CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHI NSNN VÀ QUẢN LÝ CHI NSNN HUYỆN 1. Tổng quan về chi NSNN. Khái niệm, đặc điểm chi NSNN.1 Khái niệm chi NSNN.
NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước[20] Chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định. Chi NSNN là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào NSNN và đưa chúng đến mục đích sử dụng[20].Vì thế chi NSNN là những việc cụ thể, không dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nước. Hai quá trình trong chi NSNN: quá trình phân phối và quá trình sử dụng, cần được phân biệt rõ ràng bởi nó có ý nghĩa quan trọng trong quản lý NSNN. Quá trình phân phối là quá trình cấp phát kinh phí từ NSNN để hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng.
Quá trình sử dụng là quá trình trực tiếp chi dùng khoản tiền cấp phát từ NSNN mà không trải qua việc hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng. Ví dụ việc chi dùng quỹ NSNN cho đầu tư XDCB, hoặc các chương trình kinh tế có mục tiêu. Chi NSNN là sự phối hợp giữa hai quá trình đó.2 Đặc điểm quản lý chi NSNN Mỗi chế độ xã hội, mỗi giai cấp lịch sử, chi NSNN có nội dung, cơ cấu khác nhau, song chúng có những đặc điểm chung dưới đây: - Chi NSNN gắn với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Nhà nước đảm đương trong thời kỳ. Chi NSNN phải đảm bảo các hoạt động của Nhà nước trên tất cả các lĩnh vực.
Nhưng nguồn NSNN có được trong từng năm, từng thời kỳ lại có hạn làm hạn chế phạm vi hoạt động của Nhà nước, buộc Nhà nước phải lựa chọn để xác định rõ phạm vi chi NSNN. Nhà nước không thể bao cấp tràn lan qua NSNN, mà phải tập trung nguồn tài chính vào phạm vi đã hoạch định để giải quyết các vấn đề lớn của đất nước. - Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nước. Quốc hội là cơ quan quyền lực cao Luan van 7 nhất quyết định qui mô, nội dung, cơ cấu chi NSNN và phân bổ nguồn vốn ngân sách cho các mục tiêu quan trọng nhất, bởi vì Quốc hội là cơ quan quyết định các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia.
Chính phỉ là cơ quan hành pháp, có nhiệm vụ quản lý, điều hành các khoản chi NSNN. Hiệu quả chi NSNN khác với hiệu quả sử dụng vốn của các doanh nghiệp, nó được xem xét trên tầm vĩ mô và là hiệu quả kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng. mà các khoản chi ngân sách đảm nhận. Tuy nhiên, điều đó không bác bỏ trong đầu tư phải chú ý tới hiệu quả kinh tế, nhất là các khoản vay nợ để đầu tư.
- Chi NSNN chủ yếu là những khoản chi không hoàn trả trực tiếp. Các khoản cấp phát từ NSNN cho các ngành, các cấp, cho các hoạt động văn hóa, xã hội, giúp đỡ người nghèo,. không phải trả giá hoặc hoàn lại cho Nhà nước. Đặc điểm này giúp phân biệt các khoản chi NSNN với các khoản tín dụng.
Tuy nhiên, NSNN cũng có những khoản chi cho việc thực hiện chương trình mục tiêu mà thực chất là cho vay ưu đãi có hoàn trả gốc và lãi suất rất thấp hoặc không có lãi (chi giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo.) - Chi NSNN có quy mô lớn, phức tạp đòi hỏi những hàng hóa, dịch vụ đa dạng. Do vậy, nó tác động mạnh mẽ đến môi trường tài chính, vĩ mô, đền tổng cung, tổng cầu về vốn tiền tệ. Nếu thu, chi NSNN cân đối được, về cơ bản cân bằng tổng cung tổng cầu về tài chính và do đó, tổng cung tổng cầu về hàng hóa, dịch vụ của xã hội sẽ ổn định. Những đặc điểm của chi NSNN cần được nhận thức đầy đủ trong quản lý và tổ chức thực hiện các khoản chi NSNN.
Phân loại chi NSNN.1 Căn cứ vào mục đích, nội dung của chi NSNN. Căn cứ vào mục đích, nội dung của chi NSNN có thể phân loại chi NSNN thành hai nhóm: Nhóm chi tích lũy và nhóm chi tiêu dùng. Nhóm chi tích lũy của NSNN là những khoản chi làm tăng cơ sở vật chất và tiềm lực cho nền kinh tế, tăng trưởng kinh tế; là những khoản chi đầu tư phát triển và các khoản tích lũy khác Nhóm chi tiêu dùng của NSNN là các khoản chi không tạo ra sản phẩm vật chất để tiêu dùng trong tương lai, bao gồm chi cho hoạt động sự nghiệp, quản lý hành chính, quốc phòng, an ninh.2 Căn cứ theo yếu tố thời hạn và phương thức quản lý. Căn cứ vào yếu tố thời hạn và phương thức quản lý thì chi NSNN được phân thành các nhóm: Luan van 8 Nhóm chi thường xuyên bao gồm các khoản chi nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của nhà nước; Nhóm chi đầu tư phát triển là các khoản chi dài hạn nhằm làm tăng cơ sở vật chất của đất nước và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; Nhóm chi trả nợ và viện trợ bao gồm các khoản chi để nhà nước thực hiện nghĩa vụ trả nợ các khoản đã vay trong nước, vay nước ngoài khi đến hạn và các khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế; Nhóm chi dự trữ là những khoản chi NSNN để bổ sung quỹ dự trữ nhà nước và quỹ dự trữ tài chính.
Vai trò của chi NSNN Vai trò truyền thống: thông qua chi NSNN có thể đảm bảo cho các lĩnh vực quản lý hành chính, an ninh quốc phòng, văn hóa xã hội, đầu tư phát triển. Vai trò đặc trưng trong nền KTTT: Trong nền kinh tế thị trường vai trò của chi NSNN được thay đổi và hết sức quan trọng. Trong quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc gia chi NSNN có các vai trò như sau: Chi NSNN là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế, điều tiết thị trường, bình ổn giá và chống lạm phát. Đặc điểm nổi bật của nên KTTT là sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp nhằm đạt được lợi nhuận tối đa, các yếu tố cơ bản trên thị trường là cung cầu và giá cả thường xuyên tác động lẫn nhau chi phối hoạt động của thị trường.
Sự mất cân đối giữa cung và cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc giảm đột biến gây ra biến động trên thị trường, dẫn đến sự dịch chuyển vốn từ ngành này sang ngành khác, từ địa phương này sang địa phương khác. Việc dịch chuyển vốn hàng loạt sẽ tác động tiêu cực đến cơ cấu kinh tế, nền kinh tế phát triển không cân đối. Do đó, để đảm bảo lợi ích cho nhà sản xuất cũng như người tiêu dùng Nhà nước phải sử dụng Ngân sách để can thiệp vào thị trường nhằm bình ổn giá cả thông qua các khoản chi từ NSNN dưới các hình thức tài trợ vốn, trợ giá và sử dụng các quỹ dự trữ hàng hóa và dự trữ tài chính. Đồng thời, trong quá trình điều tiết thị trường chi NSNN còn tác động đến thị trường tiền tệ và thị trường vốn thông qua việc sử dụng các công cụ tài chính như tham gia mua bán chứng khoán trên thị trường vốn qua đó góp phần kiểm soát lạm phát.
Chi NSNN là công cụ định hường phát triển sản xuất: Để định hướng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, Nhà nước với các khoản chi phát triển kinh tế, đầu tư và cơ sở hạ tầng, vào các ngành kinh tế mũi nhọn. Nhà nước có thể tạo điều kiện và hướng dẫn các nguồn vốn đầu tư của xã hội vào những vùng, lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý. Luan van 9 Chi NSNN là công cụ điều chỉnh thu nhập giữa các tầng lớp dân cư: Nền KTTT với những khuyết tật của nó sẽ dẫn đền sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư, Nhà nước phải có một chính sách phân phối lại thu nhập hợp lý nhằm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập trong dân cư. Chi NSNN là công cụ tài chính hữu hiệu được Nhà nước sử dụng để điều tiết thu nhập thông qua các khoản chi của NSNN như chi trợ cấp, chi phúc lợi cho các chương trình phát triển KT-XH: phòng chống dịch bệnh, phổ cập giáo dục tiểu học, dân số và kế hoạch hóa gia đình.là nguồn bổ sung thu nhập cho tầng lớp dân cư có thu nhập thấp.
Các vai trò của chi NSNN cho thấy tính chất quan trọng của chi NSNN, với các công cụ của nó có thể quản lý toàn diện và có hiệu quả đối vối toàn bộ hoạt động của nền kinh tế. Các nội dung của chi NSNN: Chi ngân sách, một công cụ của chính sách tài chính quốc gia có tác động rất lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế. Chi ngân sách bao gồm chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi khác.1 Chi thường xuyên. Chi thường xuyên của NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ NSNN để đáp ứng các nhu cầu chi gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước về lập pháp, hành pháp, tư pháp và một số dịch vụ công cộng khác mà Nhà nước phải cung ứng.
Chi thường xuyên của NSNN có các đặc điểm cơ bản sau: - Thứ nhất, đại bộ phận các khoản chi thường xuyên mang tính ổn định khá rõ nét. Do các chức năng vốn có của Nhà nước: bạo lực, trấn áp và tổ chức quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội đều đòi hỏi phải thực thi cho dù có sự thay đổi về thể chế chính trị. Mặt khác, tính ổn định của chi thường xuyên còn bắt nguồn từ tính ổn định trong từng hoạt động cụ thể mà mỗi bộ phận cụ thể trong guồng máy của Nhà nước phải thực hiện. - Thứ hai, xét theo cơ cấu chi NSNN ở từng niên độ và mục đích sử dụng cuối cùng của vốn cấp phát thì đại bộ phận các khoản chi thường xuyên của NSNN có hiệu lực tác động trong thời gian ngắn và mang tính chất tiêu dùng xã hội.