Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐẤU GIÁ TÀI SẢN LÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT 1. Những vấn đề chung về quyền sử dụng đất, đấu giá tài sản là quyền sử dụng đất và quản lý nhà nước đấu giá tài sản là quyền sử dụng đất 1. Khái quát về quyền sử dụng đất và đấu giá tài sản là quyền sử dụng đất - Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên, một loại tài sản - hàng hóa đặc biệt không do con người tạo ra, là tư liệu sản xuất, nguồn vốn quý giá của quốc gia và của người sử dụng đất. Thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng, cụ thể hóa quy định của Hiến pháp về sử dụng đất, Luật Đất đai năm 2003 quy định việc giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất thông qua đấu giá quyền sử dụng đất và tiếp tục được quy định tại Luật Đất đai năm 2013 đã tạo ra hướng đi mới phù hợp với cơ chế thị trường trong công tác giao đất, cho thuê đất, từng bước khắc phục những hạn chế trong việc giao đất, cho thuê đất trong nhiều năm qua.
Tại Điều 4 Luật Đất đai năm 2013 quy định: “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định của Luật này”. Người sử dụng đất được trao quyền sử dụng đất thông qua các hình thức: Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, nhận chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của Luật Đất đai. Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và quản lý đất đai, tuy nhiên khi người sử dụng đất được nhà nước giao đất, công nhận quyền sử dụng đất, nhận chuyển quyền sử dụng đất thì người sử dụng đất được thực hiện các quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại, thừa kế, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất; góp vốn bằng quyền sử dụng đất.
8 luan an Như vậy, quyền sử dụng đất là một dạng quyền tài sản, trong đó người sử dụng đất được hưởng các quyền lợi và phải thực hiện nghĩa vụ phù hợp với các hình thức sử dụng đất của mình theo quy định của pháp luật. - Hiện nay, Luật Đất đai năm 2013 quy định 02 trường hợp giao đất đó là: Giao đất có thu tiền sử dụng đất và giao đất không thu tiền sử dụng đất. Tại khoản 1 Điều 118 đã quy định cụ thể các trường hợp Nhà nước giao đất, cho thuê đất có thu tiền sử dụng đất theo hình thức đấu giá quyền sử dụng đất bao gồm: Đầu tư xây dựng nhà ở để bán hoặc cho thuê hoặc cho thuê mua; đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng để chuyển nhượng hoặc cho thuê; sử dụng quỹ đất để tạo vốn cho đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng; sử dụng đất thương mại, dịch vụ; đất cơ sở sản xuất phi nông nghiệp; cho thuê đất thuộc quỹ đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích để sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối; giao đất, cho thuê đất đối với đất Nhà nước thu hồi do sắp xếp lại, xử lý trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh mà tài sản gắn liền với đất thuộc sở hữu nhà nước; giao đất ở tại đô thị, nông thôn cho hộ gia đình, cá nhân; giao đất, cho thuê đất đối với các trường hợp được giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất. Đấu giá tài sản là quyền sử dụng đất trong hoạt động giao đất, cho thuê đất là phương pháp phân phối đất đai đặc biệt của Nhà nước.
Khác với giao đất, cho thuê đất theo hình thức thông thường, các chủ thể có nhu cầu sử dụng đất phải tham gia đấu giá công khai với những tổ chức, cá nhân khác và ai trả giá cao nhất sẽ là chủ thể được nhận quyền sử dụng đất. Việc giao đất, cho thuê đất thông qua đấu giá là một trong những chủ trương, định hướng trong chính sách, pháp luật về đất đai của Đảng và Nhà nước ta. Nội dung này góp phần nâng cao công tác quản lý nhà nước về đất đai, giảm tình trạng đầu cơ đất đai, tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh giữa các chủ thể tham gia đấu giá và huy động tối đa nguồn vốn cho ngân sách Nhà nước. Khái niệm đấu giá Đấu giá là một trong những hình thức mua bán đặc biệt (công khai, bình đẳng, lựa chọn người mua và tuân theo những trình tự riêng biệt).
Trên thế giới, đấu giá có lịch sử lâu đời (hình thành từ thời kỳ văn minh Hy Lạp cổ đại - khoảng 500 năm trước công nguyên) và trong nền kinh tế thị trường, bên cạnh các phương thức mua bán thông thường, mua bán tài sản thông qua đấu giá ngày càng phổ biến. Có nhiều mục đích được đặt ra khi các bên lựa chọn phương thức mua bán này, nhưng mục đích thường được hướng tới là nhằm đưa tài sản tiếp cận với đại chúng người mua, qua đó phát huy cao nhất giá trị hàng hóa của tài sản hoặc đáp ứng cao nhất mục đích khác mà người bán tài sản đấu giá mong muốn đạt được. Ở Việt Nam, mua bán tài sản thông qua đấu giá là phương thức mua bán không mới, nhưng chưa thực sự phổ biến như là một giao dịch thường xuyên trên thị trường. Trong những năm gần đây, cùng với quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường, đấu giá đã có những bước phát triển mạnh mẽ cả về đối tượng, chủ thể, loại hình và phương thức thực hiện.
Đồng thời các thiết chế về đấu giá cũng từng bước được củng cố và hoàn thiện. Bên cạnh Trung tâm Dịch vụ đấu giá tài sản của Nhà nước, đã có nhiều doanh nghiệp bán đấu giá được thành lập theo chủ trương xã hội hóa về hoạt động đấu giá tài sản. Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì: “Đấu giá là quá trình mua và bán tài sản hoặc dịch vụ bằng cách đưa món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người trả giá cao nhất”. Theo Điều 185 Luật Thương mại 2005 thì: “Đấu giá hàng hoá là hoạt động thương mại, theo đó người bán hàng tự mình hoặc thuê người tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hoá công khai để chọn người mua trả giá cao nhất”.
10 luan an Theo Quy chế bán đấu giá tài sản ban hành kèm theo Nghị định số 86/CP thì: “Bán đấu giá là hình thức bán tài sản công khai mà có nhiều người muốn mua tham gia trả giá”. Đấu giá là một quá trình mua và bán bằng cách đưa ra món hàng cần bán, ra giá và sau đó bán món hàng cho người ra giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm của chủ sở hữu tài sản. Về phương diện kinh tế, một cuộc đấu giá là phương pháp xác định giá trị của món hàng chưa biết giá hoặc giá trị thường thay đổi. Trong một số trường hợp, có thể tồn tại một mức giá tối thiểu hay còn gọi là giá sàn; nếu sự ra giá không đạt đến được giá sàn, món hàng sẽ không được bán (nhưng người đưa món hàng ra đấu giá vẫn phải trả phí cho người phụ trách việc bán đấu giá).
Đấu giá có thể áp dụng cho nhiều loại mặt hàng: đồ cổ, bộ sưu tập (tem, tiền, xe cổ, tác phẩm nghệ thuật, bất động sản, tài sản tịch thu xung công quỹ, các mặt hàng đã qua sử dụng, sản phẩm thương mại (cá, tôm) và các cuộc bán đấu giá cưỡng ép (thanh lý, phát mãi). Khái niệm đấu giá tài sản Theo quan niệm truyền thống, đấu giá tài sản là việc mua bán hàng tài sản công khai mà những người mua sẽ trả giá từ giá thấp cho tới khi trả giá cao nhất và người bán đấu giá đồng ý bán bằng cách gõ búa. Dưới góc độ pháp lý, theo quy định của pháp luật hầu hết các nước, định nghĩa về bán đấu giá tài sản thường được quy định trong những điều luật cụ thể: Chẳng hạn Điều 3, Luật về bán đấu giá tài sản nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Trung Hoa năm 1996 quy định “Bán đấu giá là hình thức bán và mua tài sản công khai, theo đó các tài sản và quyền tài sản được bán cho người trả giá cao nhất”. Đạo luật của Floriada năm 2003 đưa ra khái niệm “Bán đấu giá tuyệt đối” là cuộc bán đấu giá không yêu cầu giá khởi điểm tối thiểu mà hàng hoá sẽ được bán cho người trả giá cao nhất.
Còn Quy chế của Ủy ban đấu giá 11 luan an bang Alabama (Hoa kỳ) đưa ra khái niệm: “Bán đấu giá là việc bán công khai một tài sản cho người trả giá cao nhất”. Quan niệm về tài sản hiện nay chưa đồng nhất, tùy theo góc nhìn khác nhau có các khái niệm khác nhau như: Theo định nghĩa của Việt Nam - Từ điển - Nhà xuất bản Khai Trí Tiến Đức thì “tài sản là của cải” [40, tr.504]; theo định nghĩa của từ điển kinh tế, tài chính ngân hàng của Phó giáo sư - Tiến sĩ Lê Văn Tề “Tài sản là một vật thuộc quyền sở hữu cá nhân biểu hiện dưới hình thức giá trị [53]; theo từ điển kinh tế học hiện đại của nhà kinh tế học người anh - David W.Pearce thì: “tài sản là một thực thể có giá trị thị trường hoặc giá trị trao đổi và là bộ phận cấu thành của cải hay tài sản của chủ sở hữu”. Theo Bộ luật dân sự năm 2015, tại Điều 105, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá (như trái phiếu, cổ phiếu, kỳ phiếu…) và các quyền tài sản (như quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng, quyền đòi nợ, quyền được nhận số tiền bảo hiểm đối với vật bảo đảm, quyền tài sản đối với phần vốn góp trong doanh nghiệp, quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng…; tài sản bao gồm bất động sản và động sản; ngoài ra còn có quyền tài sản, trong quyền tài sản có quyền sử dụng đất. Như vậy, tài sản chính là của cải vật chất dùng vào mục đích sản xuất hoặc tiêu dùng, là vấn đề trọng tâm trong các quan hệ xã hội nói chung và trong quan hệ pháp luật nói riêng.
Tài sản đấu giá, theo quy định tại khoản 11 Điều 5 Luật Đấu giá tài sản năm 2016 là tài sản được phép giao dịch theo quy định của pháp luật.