và kỹ thuật nhân giống loài cây này tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu chung về tre trúc
• 1.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và gây trồng
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quản lý rừng Mạy chả Arundinaria sp

Nghiên cứu về quản lý rừng Mạy chả (Arundinaria sp.) tại Điện Biên là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển bền vững. Mạy chả là một loài cây có giá trị kinh tế cao, được sử dụng rộng rãi trong sản xuất nông nghiệp và chế biến thực phẩm. Việc hiểu rõ về sinh thái rừng và các phương pháp nhân giống là cần thiết để bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này.

1.1. Đặc điểm sinh thái và phân bố của Mạy chả

Mạy chả thường mọc ở các khu vực rừng phục hồi và có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu Tây Bắc. Loài cây này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng góp vào bảo tồn rừng và sinh thái rừng.

1.2. Vai trò của Mạy chả trong phát triển kinh tế địa phương

Mạy chả không chỉ là nguồn thu nhập cho người dân mà còn góp phần vào phát triển bền vững. Việc khai thác và chế biến Mạy chả có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho cộng đồng địa phương.

II. Thách thức trong quản lý rừng Mạy chả tại Điện Biên

Mặc dù Mạy chả có nhiều tiềm năng, nhưng việc quản lý rừng hiện tại gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như khai thác tự phát, thiếu thông tin về kỹ thuật và chính sách quản lý là những rào cản lớn. Cần có các giải pháp hiệu quả để khắc phục tình trạng này.

2.1. Khó khăn trong việc xác định tuổi và tiêu chuẩn khai thác

Việc thiếu thông tin về tuổi cây và tiêu chuẩn khai thác dẫn đến tình trạng khai thác không bền vững, ảnh hưởng đến tài nguyên rừng.

2.2. Thiếu hụt kỹ thuật nhân giống và trồng rừng

Kỹ thuật nhân giống hiện tại chủ yếu dựa vào phương pháp tự nhiên, dẫn đến số lượng giống cung cấp không đủ cho nhu cầu trồng rừng. Cần nghiên cứu và áp dụng các phương pháp nhân giống hiện đại hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp quản lý rừng Mạy chả

Để giải quyết các thách thức trong quản lý rừng Mạy chả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và các giải pháp thực tiễn. Việc áp dụng công nghệ mới trong nhân giống và trồng rừng sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý.

3.1. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây Mạy chả

Các phương pháp như giâm hom, chiết và nuôi cấy mô cần được nghiên cứu và áp dụng để tăng cường khả năng nhân giống Mạy chả, đảm bảo nguồn giống cho trồng rừng.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý rừng

Sử dụng công nghệ thông tin và các phần mềm quản lý sẽ giúp theo dõi và quản lý tài nguyên rừng hiệu quả hơn, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng rừng Mạy chả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Điện Biên

Kết quả nghiên cứu về quản lý rừng Mạy chả đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc áp dụng các kỹ thuật nhân giống mới đã giúp tăng cường sản lượng và chất lượng cây trồng, đồng thời bảo tồn nguồn tài nguyên rừng.

4.1. Tăng cường sản lượng và chất lượng cây Mạy chả

Nghiên cứu cho thấy việc áp dụng kỹ thuật nhân giống hiện đại đã giúp tăng tỷ lệ sống sót của cây con, từ đó nâng cao sản lượng Mạy chả cho người dân.

4.2. Bảo tồn và phát triển bền vững rừng Mạy chả

Các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững rừng Mạy chả không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu Mạy chả

Nghiên cứu về quản lý rừng Mạy chả tại Điện Biên mở ra nhiều triển vọng cho tương lai. Việc áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

5.1. Tương lai của cây Mạy chả trong phát triển kinh tế

Mạy chả có tiềm năng lớn trong việc phát triển kinh tế địa phương, đặc biệt là trong xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.

5.2. Định hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các kỹ thuật nhân giống và quản lý rừng để đảm bảo phát triển bền vững cho Mạy chả trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên lâm sản ngoài gỗ giữ vai trò sống còn trong cơ cấu sinh kế của cộng đồng vùng cao, với hơn 1,068 triệu ha rừng tre trúc tự nhiên và rừng trồng trên cả nước, chiếm khoảng 4,53% tổng diện tích đất lâm nghiệp. Trong số các loài tre trúc đặc hữu, Mạy chả (Arundinaria sp.) là loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế đặc biệt tại vùng Tây Bắc nhờ thân cây thẳng, dẻo dai, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu làm vật liệu nông nghiệp công nghệ cao và dụng cụ thể thao sang các thị trường khó tính như Nhật Bản hay châu Âu.

Tại địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên, kết quả điều tra ghi nhận tổng diện tích có Mạy chả phân bố tự nhiên đạt 376,12 ha với tổng trữ lượng ước tính khoảng 7.337 cây. Tuy nhiên, hoạt động khai thác trên thực tế vẫn diễn ra theo hình thức tự phát và thiếu quy chuẩn kỹ thuật. Hệ quả là tỷ lệ tổn thất thân cây sau khai thác lên tới 55% do cây bị cụt ngọn, mất giá trị thương phẩm, và khoảng 30% lượng cây bị chặt hạ khi chưa đạt độ tuổi thành thục (dưới 3 năm tuổi).

Nhằm giải quyết bài toán suy thoái tài nguyên và thiếu hụt nguồn giống cho vùng nguyên liệu, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lâm học của tác giả Nguyễn Đình Lương tại Trường Đại học Lâm nghiệp đã nghiên cứu thực trạng quản lý lâm phần và khảo nghiệm kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng cho loài Mạy chả. Đề tài được thực hiện trọng điểm tại hai xã Pá Khoang và Mường Phăng trong năm 2020. Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá hiện trạng lâm học, chuỗi quản lý khai thác và xác định công thức xử lý chất điều hòa sinh trưởng tối ưu để giâm hom thân ngầm, phục vụ tạo cây giống chất lượng cao cho các chương trình trồng rừng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết diễn thế phục hồi rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978) kết hợp mô hình phân tích cấu trúc tổ thành tầng cây cao theo chỉ số giá trị quan trọng (IV%) của Curtis và McIntosh (1951). Khung lý thuyết này cho phép đánh giá mức độ ưu thế sinh thái và mối quan hệ cạnh tranh giữa Mạy chả với thảm thực vật cây gỗ tái sinh.

Đồng thời, đề tài vận dụng lý thuyết phát sinh hình thái thực vật tre trúc của Banik (1985) và cơ chế tác động của phytohormone nhóm Auxin (IBA, NAA, IAA) trong việc kích thích phân chia tế bào mô phân sinh, phá vỡ trạng thái ngủ nghỉ của mắt chồi thân ngầm. Ba khái niệm cốt lõi được định hình gồm: lâm sản ngoài gỗ xuất khẩu, thân ngầm dạng mọc tản (monopodial rhizome) và độ tàn che tán rừng phục hồi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập qua 8 km tuyến khảo sát thực địa đi qua các dạng địa hình tại xã Pá Khoang và Mường Phăng. Tác giả thiết lập 4 ô tiêu chuẩn điển hình tạm thời có diện tích 500 m2 (kích thước 20m x 25m), bao gồm 2 ô trên trạng thái rừng thường xanh phục hồi và 2 ô trên đất rừng tái sinh sau nương rẫy. Trong mỗi ô tiêu chuẩn, 5 ô dạng bản diện tích 4 m2 (2m x 2m) được bố trí tại tâm và 4 góc để đo đếm 100% mật độ, đường kính gốc và chiều cao cây Mạy chả. Cỡ mẫu phân tích lý hóa tính đất gồm 4 phẫu diện đất đào tại tâm ô tiêu chuẩn, lấy mẫu ở tầng A và AB để phân tích dung trọng theo TCVN 6860:2001, hàm lượng mùn theo TCVN 8941:2011, đạm dễ tiêu theo TCVN 5255:2009, lân dễ tiêu theo TCVN 8942:2011, kali dễ tiêu theo TCVN 8662:2011 và độ chua trao đổi theo TCVN 5979:2007.

Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) được thực hiện trên cỡ mẫu 44 đối tượng, gồm 6 đại diện doanh nghiệp thu mua xuất khẩu, 12 đại diện hộ gia đình và trưởng bản, 12 cán bộ quản lý lâm nghiệp các cấp (xã, huyện, tỉnh) cùng 20 người dân địa phương am hiểu kỹ thuật thu hái bản địa.

Nội dung thực nghiệm nhân giống được thiết kế theo mô hình thí nghiệm đơn nhân tố, khảo nghiệm 3 loại chất điều hòa sinh trưởng (IBA, NAA, IAA) ở 4 mức nồng độ (50 ppm, 100 ppm, 200 ppm, 300 ppm) và 1 công thức đối chứng không xử lý chất kích thích. Mỗi công thức thí nghiệm gồm 3 lần lặp lại với 30 hom thân ngầm trên mỗi lần lặp (tổng số 90 hom cho mỗi công thức). Hom được lấy từ đoạn thân ngầm 1-2 năm tuổi trên cây mẹ 2-3 năm tuổi, khử trùng bằng dung dịch Vinben C 0,3% trong 5-10 phút trước khi cấy vào túi bầu 18x25 cm chứa đất tầng mặt. Toàn bộ số liệu thực nghiệm được theo dõi định kỳ 7 ngày một lần liên tục trong 90 ngày (từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2020) và xử lý thống kê sinh học qua phần mềm SPSS và Excel nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiện trạng phân bố và trữ lượng, diện tích Mạy chả tại huyện Điện Biên đạt 376,12 ha với tổng số 7.337 cây. Tuy nhiên, tỷ lệ cây đạt kích thước thành thục từ 3 năm tuổi trở lên đủ tiêu chuẩn khai thác thương phẩm chỉ chiếm 28,78% (khoảng 2.112 cây). Cây mọc tập trung chủ yếu dưới tán rừng thường xanh phục hồi và rừng tái sinh sau nương rẫy với độ tàn che dao động từ 0,3 đến 0,8 trên nền đất feralit có độ dày tầng đất từ 70 đến 92 cm, độ chua pH dao động từ 5,5 đến 6,5.

Thứ hai, về sinh trưởng hình thái, Mạy chả phân bố tự nhiên có đường kính gốc D00 trung bình từ 0,48 đến 1,44 cm, chiều cao vút ngọn Hvn từ 0,67 đến 2,4 m và chiều dài lóng thân từ 9,63 đến 37,64 cm. Tầng cây cao che bóng có đường kính ngang ngực bình quân từ 16,58 cm (ở rừng phục hồi sau nương rẫy) đến 26,04 cm (ở rừng phục hồi thường xanh), với hệ số biến động đường kính dao động từ 24,15% đến 46,78%.

Thứ ba, về thực trạng khai thác và thị trường tiêu thụ, kết quả khảo sát chỉ ra tiềm năng thương mại rất lớn với sự quan tâm nhập khẩu của 17 công ty Nhật Bản và 11 công ty thuộc 9 quốc gia châu Âu và Trung Đông. Dẫu vậy, chuỗi cung ứng địa phương đang chịu mức tổn thất nguyên liệu lên tới 55% do cây bị gãy ngọn không đúng quy cách, 30% do khai thác non dưới 3 tuổi, 0,5% do sâu bệnh và 10% thất thoát trong khâu gia công chế biến tại nhà xưởng.

Thứ tư, về kỹ thuật nhân giống, việc sử dụng hom thân ngầm tuổi 1-2 mang lại tỷ lệ bật mầm măng và sinh trưởng rễ vượt trội so với các bộ phận thân khí sinh khác. Việc xử lý các chất điều hòa sinh trưởng IBA và NAA ở nồng độ từ 100 ppm đến 200 ppm đã kích thích mầm măng nhú sớm hơn từ 10 đến 15 ngày so với công thức đối chứng không qua xử lý.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm phẩm chất rừng Mạy chả bắt nguồn từ việc người dân khai thác tự phát bằng cách chặt ngang thân sát ngọn và thói quen thả rông gia súc (trâu, bò, dê) ăn mầm măng mới nhú. Khi dữ liệu sinh trưởng được thể hiện qua các đồ thị phân bố đường kính và chiều cao giữa hai trạng thái rừng, kết quả cho thấy ở rừng thường xanh phục hồi có độ tàn che cao (0,6 - 0,8), cây Mạy chả có chiều cao thân vượt trội nhưng mật độ phân bố lại thưa thớt hơn so với trạng thái rừng sau nương rẫy có độ tàn che từ 0,3 đến 0,5. Điều này khẳng định Mạy chả là loài cây ưa sáng trung bình, cần ánh sáng tán xạ để kích thích phân nhánh và đẻ nhánh thân ngầm.

So sánh với các nghiên cứu nhân giống Trúc sào của Nguyễn Văn Phong (2009) tại Cao Bằng và nghiên cứu tre vùng cao của Kebede (2017) tại Ethiopia, kết quả của luận văn khẳng định phương pháp nhân giống sinh dưỡng bằng hom thân ngầm xử lý Auxin nồng độ 100 - 200 ppm là giải pháp kỹ thuật tối ưu nhất để nhân dòng vô tính tre trúc mọc tản. Bảng phân tích thổ nhưỡng cho thấy đất giàu mùn tầng mặt (chiếm 2,5% - 4,2%) và độ ẩm hạt xốp là điều kiện tiên quyết giúp hệ rễ khí sinh của hom Mạy chả bám đất nhanh, hạn chế hiện tượng thui mầm trong giai đoạn 30 ngày đầu sau khi giâm.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, ban hành quy chế khai thác và quản lý rừng bền vững. Chi cục Kiểm lâm tỉnh Điện Biên cùng chính quyền hai xã Pá Khoang, Mường Phăng cần tổ chức tập huấn kỹ thuật cho 100% hộ dân sống gần rừng, áp dụng tiêu chuẩn chỉ chặt hạ những cây từ 3 năm tuổi trở lên, cắt sát gốc và giữ nguyên phần ngọn, phấn đấu giảm tỷ lệ hao hụt nguyên liệu từ mức 55% hiện tại xuống dưới 15% trong vòng 18 tháng.

Thứ hai, chuyển giao quy trình kỹ thuật nhân giống bằng hom thân ngầm. Trung tâm Khuyến nông tỉnh phối hợp với Công ty Cổ phần Giống Lâm nghiệp Trung ương chi nhánh Điện Biên đưa công thức xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA/NAA nồng độ 100 - 200 ppm vào sản xuất cây giống quy mô lớn, đặt mục tiêu cung ứng 80.000 đến 100.000 cây giống đạt chuẩn xuất vườn mỗi năm trong giai đoạn 2021 - 2025.

Thứ ba, quy hoạch và xây dựng mô hình rừng trồng thâm canh nguyên liệu. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Điện Biên cần phê duyệt kế hoạch chuyển đổi 150 đến 200 ha đất nương rẫy thoái hóa sang trồng chuyên canh Mạy chả với mật độ 1.100 - 1.600 khóm/ha, đào hố quy cách 50x50x50 cm, bón lót phân NPK kết hợp dọn thực bì cục bộ trong 3 năm đầu, triển khai từ quý 1 năm 2022 đến năm 2026.

Thứ tư, thiết lập chuỗi liên kết bao tiêu nông lâm sản xuất khẩu. Ủy ban nhân dân huyện Điện Biên cần chủ trì ký kết hợp đồng liên kết 3 bên giữa các hợp tác xã nông lâm nghiệp, người dân nhận khoán rừng và Công ty USUI Nhật Bản, cam kết ổn định mức giá thu mua cho thân cây đạt chuẩn kỹ thuật, nâng mức thu nhập từ nghề rừng của bà con vùng cao lên gấp 2 đến 3 lần trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý ngành nông lâm nghiệp và kiểm lâm địa bàn có thể khai thác bản đồ số hóa phân bố 376,12 ha cùng số liệu trữ lượng lâm phần để phục vụ công tác quy hoạch phân khu rừng sản xuất và xây dựng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Thứ hai, các doanh nghiệp và hợp tác xã chế biến lâm sản xuất khẩu có thể ứng dụng bộ tiêu chuẩn khai thác thân cây 3 năm tuổi và dữ liệu hao hụt 10% tại xưởng để chuẩn hóa quy trình sơ chế, đóng gói sản phẩm cọc giàn nông nghiệp đạt chứng chỉ xuất khẩu sang Nhật Bản và châu Âu.

Thứ ba, các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng có thể kế thừa thiết kế thí nghiệm nhân giống đơn nhân tố với Auxin (IBA, NAA, IAA) để mở rộng nghiên cứu sang các loài tre trúc mọc tản quý hiếm khác tại vùng núi phía Bắc.

Thứ tư, các chủ rừng và hộ nông dân vùng Tây Bắc có thể vận dụng trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật đào hom thân ngầm vào vụ xuân (tháng 1 - tháng 3), phương pháp sát khuẩn bằng Vinben C 0,3% và chế độ chăm sóc che sáng 70% nhằm tự nhân giống phát triển kinh tế gia đình hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Thân cây Mạy chả có giá trị sử dụng và tiềm năng xuất khẩu như thế nào? Thân Mạy chả có đặc tính tròn đều, dẻo dai, vách dày và chịu lực tốt, được thị trường Nhật Bản và 9 quốc gia châu Âu nhập khẩu với số lượng lớn để làm cần câu, gậy thể thao và cọc giàn leo nông nghiệp công nghệ cao cho các loại cây như dưa leo, đỗ, cà chua và cây cảnh.

Tại sao nhân giống bằng hom thân ngầm lại hiệu quả hơn nhân giống bằng hạt hay cành? Cây Mạy chả có chu kỳ ra hoa kết hạt rất dài từ 20 đến 30 năm và hạt có tỷ lệ nảy mầm thấp dưới 25%, trong khi cành khí sinh khó ra rễ. Hom thân ngầm 1-2 tuổi tích lũy đủ dinh dưỡng và có sẵn mắt ngủ khỏe, giúp tỷ lệ tạo cây con thành công đạt trên 70%.

Công thức chất điều hòa sinh trưởng nào cho hiệu quả bật mầm măng Mạy chả tốt nhất? Thực nghiệm ghi nhận việc ngâm hom thân ngầm trong dung dịch IBA hoặc NAA ở dải nồng độ từ 100 ppm đến 200 ppm sau khi khử trùng nấm bằng Vinben C 0,3% giúp kích thích chồi măng nhú mạnh sau 15 đến 20 ngày và tăng tỷ lệ sống thêm 35% so với đối chứng.

Thời vụ và điều kiện lập địa nào thích hợp nhất để trồng cây Mạy chả? Thời vụ trồng tối ưu là vụ xuân từ tháng 1 đến tháng 3 hoặc đầu mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 5 vào những ngày râm mát. Cây sinh trưởng tốt nhất trên đất feralit dày trên 70 cm, thoát nước tốt, pH từ 5,5 đến 6,5 và độ tàn che tán rừng duy trì ở mức 0,3 đến 0,6.

Làm thế nào để giảm tỷ lệ thất thoát 55% sản lượng Mạy chả khi khai thác tại rừng? Người dân cần được đào tạo kỹ thuật nhận biết cây thành thục từ 3 năm tuổi trở lên, tiến hành cắt sát gốc, giữ nguyên ngọn khi vận chuyển và xây dựng hàng rào ngăn gia súc thả rông cắn phá các mầm măng tái sinh trong 3 năm đầu.

Kết luận

• Đã xác lập bản đồ hiện trạng phân bố tự nhiên của loài Mạy chả với diện tích 376,12 ha và trữ lượng 7.337 cây tại hai xã Pá Khoang và Mường Phăng thuộc huyện Điện Biên.
• Làm sáng tỏ đặc điểm sinh thái lâm học của Mạy chả với khả năng thích nghi cao trên đất feralit có độ dày 70 - 92 cm, độ chua pH từ 5,5 đến 6,5 dưới tán rừng phục hồi có độ tàn che từ 0,3 đến 0,8.
• Chỉ rõ nguyên nhân gây thất thoát 55% sản lượng thương phẩm do khai thác non và gãy ngọn, đồng thời đề xuất giải pháp kỹ thuật khai thác đúng quy cách cho cây từ 3 năm tuổi.
• Khẳng định tính khả thi của kỹ thuật nhân giống vô tính bằng hom thân ngầm tuổi 1-2 kết hợp xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA hoặc NAA nồng độ 100 - 200 ppm cho tỷ lệ sống vượt trội.
• Tạo nền tảng khoa học vững chắc để địa phương triển khai quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung 150 - 200 ha trong giai đoạn 2021 - 2025 gắn với chuỗi cung ứng xuất khẩu của Công ty USUI.

Đề tài luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Đình Lương là công trình học thuật thực nghiệm có giá trị thực tiễn cao, mở ra hướng phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Các cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp cần sớm phối hợp đưa gói kỹ thuật nhân giống và khai thác này vào nhân rộng thực địa ngay trong mùa vụ tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu chung về tre trúc Tre trúc là một nguồn lâm sản ngoài gỗ chiếm vị trí quan trọng trong tài nguyên rừng ở nhiều nước trên thế giới. Nhiều loài tre trúc là nguồn nguyên liệu quan trọng cho ngành thủ công mỹ nghệ, công nghiệp chế biến nông lâm sản, công nghiệp giấy sợi, công nghiệp chế biến ván nhân tạo, vật liệu trong xây dựng, kiến trúc, giao thông vận tải,. Một số loài tre trúc cho măng ăn ngon, đã trở thành nguồn cung cấp thực phẩm có giá trị.

Các sản phẩm từ tre trúc không còn bó hẹp trong biên giới của một số quốc gia mà đã có mặt ngày càng nhiều trên thị trường quốc tế và được nhiều nước châu Âu, châu Mỹ ưa chuộng. Chính vì vị trí quan trọng của tài nguyên tre trúc, nhiều nước trên thế giới có tre trúc và kể cả những nước sử dụng tre trúc, đã tiến hành nhiều nghiên cứu về tre trúc. * Những nghiên cứu về phân loại, phân bố Các loài tre trúc phân bố tự nhiên ở các vùng nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới, từ vùng thấp tới độ cao 4000 m (so với mực nước biển), song tập trung chủ yếu ở vùng thấp tới đai cao trung bình (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2005). Các loài tre trúc có thể mọc hoang dại hoặc được gây trồng và có một đặc điểm nổi bật là có mặt ở rất nhiều các môi trường sống khác nhau (Dransfield and Widjaja, 1995).

Theo Rao AN and Rao VR (1995, 1999), cả thế giới có khoảng 1250 loài tre trúc của 75 chi, phân bố ở khắp các châu lục, trừ châu Âu. Châu Á đặc biệt phong phú về số lượng và chủng loại tre trúc với khoảng 900 loài của khoảng 65 chi. Tre trên thế giới có phân bố ở 3 khu vực lớn: Châu Á Thái Bình Dương, Châu Phi và Châu Mỹ. Các loài tre lớn thuộc chi Bambusa và Dendrocalamus phân bố ở khu vực Châu á Thái Bình dương.

Trên thế giới có 36.77 triệu ha rừng tre. Diện tích tre của châu Á là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.6 triệu ha, trong đó Ấn độ 11.36 triệu ha, Trung Quốc 5.44 triệu ha, Indonesia 2.08 triệu ha, Lào 1.61 triệu ha, Myanmar 0.85 triệu ha, Việt Nam 0. Năm 2002, Bystriakova và cộng sự khi nghiên cứu về bảo tổn và đa dạng sinh học của tre trúc khu vực châu Á đã cho rằng có hơn 6,3 triệu km rừng châu Á chứa tre, với mật độ cao nhất được xác định từ phía đông bắc Ấn Độ qua Miến Điện đến miền nam Trung Quốc, và thông qua Sumatra đến Borneo. Những con số cao nhất về sự phong phú của các loài tiềm năng (144 spp mỗi km vuông) đã được ghi nhận trong các khu rừng ở phía nam Trung Quốc, bao gồm đảo Hải Nam.

Theo FAO (2007), mười sáu quốc gia ở châu Á có khoảng 24 triệu ha tài nguyên tre trúc, năm quốc gia châu Phi có 2,8 triệu ha. Ước tính rằng mười quốc gia Mỹ Latinh có thể có hơn 10 triệu ha tài nguyên tre, chiếm tổng số thế giới khoảng 37 triệu ha hoặc khoảng 1% diện tích rừng toàn cầu. Tuy nhiên, các số liệu chỉ đại diện cho ước tính sơ bộ và bao gồm rừng tre thuần loài, tre hỗn loài với các loài khác (trong đó tre không nhất thiết phải chiếm ưu thế) và tre trên đất khác. * Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và gây trồng Nhân giống tre được nhiều tác giả quan tâm và đề cập đến như Banik (1979, 1985), Hassan (1977), R.

Gambhir (2008), Nautiyal et al (2008) bằng nhiều phương pháp khác như bằng hạt, chiết, nuôi cấy mô, chồi gốc. Theo Banik (1979) hạt B.tulda có tỷ lệ nảy mầm chỉ 24.78% và 5% cây con tồn tại ở vườn ươm. Nhưng nhân giống bằng gốc đạt tỷ lệ cao hơn, chẳng hạn đạt 5% ở Melocana baccifera, 9% ở B.tulda, 33% ở Oxytanentheranigrociliata, 40% ở Dendrocalamus longispathus và 100% ở Bambusa vulgaris (Hassan 1977). Bernard (2007) cho rằng có thể nhân giống tre trúc bằng thân và gốc: Dùng đoạn ngắn trên thân của tre trúc, đoạn trên thân cây có độ tuổi từ 2-3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 năm để tạo ra cây con.

Với yêu cầu kỹ thuật là cắt một đoạn có 2 đến 3 mắt, đục lỗ cách các mắt từ 5-7 cm và vùi sâu 6 - 10 cm theo hướng nằm ngang vào đất trộn cát. Kích thích ra rễ có thể dùng axít 1-Naphthalene acetic (NAA) đổ vào lỗ đã đục. Dùng gốc để làm vật liệu nhân giống với yêu cầu chọn cây có độ tuổi 1-2 năm, sau đó đào sâu 30 - 60 cm và cắt toàn bộ gốc mang đi trồng ngay. Ngoài việc nhân giống bằng thân và gốc thì có thể nhân giống các loài tre trúc bằng phương pháp nuôi cây mô.

Tác giả đã nhân giống thành công cho loài Yushania alpina và Oxytenanthera abyssinica tại Kenya (Bernard, 2007). Ngoài phương pháp nhân giống sinh dưỡng, ở một số nơi trên thế giới, các loài tre trúc cũng đã được nhân giống bằng hạt. Tại Thái Lan và Ấn Độ, đã thực hiện thành công việc nhân giống bằng hạt cho các loài cây như Dendrocalamus brandisii, Dendrocalamus membranaceus,Dendrocalamus strictus và Dendrocalamus (Bernard, 2007 và Dai Qihui, 1998). Tuy nhiên lại vấp phải một số khó khăn không như mong muốn đó là cây con được tạo bằng hạt không đạt được những ưu điểm vượt trội so với cây con được tạo bằng thân, gốc hoặc cành.

Do vậy, đến nay phần lớn cây con của các loài tre, luồng đều được tạo bằng phương pháp nhân giống sinh dưỡng. Phương pháp chiết tỷ lệ ra rễ ở các loài tre vách dày được áp dụng ở Băng-la- đét đạt 45-56% ở các loài Bambusa vulgaris, B. Benton et al (2011) nghiên cứu về phương pháp chiết (air-layering method) đối với tre cho rằng: đảm bảo ra rễ tốt ở trên cây trước khi cắt xuống. Nhưng phương pháp này chỉ áp dụng ở những vùng có độ ẩm cao và bị hạn chế ở phần dưới của cây và thường phần này không dùng làm vật liệu nhân giống.

Chồi gốc (cành chét) của các loài Bambusa balcooa, B.vulgaris, Dendrocalamus longispathus, Melocana baccifera, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Neohouzeaua dulloa và Oxytenathera nigrociliata đã được sử dụngđể trồng rừng ở ấn độ tỷ lệ thành công đạt 44-76% khi trồng vào tháng 4, 3-38% vào tháng 6 và chồi mầm một tuổi đạt tỷ lệ sống cao hơn cây 2-3 tuổi. Nhân giống bằng phương pháp chiết thân đối với loài Bambusa longispiculata đạt tỷ lệ ra rễ 25% nhưng tỷ lệ ra rễ tăng lên 54% khi có xử lý với hóc môn tăng trưởng IBA 200 ppm. Sử dụng hóc môn IBA và NAA khi giâm hom thân (mỗi hom 1 đốt, gồm 2 mấu) đạt tỷ lệ ra rễ 80% ở Bambusa arundinacea, 70% ở Dendrocalamus strictus (S. Nautiyal et al 2008).

Có 607 ha rừng tre của 9 loài (Dendrocalamus strictus, D.hamiltonii, Bambusa bambos, B.balcooa,Pseudooxytanthera, Guadua angustifolia) được trồng bằng giống nuôi cấy mô.Điều này rất có lợi ích về mặt kinh tế và có thể trồng rừng qui mô lớn. Công nghệ này đạt chất lượng tốt có thể triển khai trồng rừng trên toàn quốc Ấn Độ (R. Thaiutsa (1988) khi nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng và năng suất của các loài tre ở Thái Lan cho rằng : sử dụng hỗn hợp phân NPK 15-15-15 có hiệu quả rõ rệt đến năng suất của các loài Thyrsostachys siumensis, Dendrocalamus asper, Bambusa sp. Bón 100kg NPK/ha sẽ đủ để tăng năng suất và bón 200 kg NPK/ha là thích hợp.

Công trình “Bamboo rediscovered” của Victor Cusack (1997) đề cập đến biện pháp bón phân làm cho nhiều loài tre trúc phát triển tốt, măng to, nhưng phải bón một cách hợp lý tuỳ thuộc vào loài nhất định. Alipon et al (2009) khi nghiên cứu xử lý lâm sinh cho rừng tre Bambusa blumeana và Dendrocalamus asper 9 và 11 tuổi cho rằng tiến hành làm sạch gốc phủ chất hữu cơ, bón phân và duy trì 4 cây 1 tuổi + 4 cây 2 tuổi + 4 cây 3 tuổi + 4 cây 4 tuổi/búi (4-4-4-4, tổng số 16 cây/búi) ở rừng Bambusa blumeana sẽ cho sản lượng thân khí ổn định và chất lượng cao LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Còn đối với rừng D.asper sẽ đạt điều này khi được bón phân nhưng không phủ gốc và duy trì 6 cây 1 tuổi + 6 cây 2 tuổi/búi. Fu Maoyi, Xiao Jianghua (1996) với “Cultivation & Utilization on Bamboos” đã xác định những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình phát sinh măng, sinh trưởng và phát triển của thân khí sinh là: độ ẩm, nhiệt độ, dinh dưỡng, cấu trúc rừng, biện pháp lâm sinh, sâu bệnh.

Đây là những nhân tố cần phải được quan tâm khi áp dụng các biện pháp thâm canh tăng năng xuất măng và thân khí sinh. Trung tâm nghiên cứu tre trúc Trung Quốc (2001, 2008) trong công trình “Cultivation and Integrated Utilization on Bamboo in China” bằng các thí nghiệm với loài Dendrocalamus latiflorus và Dendrocalamus oldhamii cho thấy phân bón làm tăng nhiệt độ trong đất giúp không khí và nước lưu thông tốt hơn, kích thích măng ra sớm hơn, sản lượng măng và thân khí sinh tăng cao hơn. Năm 1998 trong công trình “Bamboo Research and Deverlopment in Thailand” Rungnapar Pattanavibool đã đề cập đến một số loài tre trúc lấy măng được gây trồng ở Thái Lan như: Dendrocalamus asper (Pai Tong), Dendrocalamus brandissi (Pai Bongyai), Dendrocalamus strictus (Pai Sangdoi),. trong đó có Dendrocalamus asper là loài tre trúc đã được nhập vào trồng ở Miền Nam từ thời kỳ chế độ cũ.

Yang Yuming, và các cộng sự (2000) đã sử dụng những đặc điểm sinh thái và năng suất, để làm tiêu chí lựa chọn loài tre trồng rừng công nghiệp. Koichiro Ueda (1976) khi nghiên cứu về đặc tính sinh lý của tre trúc cho rằng hàng năm có 60-80% số măng bị thui ở rừng Phyllostachys edulis và 30 - 50% số măng bị thui ở rừng Phyllostachys reticulata. Bên cạnh đó tác giả còn đề cập đến vấn đề khai thác và tận dụng măng cũng như các biện pháp bón phân để tăng số lượng, kích thước của măng, của thân khí sinh. Xiao Jianghua (1996) cho rằng yếu tố như: độ ẩm, nhiệt độ, dinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 dưỡng, cấu trúc rừng, biện pháp lâm sinh, sâu bệnh là những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình phát sinh măng, sinh trưởng và phát triển của thân khí sinh.

Do đó có thể thấy đây là những nhân tố mũi nhọn cần được quan tâm trong quá trình thâm canh tăng năng suất măng và thân khí sinh. Victor Cusack (1997) cũng đề cập đến các biện pháp bón phân hợp lý tùy thuộc vào các loài nhất định để làm cho nhiều loài tre trúc phát triển tốt cho măng to.