Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu thực trạng công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia phong nha kẻ bàng

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Đinh Hải Dương
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Anh Tuân
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học và Vườn quốc gia
• 1.2. Khái niệm về đa dạng sinh học
• 1.3. Đa dạng hệ sinh thái
• 1.4. Khái niệm về Vườn Quốc gia
• 1.5. Quản lý và Bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.6. Quản lý đa dạng sinh học
• 1.7. Bảo tồn Đa dạng sinh học
• 1.8. Các nguyên tắc và bài học kinh nghiệm Quản lý Bảo tồn ĐDSH
• 1.9. Bài học kinh nghiệm
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu chung
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Đối tượng nghiên cứu
• 2.6. Phạm vi nghiên cứu
• 2.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Thực trạng công tác tổ chức quản lý bảo tồn đa dạng sinh học của VQG Phong Nha – Kẻ Bàng
• 2.10. Đánh giá các mối đe dọa đến ĐDSH về đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái
• 2.11. Cây vấn đề và cây mục tiêu
• 2.12. Phân tích những thuận lợi và khó khăn trong công tác quản lý bảo tồn ĐDSH của VQG PNKB
• 2.13. Đề xuất kế hoạch quản lý bền vững đa dạng sinh học cho VQG
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Quá trình hình thành Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
• 3.3. Vị trí địa lý
• 3.4. Đặc điểm tự nhiên
• 3.5. Thảm thực vật rừng
• 3.6. Khu hệ động vật
• 3.7. Điều kiện kinh tế xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thực trạng công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học của VQG
• 4.2. Chức năng nhiệm vụ
• 4.3. Tổ chức bộ máy và hoạt động của Vườn quốc gia PN-KB
• 4.4. Một số hoạt động và chương trình có liên quan đến công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Phong Nha – Kẻ Bàng
• 4.5. Đánh giá công tác quản lý bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học
• 4.6. Các mối đe dọa và những khó khăn, trở ngại đối với công tác bảo tồn và quản lý Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng
• 4.7. Các mối đe dọa đối với đa dạng sinh học
• 4.8. Đánh giá các mối đe dọa nổi trội liên quan đến công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học của VQG PN-KB
• 4.9. Đánh giá tình hình vi phạm lâm luật
• 4.10. Những thuận lợi khó khăn trong quản lý đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
• 4.11. Thiếu kinh phí tập trung cho hoạt động bảo vệ rừng
• 4.12. Hạn chế về nhân sự và năng lực
• 4.13. Kiểm lâm VQG tham gia các lớp tập huấn hiện tại
• 4.14. Áp lực từ cộng đồng địa phương
• 4.15. Đề xuất các giải pháp quản lý đa dạng sinh học cho VQG PN-KB
• 4.16. Đối với vùng lõi
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng

Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú nhất tại Việt Nam. Được thành lập vào năm 2001, vườn quốc gia này không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc quản lý tài nguyên thiên nhiên tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn các giá trị sinh thái và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng sinh học của Vườn Quốc gia

Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có hệ sinh thái rừng núi đá vôi với nhiều loài động thực vật đặc hữu. Theo thống kê, nơi đây có hơn 1.400 loài thực vật và 300 loài động vật, trong đó nhiều loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực này.

1.2. Vai trò của Vườn Quốc gia trong bảo tồn môi trường

Vườn Quốc gia không chỉ là nơi bảo tồn đặc điểm sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên quý giá cho nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường. Các hoạt động bảo tồn tại đây giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ các loài động thực vật đang bị đe dọa.

II. Thách thức trong công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc quản lý bảo tồn, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên, du lịch không bền vững và biến đổi khí hậu đang gây áp lực lên hệ sinh thái tại đây.

2.1. Các mối đe dọa từ hoạt động khai thác tài nguyên

Hoạt động khai thác gỗ và săn bắn trái phép đã làm giảm đáng kể số lượng các loài động thực vật. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến đặc điểm sinh thái mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống của nhiều loài.

2.2. Tác động của du lịch không bền vững

Du lịch sinh thái tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đang phát triển mạnh mẽ, nhưng nếu không được quản lý tốt, nó có thể dẫn đến ô nhiễm môi trường và làm suy giảm đa dạng sinh học. Cần có các biện pháp kiểm soát và phát triển du lịch bền vững.

III. Phương pháp quản lý bảo tồn hiệu quả tại Vườn Quốc gia

Để nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý bảo tồn, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các chiến lược này không chỉ tập trung vào bảo vệ mà còn phát triển bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Xây dựng kế hoạch quản lý bền vững

Kế hoạch quản lý bền vững được xây dựng dựa trên các nguyên tắc bảo tồn và phát triển. Điều này bao gồm việc xác định các khu vực cần bảo vệ nghiêm ngặt và các khu vực có thể phát triển du lịch một cách bền vững.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học là rất cần thiết. Các chương trình nâng cao nhận thức giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của tài nguyên thiên nhiên và cách bảo vệ chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về công tác quản lý bảo tồn tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các biện pháp bảo tồn đã giúp tăng cường số lượng các loài động thực vật và cải thiện chất lượng môi trường sống.

4.1. Đánh giá hiệu quả các biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn đã được áp dụng tại Vườn Quốc gia cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc phục hồi các quần thể động thực vật. Số lượng các loài quý hiếm đã tăng lên đáng kể trong những năm qua.

4.2. Ứng dụng mô hình quản lý bền vững

Mô hình quản lý bền vững tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có thể được áp dụng cho các khu vực khác. Điều này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn đa dạng sinh học

Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các giải pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp duy trì và phát triển các giá trị sinh thái của khu vực này trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn trong phát triển bền vững

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển bền vững sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng.

5.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và đề xuất các giải pháp bảo tồn mới, phù hợp với tình hình thực tế. Việc này sẽ giúp Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành mô hình tiêu biểu cho công tác bảo tồn tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú với tổng diện tích đất liền 329.241 km², trong đó đồi núi chiếm 75%, tạo nên tính đa dạng sinh thái đặc sắc mang tầm cỡ quốc tế. Nằm trong vùng sinh thái Trung Trường Sơn – một trong 200 vùng đa dạng sinh học toàn cầu (WWF Global 200), Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (tỉnh Quảng Bình) đại diện cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh trên núi đá vôi liền khối cổ nhất và lớn nhất châu Á. Vườn quốc gia được thành lập theo Quyết định số 189/2001/QĐ-TTg và được Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh mở rộng diện tích vùng lõi lên 123.326 ha cùng vùng đệm 220.269 ha theo Quyết định số 1062/QĐ-TTg ngày 5/7/2013. Nơi đây sở hữu tỷ lệ che phủ rừng đạt 93,57%, trong đó 83,74% là rừng nguyên sinh ít bị tác động.

Tuy nhiên, áp lực dân sinh từ hơn 15.000 hộ gia đình với khoảng 65.000 nhân khẩu sinh sống tại 13 xã vùng đệm cùng tình trạng săn bắt, khai thác lâm sản trái phép đang tạo ra những thách thức nghiêm trọng cho công tác bảo tồn. Đề tài "Nghiên cứu thực trạng công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình" của tác giả Đinh Hải Dương, chuyên ngành Lâm học (Mã số: 60.01) tại Trường Đại học Lâm nghiệp, dưới sự hướng dẫn của TS. Đỗ Anh Tuân, được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện bức tranh quản lý bảo tồn. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là phân tích cơ cấu tổ chức bộ máy, nhận diện các mối đe dọa trọng yếu, đánh giá điểm mạnh - điểm yếu và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng bền vững trong giai đoạn 2013-2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận về bảo tồn đa dạng sinh học theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), bao quát ở cả ba cấp độ: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Khung lý thuyết phân định rõ ràng giữa hai cơ chế tương hỗ: bảo tồn tại chỗ (in-situ) nhằm duy trì quá trình tiến hóa chọn lọc tự nhiên trong sinh cảnh gốc, và bảo tồn chuyển vị (ex-situ) phục vụ nhân giống, cứu hộ và tái thả sinh vật.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng khung pháp lý quản lý rừng đặc dụng Việt Nam theo Nghị định 117/2010/NĐ-CP, Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Quyết định 186/2006/QĐ-TTg để phân tích tiêu chí phân hạng, quy chế phân khu chức năng gồm: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ - hành chính. Đồng thời, đề tài tích hợp 9 nguyên tắc phát triển bền vững của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), chú trọng sự tham gia của cộng đồng bản địa và cơ chế chia sẻ lợi ích sinh kế từ rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng, kết hợp chuỗi số liệu thứ cấp 11 năm (2002–2012) về vi phạm lâm luật, các báo cáo điều tra thực địa giai đoạn 2006–2013 và giải đoán ảnh vệ tinh SPOT 5 năm 2011. Về phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp, đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích với tổng cỡ mẫu N = 50 đối tượng khảo sát. Cấu trúc mẫu được phân bổ khoa học nhằm đại diện cho các bên liên quan: 20 cán bộ quản lý và chuyên môn thuộc Vườn quốc gia (chiếm 40%), 10 cán bộ chủ chốt của các xã vùng đệm (chiếm 20%), và 20 người dân địa phương sinh sống trong và liền kề vùng lõi (chiếm 40%). Cỡ mẫu này đảm bảo phản ánh khách quan góc nhìn từ cơ quan quản lý thực thi đến cộng đồng trực tiếp tác động lên tài nguyên.

Phương pháp phân tích dựa trên công cụ đánh giá hiệu quả quản lý (METT) chuẩn hóa của Quỹ Bảo tồn Việt Nam (VCF) để định lượng mức độ đe dọa theo 3 tiêu chí: phạm vi tác động, cường độ ảnh hưởng và tính cấp thiết. Công cụ phân tích Cây vấn đề - Cây mục tiêu được lựa chọn nhằm bóc tách quan hệ nhân quả gốc rễ của suy thoái sinh cảnh, từ đó chuyển hóa thành các giải pháp tương ứng. Cuối cùng, ma trận SWOT được thiết lập thông qua thảo luận nhóm có sự tham gia (PRA), giúp lượng hóa điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong công tác quản lý của đơn vị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã lượng hóa giá trị đa dạng sinh học vượt trội của Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng với hệ thực vật bậc cao có mạch gồm 2.744 loài thuộc 939 chi và 196 họ. Trong đó, có 427 loài đặc hữu của Việt Nam, nổi bật với chi đặc hữu đơn loài Oligoceras (loài Oligoceras eberhardtii), loài Bách xanh đá (Calocedrus rupestris Averyanov) phân bố hẹp trên vách đá vôi đỉnh núi cao, cùng 28 loài Lan đặc hữu quý hiếm. Hệ động vật có xương sống ghi nhận 735 loài thuộc 142 họ, 42 bộ; gồm 132 loài thú, 338 loài chim, 96 loài bò sát, 45 loài lưỡng cư và 124 loài cá nước ngọt. Có 91 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (2007) và 72 loài thuộc Danh lục đỏ IUCN (2012). Đáng chú ý, khu hệ linh trưởng sở hữu 9 loài và phân loài (chiếm 43% tổng số loài linh trưởng toàn quốc), cùng 46 loài dơi (chiếm 43% tổng số loài dơi tại Việt Nam), khẳng định vị thế trung tâm bảo tồn linh trưởng và dơi trọng yếu.

Về công tác tổ chức và thực thi pháp luật, năng lực bảo vệ rừng bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng. Lực lượng kiểm lâm phân bố tại 10 trạm bảo vệ rừng và 1 đội cơ động, nhưng quân số thực tế chỉ đáp ứng khoảng 50% định mức biên chế theo quy định của Nghị định 117/2010/NĐ-CP. Đánh giá nhanh cho thấy 75% cán bộ kiểm lâm đáp ứng được yêu cầu nghiệp vụ cơ bản, nhưng chỉ có khoảng 15% từng tham gia các lớp tập huấn kỹ năng chuyên sâu. Phân tích dữ liệu vi phạm lâm luật 11 năm (2002–2012) ghi nhận áp lực vi phạm diễn ra liên tục, tập trung vào khai thác gỗ quý và bẫy bắt thú rừng. Tần suất vi phạm gia tăng rõ rệt từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm, trùng với mùa khô nóng của gió Tây Nam và thời điểm nông nhàn của cư dân địa phương.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm tài nguyên bắt nguồn từ các nguyên nhân gốc rễ: áp lực mưu sinh của 65.000 dân cư thuộc 3 nhóm tộc người (Kinh, Bru-Vân Kiều, Chứt) với tập quán nương rẫy, săn bắt lâu đời; sự thiếu hụt ngân sách tuần tra dài ngày; và tình trạng bất cập trong cắm mốc ranh giới thực địa. Tại phân khu mở rộng 123.326 ha và khu vực giáp ranh đất sản xuất tại xã Tân Trạch, xã Sơn Trạch, ranh giới chưa được phân định rõ ràng trên thực địa, tạo kẽ hở cho hoạt động lấn chiếm đất rừng và chăn thả gia súc.

Những phát hiện này có thể được mô tả chi tiết qua biểu đồ tương quan giữa biến động nhiệt ẩm theo mùa và tần suất vi phạm lâm luật, bảng phân loại ma trận các mối đe dọa METT, cũng như bản đồ số hóa các tuyến tuần tra GPS từ 10 trạm kiểm lâm. Khi so sánh với các vườn quốc gia khác tại vùng Bắc Trung Bộ, Phong Nha – Kẻ Bàng chịu áp lực phân tán trên địa bàn rộng lớn và địa hình núi đá vôi tai mèo hiểm trở, khiến chi phí tuần tra thực tế cao gấp nhiều lần so với địa hình đất đồi thông thường. Điều này chứng minh rằng việc áp dụng công nghệ định vị GPS kết hợp cơ chế đồng quản lý vùng đệm là hướng đi tất yếu để bù đắp sự thiếu hụt 50% nhân lực kiểm lâm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa công tác quản lý và bảo tồn bền vững các giá trị di sản, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Hoàn thiện cắm mốc ranh giới và phân định phân khu chức năng: Tiến hành khảo sát thực địa và cắm mốc 100% ranh giới trên toàn bộ diện tích mở rộng 123.326 ha theo Quyết định 1062/QĐ-TTg; ưu tiên xử lý dứt điểm các điểm nóng ranh giới tại xã Tân Trạch và thôn Trằm Mé, Phong Nha (xã Sơn Trạch) trong giai đoạn 2014–2016. Ban Quản lý Vườn chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Ủy ban nhân dân huyện Bố Trạch và Minh Hóa.
• Nâng cao năng lực tuần tra và kiện toàn lực lượng kiểm lâm: Bổ sung 50% biên chế kiểm lâm còn thiếu theo định mức của Nghị định 117/2010/NĐ-CP; tổ chức tập huấn chuyên sâu nhằm nâng tỷ lệ kiểm lâm đạt chuẩn năng lực ASEAN từ 15% lên trên 85% vào năm 2018; ứng dụng phần mềm SMART, hệ thống định vị GPS và bẫy ảnh tự động trong giám sát đa dạng sinh học. Hạt Kiểm lâm Vườn quốc gia chịu trách nhiệm thực thi.
• Phát triển sinh kế bền vững và đẩy mạnh đồng quản lý vùng đệm: Mở rộng các mô hình khuyến nông, hỗ trợ cây con giống chuyển đổi cơ cấu cây trồng cho 15.000 hộ dân tại 13 xã vùng đệm; nhân rộng 05 câu lạc bộ bảo tồn thôn bản, đẩy mạnh giao khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), đặt mục tiêu giảm 40-50% số vụ vi phạm lâm luật vào năm 2020. Ban Quản lý Dự án khu vực Phong Nha – Kẻ Bàng phối hợp chính quyền cấp xã triển khai.
• Tăng cường cứu hộ, bảo tồn chuyển vị và hợp tác quốc tế: Đầu tư cơ sở vật chất cho Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật; xây dựng quy trình nhân giống loài Bách xanh đá và cứu hộ linh trưởng nguy cấp; tăng cường tuần tra liên biên giới với Khu bảo tồn Hin Namno (Lào) nhằm duy trì hành lang sinh thái Karst liên tục từ năm 2015 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn về ứng dụng phương pháp METT, phân tích Cây vấn đề, ma trận SWOT và quy trình tổ chức tuần tra bảo vệ rừng trên địa hình núi đá vôi.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ việc điều chỉnh chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, phân bổ biên chế kiểm lâm theo Nghị định 117/2010/NĐ-CP và xây dựng quy hoạch phát triển vùng đệm.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học ngành Lâm học, Sinh thái và Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp khung phương pháp nghiên cứu xã hội học lâm nghiệp, bộ dữ liệu định danh 2.744 loài thực vật và 735 loài động vật có xương sống tại khu vực Bắc Trường Sơn.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án bảo tồn quốc tế: Cung cấp góc nhìn chi tiết về điều kiện kinh tế - xã hội của 65.000 dân cư vùng đệm và cộng đồng thiểu số Chứt, Bru-Vân Kiều, hỗ trợ thiết kế các can thiệp sinh kế và bảo tồn linh trưởng hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

• Giá trị đa dạng sinh học nổi bật nhất của Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng là gì? Vườn quốc gia sở hữu hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi nguyên sinh đạt tỷ lệ che phủ 93,57%, lưu giữ 2.744 loài thực vật có mạch (427 loài đặc hữu) và 735 loài động vật có xương sống. Đặc biệt, nơi đây là sinh cảnh sống của 9 loài linh trưởng quý hiếm và 46 loài dơi, chiếm tới 43% tổng số loài tương ứng của cả nước.

• Những nguyên nhân cốt lõi nào dẫn đến các vi phạm tài nguyên rừng tại khu vực? Nguyên nhân chủ yếu do đời sống khó khăn của 15.000 hộ gia đình vùng đệm phụ thuộc vào tài nguyên, giá trị thương phẩm cao của gỗ quý và động vật hoang dã, kết hợp với ranh giới thực địa chưa được cắm mốc hoàn chỉnh và địa bàn hiểm trở gây khó khăn cho công tác tuần tra.

• Năng lực thực thi pháp luật của lực lượng kiểm lâm tại Vườn quốc gia hiện ra sao? Hiện tại, quân số kiểm lâm mới chỉ đáp ứng 50% định mức theo quy định của Nghị định 117/2010/NĐ-CP. Dù 75% cán bộ đạt trình độ năng lực cơ bản, chỉ có 15% được qua đào tạo kỹ năng bài bản, dẫn đến việc xử lý các vụ việc xâm hại rừng quy mô lớn còn gặp nhiều rào cản.

• Phương pháp tiếp cận của luận văn có điểm gì nổi bật? Nghiên cứu kết hợp điều tra tài liệu thứ cấp 11 năm với khảo sát phỏng vấn phân tầng 50 đối tượng, ứng dụng công cụ đánh giá METT, phân tích Cây vấn đề và ma trận SWOT có sự tham gia, tạo nên bức tranh đánh giá đa chiều, minh bạch và có tính ứng dụng thực tiễn cao.

• Giải pháp nào mang tính đột phá để giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn và sinh kế? Giải pháp then chốt là thực hiện cơ chế đồng quản lý, đẩy mạnh chi trả dịch vụ môi trường rừng cho 13 xã vùng đệm, nhân rộng mô hình câu lạc bộ bảo tồn thôn bản và hỗ trợ phát triển du lịch sinh thái, giúp chuyển đổi sinh kế và giảm áp lực khai thác rừng trực tiếp.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng với 2.744 loài thực vật, 735 loài động vật và độ che phủ rừng đạt 93,57%.
• Đánh giá chân thực những hạn chế về tổ chức quản lý, nổi bật là việc lực lượng kiểm lâm chỉ đáp ứng 50% biên chế chuẩn và tỷ lệ cán bộ qua tập huấn chuyên môn chỉ đạt 15%.
• Nhận diện các mối đe dọa sinh cảnh bắt nguồn từ 65.000 cư dân vùng đệm và sự chậm trễ trong công tác cắm mốc ranh giới vùng mở rộng 123.326 ha.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa kỹ thuật lâm sinh, củng cố thể chế kiểm lâm, hỗ trợ sinh kế và hợp tác bảo tồn liên biên giới.
• Cung cấp luận cứ khoa học tin cậy phục vụ xây dựng kế hoạch quản lý chiến lược Vườn quốc gia giai đoạn 2013–2020.

Để hiện thực hóa các mục tiêu bảo tồn, các cơ quan ban ngành cần khẩn trương số hóa toàn bộ hệ thống ranh giới trên bản đồ số GIS, nâng cấp trang thiết bị tuần tra GPS/SMART và triển khai các gói hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng vùng đệm ngay trong giai đoạn tới. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân tích cây vấn đề và bộ giải pháp của luận văn để nâng cao hiệu quả bảo tồn tại các khu rừng đặc dụng trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm ở phần Đông bán đảo Ðông Dương, trong vùng nhiệt đới bắc bán cầu với tổng diện tích tự nhiên trên đất liền là 329.241 km2, trong đó 75% diện tích là đồi núi. Vùng biển có bờ biển dài khoảng 3.260 km với hàng ngàn đảo lớn nhỏ ven bờ và hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa có vùng đặc quyền kinh tế khoảng 1 triệu km2. Sự đa dạng về địa hình, kiểu đất, cảnh quan và khí hậu là cơ sở rất thuận lợi tạo nên tính đa dạng sinh học vô cùng phong phú và đặc sắc của Việt Nam, thể hiện ở đa dạng các hệ sinh thái, đa dạng loài và đa dạng nguồn gen. Đa dạng sinh học của Việt Nam đóng vai trò hết sức quan trọng cho sự phát triển bền vững đất nước, đặc biệt đối với sự phát triển của các ngành kinh tế nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, y tế, công nghiệp và du lịch, đưa lại lợi ích và sinh kế cho hàng triệu người dân.

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển kinh tế -xã hội, đa dạng sinh học ở Việt Nam cũng đã và đang bị tác động làm cho suy giảm nhanh ở cả ba cấp độ hệ sinh thái, loài và nguồn gen Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (VQG PNKB) được thành lập ngày 12 tháng 12 năm 2001 theo Quyết định số 189/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Hệ sinh thái rừng núi đá vôi ở Phong Nha-Kẻ Bàng chứa đựng mức độ đa dạng sinh học cao về các loài động vật và thực vật. Tuy nhiên, hiện nay các loài động thực vật tại VQG PNKB đang chịu sự tác động bất lợi từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, việc quản lý và bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học của VQG là rất cần thiết.

Để có cơ sở đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn các giá trị đặc trưng về đa dạng sinh học của vùng núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng xuất phát từ yêu cầu thực tiễn ở trên tôi thực hiện đề “Nghiên cứu thực trạng công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng tỉnh Quảng Bình” nhằm đ ề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý và bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học của VQG PNKB. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về đa dạng sinh học và Vƣờn quốc gia 1. Khái niệm về đa dạng sinh học Đa dạng sinh học (Biodiversity) là thuật ngữ thể hiện tính đa dạng của các thể sống, loài và quần thể, tính biến động di truyền giữa chúng và tất cả sự tập hợp phức tạp của chúng thành các quần xã và hệ sinh thái.

Đa dạng sinh học được thể hiện ở ba cấp độ: đa dạng di truyền, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái. Cho đến nay đã có hơn 25 định nghĩa nữa cho thuật ngữ "đa dạng sinh học" này. Trong đó, định nghĩa của tổ chức FAO (Tổ chức Lương nông Liên hiệp quốc) cho rằng: "đa dạng sinh học là tính đa dạng của sự sống dưới mọi hình thức, mức độ và mọi tổ hợp, bao gồm đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Đa dạng hệ sinh thái Theo các nhà khoa học, có thể chia các hệ sinh thái của Việt Nam thành 3 nhóm chính bao gồm: hệ sinh thái trên cạn, hệ sinh thái đất ngập nước nội địa và hệ sinh thái biển và ven bờ.

Các hệ sinh thái ở Việt Nam phần lớn là những hệ sinh thái nhạy cảm với các tác động từ bên ngoài như tác động của thiên nhiên, đặc biệt là tác động của con người. Trên phần lãnh thổ vùng lục địa ở Việt Nam, có thể phân biệt các kiểu hệ sinh thái trên cạn đặc trưng như: rừng, đồng cỏ, savan, đất khô hạn, đô thị, nông nghiệp, núi đá vôi. Trong số đó, rừng, đặc biệt là rừng tự nhiên với tính chất rừng nhiệt đới với nhiều kiểu thảm thực vật rừng khác nhau, có sự đa dạng về thành phần loài cao nhất. Đây cũng là nơi cư trú của nhiều loài động vật hoang dã quý, hiếm có giá trị kinh tế và khoa học.

Ngoài ra còn có các hệ sinh thái tự nhiên khác có thành phần loài nghèo hơn, như hệ sinh thái nông nghiệp và hệ sinh thái khu đô thị. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Hệ sinh thái đất ngập nước nội địa rất đa dạng, bao gồm các thủy vực nước đứng như hồ tự nhiên, hồ chứa, ao, đầm, ruộng lúa nước, các thủy vực nước chảy như suối, sông, kênh rạch. Trong đó, có một số kiểu có tính đa dạng sinh học cao như suối vùng núi, đồi, đầm lầy than bùn với rất nhiều các loài động vật mới cho khoa học đa được phát hiện ở đây. Các hệ sinh thái sông, hồ ngầm trong hang động Castơ chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Theo thống kê, Việt Nam có 20 kiểu hệ sinh thái biển điển hình thuộc 9 vùng phân bố tự nhiên với đặc trưng đa dạng sinh học biển khác nhau. Trong đó, ba vùng biển, bao gồm: Móng Cái-Đồ Sơn, Hải Vân-Đại Lãnh và Đại Lãnh-Vũng Tàu có tính đa dạng sinh học cao hơn các vùng còn lại. Các hệ sinh thái ven bờ như rừng ngập mặn, đầm phá, vụng biển, vũng biển, rạn san hô, thảm cỏ biển và vùng biển quanh các đảo ven bờ, đảo xa bờ là những nơi có tính đa dạng sinh học cao đồng thời rất nhạy cảm với biến đổi môi trường. Trong đó, rạn san hô và thảm cỏ biển được xem là các hệ sinh thái đặc trưng quan trọng nhất do chúng có tính đa dạng sinh học và có giá trị bảo tồn cao nhất.

Hai hệ sinh thái này có quan hệ mật thiết và tương hỗ lẫn nhau, tạo ra những chuỗi dinh dưỡng đan xen quan trọng ở vùng biển và ven bờ của Việt Nam. Nếu hệ sinh thái này bị hủy hoại sẽ tác động tiêu cực đến các hệ sinh thái khác. Nếu mất cả hai loại hệ sinh thái này, các vùng biển ven bờ của Việt Nam có nguy cơ sẽ trở thành “thuỷ mạc”. Từ những điểm trên có thể thấy, trên khắp vùng lãnh thổ của Việt Nam từ trên cạn đến nước nội địa ra tới vùng biển, các kiểu hệ sinh thái tự nhiên rất đa dạng.

Mỗi kiểu hệ sinh thái lại có quần xã sinh vật đặc trưng riêng. Tất cả tạo nên sự phong phú, đa dạng khu hệ sinh vật của Việt Nam. Ða dạng loài Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao về các loài động thực vật và vi sinh vật. Qua các tài liệu điều tra cơ bản, đến năm 2011 đa có các con số thống kê như sau: Về thực vật, tổng kết các công bố về hệ thực vật Việt Nam đa ghi nhận 13.766 loài thực vật.393 loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch.

Sau đó, trong công trình Danh lục các loài thực vật Việt Nam, chưa kể các nhóm vi tảo ở nước, các nhà thực vật đa thống kê có tới 16.428 loài thực vật. Về vi sinh vật, đa thống kê và xác định được 7.800 loài gây bệnh cho thực vật, 1.500 loài gây bệnh cho người và gia súc và hơn 700 loài vi sinh vật có lợi. Về sinh vật nước ngọt, đã thống kê và xác định được 1.438 loài vi tảo thuộc 259 chi và 9 ngành; trên 800 loài động vật không xương sống; 1.028 loài cá nước ngọt. Trong đó, đáng chú ý là riêng họ cá chép (Cyprinidae) có 79 loài thuộc 32 giống, 1 phân họ được coi là đặc hữu ở Việt Nam với 1 giống, 40 loài và phân loài mới cho khoa học.

Khái niệm về Vườn Quốc gia Theo Luật Đa dạng sinh học (2008) của Việt Nam, các khu bảo tồn thiên nhiên bao gồm các loại: i) Vườn quốc gia; ii) Khu dự trữ thiên nhiên; iii) Khu bảo tồn loài - sinh cảnh; iiii) Khu bảo vệ cảnh quan; Vƣờn quốc gia là một khu vực đất hay biển được bảo tồn bằng các quy định pháp luật của chính quyền sở tại. Vườn quốc gia được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi sự khai thác, can thiệp bởi con người. Vườn quốc gia thường được thành lập ở những khu vực có địa mạo độc đáo có giá trị khoa học hoặc những khu vực có hệ sinh thái phong phú, có nhiều loài động-thực vật có nguy cơ tuyệt chủng cao cần được bảo vệ nghiêm ngặt trước sự khai thác của con người. Theo quyết định số 186/2006/QĐ-TTg ngày 14 tháng 8 năm 2006 của Thủ tướng Chính phủ , Vườn quốc gia là khu vực tự nhiên trên đất liền hoặc ở vùng đất ngập nước, hải đảo, có diện tích đủ lớn được xác lập để bảo tồn một hay nhiều hệ sinh thái đặc trưng hoặc đại diện không bị tác động hay chỉ bị tác động rất ít từ bên ngoài; bảo tồn các loài sinh vật đặc hữu hoặc đang nguy cấp được quản lý, sử dụng chủ yếu phục vụ cho việc bảo tồn rừng và hệ sinh thái rừng, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và du lịch sinh thái và được xác LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 lập dựa trên các tiêu chí và chỉ số: về hệ sinh thái đặc trưng; các loài động vật, thực vật đặc hữu; về diện tích tự nhiên của vườn và tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp,đất thổ cư so với diện tích tự nhiên của vườn.

Hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam và các tiêu chí Năm 1962, khu rừng đặc dụng đầu tiêu được thành lập ở miền Bắc Việt Nam là Rừng cấm Cúc Phương (nay là Vườn quốc gia Cúc Phương). Năm 1965, chính quyền Nam Việt Nam đã quyết định thành lập một số khu bảo vệ, trong đó có Côn Đảo và Bạch Mã. Sau ngày giải phóng miền Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số 41/TTg ngày 24/01/1977, thành lập thêm 10 khu rừng cấm với tổng diện tích là 44. Đến năm 1986, hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam tương đối hoàn chỉnh, với 3 phân hạng: Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên và Rừng văn hóa - lịch sử - môi trường.

Năm 2003, chiến lược quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định 192/2003/QĐ-TTg. Theo hệ thống này thì Rừng văn hóa - lịch sử - môi trường được đổi thành Rừng bảo vệ cảnh quan.1: Hệ thống rừng đặc dụng được Chính phủ phê duyệt tới năm 2003 TT Hạng Số lƣợng Diện tích (ha) I Vƣờn Quốc gia 27* 957.330 II Khu Bảo tồn thiên nhiên 60* 1.058 IIa Khu dự trữ thiên nhiên 49 1.