Nghiên Cứu Quan Hệ Lao Động Trong Doanh Nghiệp Ngoài Kinh Tế Nhà Nước Tại Thành Phố Hồ Chí Minh

Khám phá luận văn về quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại TP Hồ Chí Minh, phân tích thực trạng và giải pháp.

• Tác giả: Phan Tấn Hùng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Trình
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Quan Hệ Lao Động Trong Doanh Nghiệp Ngoài Kinh Tế Nhà Nước Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng, biểu
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUAN HỆ LAO ĐỘNG
• 1.1. Các đề tài nghiên cứu của các tác giả về QHLĐ
• 1.1.1. Các đề tài nghiên cứu của các tác giả trong nước về QHLĐ
• 1.1.2. Các đề tài nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về QHLĐ
• 1.2. Những nhận xét về kết quả nghiên cứu liên quan đến quan hệ lao động và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.2.1. Những vấn đề nghiên cứu liên quan được tác giả kế thừa và phát triển trong luận án và những hạn chế
• 1.2.2. Những khoảng trống và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC
• 2.1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về các vấn đề liên quan đến quan hệ lao động
• 2.1.1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về sở hữu
• 2.1.2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về quan hệ lao động
• 2.1.3. Học thuyết giá trị thặng dư của Mác – Lênin
• 2.2. Khái niệm, bản chất, chủ thể, đặc điểm về quan hệ lao động
• 2.2.1. Một số khái niệm liên quan về quan hệ lao động
• 2.2.2. Bản chất của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp kinh tế ngoài nhà nước
• 2.2.3. Chủ thể của quan hệ lao động
• 2.2.4. Đặc điểm quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.3. Nội dung của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.3.1. Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất
• 2.3.2. Quan hệ tổ chức quản lý trong sản xuất trong doanh nghiệp
• 2.3.2.1. Hợp đồng lao động
• 2.3.2.2. Thỏa ước lao động tập thể
• 2.3.3. Quan hệ lợi ích kinh tế trong quan hệ lao động
• 2.3.3.1. Tiền lương (Tiền công) của người lao động trong doanh nghiệp
• 2.3.3.2. Tiền thưởng của người lao động trong doanh nghiệp
• 2.3.3.3. Các khoản phúc lợi trong doanh nghiệp
• 2.3.3.4. Lợi nhuận của doanh nghiệp
• 2.3.3.5. Bảo hiểm xã hội trong doanh nghiệp
• 2.3.4. Quan hệ lợi ích phi kinh tế trong quan hệ lao động
• 2.3.4.1. Môi trường làm việc trong doanh nghiệp
• 2.3.4.2. Điều kiện lao động trong doanh nghiệp
• 2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.4.1. Các nhân tố ảnh hưởng từ phía nhà nước
• 2.4.2. Các nhân tố ảnh hưởng từ phía doanh nghiệp
• 2.4.3. Các nhân tố ảnh hưởng từ phía người lao động
• 2.4.4. Các nhân tố ảnh hưởng từ tổ chức công đoàn
• 2.4.5. Các nhân tố ảnh hưởng từ Hiệp định thương mại đến quan hệ lao động Việt Nam trong tiến trình Hội nhập Quốc tế
• 2.5. Vai trò của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.5.1. Tác động tích cực của quan hệ lao động hài hòa
• 2.5.1.1. Quan hệ lao động hài hòa là động lực cơ bản để tăng năng suất lao động, phát triển lực lượng sản xuất
• 2.5.1.2. Quan hệ lao động hài hòa góp phần thức đẩy và hoàn thiện quan hệ sản xuất
• 2.5.1.3. Quan hệ lao động hài hòa là nhân tố quan trọng hình thành con người mới để xây dựng và làm chủ xã hội
• 2.5.2. Tác động tiêu cực của quan hệ lao động bất đồng
• 2.5.2.1. Giảm năng suất lao động và kiềm hãm phát triển lực lượng sản xuất. Ảnh hưởng xấu đến quan hệ sản xuất
• 2.5.2.2. Lãn công, đình công, bãi công ảnh hưởng đến bất ổn chính trị - xã hội
• 2.6. Một số học thuyết kinh tế có liên quan đến quan hệ lao động
• 2.6.1. Học thuyết kinh tế về tiền lương – thu nhập
• 2.6.2. Học thuyết kinh tế về lợi nhuận
• 2.6.3. Học thuyết kinh tế về phân phối
• 2.7. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động và bài học kinh nghiệm ở thành phố Hồ Chí Minh
• 2.7.1. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở các tỉnh tại Việt Nam
• 2.7.1.1. Kinh nghiệm của tỉnh Đồng Nai
• 2.7.1.2. Kinh nghiệm của tỉnh Bình Dương
• 2.7.1.3. Kinh nghiệm của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
• 2.7.2. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở các nước trên thế giới
• 2.7.2.1. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Nga
• 2.7.2.2. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Nhật Bản
• 2.7.2.3. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Trung quốc
• 2.7.2.4. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Thụy Điển
• 2.7.3. Bài học kinh nghiệm về quan hệ lao động trong việc giải quyết các mối quan hệ về lợi ích trong các DN ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 2.8. Khung phân tích của luận án
• 2.9. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp luận
• 3.1.1. Phương pháp duy vật biện chứng
• 3.1.2. Phương pháp duy vật lịch sử
• 3.1.3. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học
• 3.1.4. Phương pháp nghiên cứu liên ngành
• 3.1.5. Phương pháp phân tích mâu thuẫn
• 3.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu thống kê và mô tả
• 3.2.2. Phương pháp phân tích – tổng hợp
• 3.2.3. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 3.2.4. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 3.2.5. Phương pháp khảo sát
• 3.3. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 4.1. Tình hình về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài Nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.1.1. Tổng quan về tình hình kinh tế - xã hội thành phố Hồ Chí Minh
• 4.1.2. Tổng quan về tình hình lao động tại thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2. Thực trạng về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài Nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.1. Quan hệ sở hữu trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.2. Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất giữa người lao động và người sử dụng lao động, người quản lý trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.2.1. Thực trạng về hợp đồng lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.2.2. Thỏa ước lao động tập thể trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3. Thực trạng quan hệ về lợi ích kinh tế trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3.1. Tiền lương (tiền công) người lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3.2. Tiền thưởng người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3.3. Lợi nhuận trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3.4. Các khoản phúc lợi, phụ cấp của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên đại bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3.5. Bảo Hiểm xã hội trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên đại bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.4. Thực trạng quan hệ về lợi ích phi kinh tế trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.4.1. Môi trường lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên đại bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.4.2. Điều kiện lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.5. Một số quan hệ lao động khác trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 4.2.5.1. Quan hệ giữa người lao động với tổ chức cơ sở Đảng trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 4.2.5.2. Quan hệ giữa người lao động và Nhà nước trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.5.3. Quan hệ giữa người lao động và tổ chức công đoàn trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trong trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.5.4. Quan hệ giữa người lao động và Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.3. Đánh giá về tình hình thực hiện quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh trong những năm qua
• 4.3.1. Những kết quả đạt được
• 4.3.2. Những mặt hạn chế
• 4.3.2.1. Tiền lương người lao động thấp
• 4.3.2.2. Tiền thưởng và các khoản trợ cấp, tiền tăng ca thấp
• 4.3.2.3. Trình độ chuyên môn nghiệp của người lao động không đồng đều
• 4.3.2.4. Hành vi và thái độ giữa người quản lý và người lao động
• 4.3.2.5. Công đoàn cơ sở còn nhiều yếu kém
• 4.3.2.6. Nhà ở cho người lao động còn thiếu
• 4.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 5.1. Quan điểm và định hướng giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế Nhà nước hiện nay
• 5.1.1. Giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế Nhà nước gắn với chủ trương và chính sách của nhà nước
• 5.1.2. Giải quyết mối quan hệ lao động phải phù hợp với định hướng phát triển quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế Nhà nước thời gian tới
• 5.1.3. Giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên cơ sở hợp tác và hài hòa lợi ích của doanh nghiệp, người lao động và nhà nước
• 5.2. Các giải pháp nhằm cải thiện mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 5.2.1. Nhóm giải pháp từ phía nhà nước
• 5.2.1.1. Cải cách chế độ tiền lương trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phồ Hồ Chí Minh
• 5.2.1.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phồ Hồ Chí Minh
• 5.2.1.3. Nâng cao hiểu biết pháp luật của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 5.2.1.4. Tăng cường công tác quản lý nhà nước về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước trên địa bàn thành phồ Hồ Chí Minh
• 5.2.1.5. Hoàn thiện pháp luật về quan hệ lao động
• 5.2.1.6. Giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, giảm chi phí cho hoạt động sản xuất kinh doanh, tạo điều kiện cho doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trên thương trường
• 5.2.2. Nhóm giải pháp từ phía người sử dụng lao động
• 5.2.2.1. Nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 5.2.2.2. Nâng cao ý thức kỷ luật của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 5.2.2.3. Tăng cường đối thoại doanh nghiệp giữa người sử dụng lao động và người lao động
• 5.2.2.4. Tạo điều kiện nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động: nâng lương, xây nhà ở lưu trú công nhân, nhà trẻ, câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa, thể dục thể thao, các phúc lợi khác, chú trọng đến lợi ích của người lao động
• 5.2.3. Giải pháp đối với người lao động
• 5.2.4. Nhóm giải pháp từ phía Tổ chức Công đoàn
• 5.2.4.1. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về pháp luật lao động cho người lao động
• 5.2.4.2. Củng cố quan hệ hợp tác làm cầu nối người lao động và người sử dụng lao động, nâng cao vai trò của công đoàn
• 5.3. Tóm tắt chương 5
• PHẦN KẾT LUẬN
• Các công trình khoa học đã công bố
• Danh mục tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Quan Hệ Lao Động Tại TP

Nghiên cứu về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh đóng vai trò then chốt trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự phát triển đa dạng của các thành phần kinh tế, từ kinh tế tư nhân đến kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), đặt ra nhiều thách thức và cơ hội trong việc xây dựng một hệ thống quan hệ lao động hài hòa, ổn định. Các doanh nghiệp ngoài nhà nước, dựa trên sở hữu tư nhân, có đặc điểm riêng về quản lý và phân phối, tạo ra sự khác biệt so với các doanh nghiệp nhà nước. Điều này đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt đến quyền lợi của người lao động và vai trò điều tiết của nhà nước để đảm bảo sự cân bằng giữa lợi nhuận và phúc lợi xã hội. Các nghiên cứu cần đi sâu vào thực tiễn, đánh giá đúng thực trạng và đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh cụ thể của Thành phố Hồ Chí Minh, góp phần vào sự phát triển bền vững của thành phố.

1.1. Vai trò của Doanh nghiệp ngoài nhà nước trong phát triển kinh tế

Các doanh nghiệp ngoài nhà nước đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và tăng kim ngạch xuất khẩu. Thành phần kinh tế này giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng vào khu vực và thế giới. Nghiên cứu cần làm rõ những tác động tích cực này, đồng thời chỉ ra những vấn đề phát sinh trong quan hệ lao động để có giải pháp can thiệp kịp thời.

1.2. Sự khác biệt trong Quan hệ Lao động của Doanh nghiệp ngoài nhà nước

Khác với doanh nghiệp nhà nước, các doanh nghiệp ngoài nhà nước có quyền tự chủ cao hơn trong quản lý và phân phối, tạo ra mối quan hệ thuê mướn lao động rõ nét. Việc nghiên cứu cần tập trung vào việc phân tích sự khác biệt này để xây dựng các chính sách và quy định phù hợp, đảm bảo quyền lợi của cả người sử dụng lao động và người lao động.

II. Thách Thức Quan Hệ Lao Động Tại Doanh Nghiệp TP

Bất chấp những nỗ lực điều chỉnh của nhà nước, quan hệ lao động ở Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Pháp luật về quan hệ lao động chưa hoàn thiện và chưa theo kịp sự thay đổi nhanh chóng của thực tiễn. Tình trạng xung đột lao động và đình công vẫn diễn ra, ảnh hưởng đến năng suất và ổn định xã hội. Đời sống người lao động còn nhiều khó khăn do tiền lương chưa đủ sống và các điều kiện làm việc chưa đảm bảo. Các nghiên cứu cần chỉ ra những nguyên nhân sâu xa của những thách thức này, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống và bền vững.

2.1. Pháp luật Lao động và Khoảng trống Thực thi tại TP.HCM

Bộ luật Lao động sửa đổi (2006, 2007, 2008, 2012) chưa giải quyết triệt để các vấn đề về quan hệ lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động. Nghiên cứu cần đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành và chỉ ra những điểm cần sửa đổi, bổ sung để phù hợp với thực tiễn.

2.2. Đình công và Xung đột Lao động Nguyên nhân và Hậu quả

Các cuộc đình công phần lớn liên quan đến các vấn đề về tiền lương, tiền thưởng và các khoản phụ cấp. Chỉ số giá tiêu dùng tăng cao làm giảm tiền lương thực tế của người lao động, đẩy họ vào tình thế khó khăn. Nghiên cứu cần phân tích các nguyên nhân gây ra xung đột và đề xuất các biện pháp phòng ngừa và giải quyết tranh chấp hiệu quả.

2.3. Vai trò của Công đoàn Cơ sở trong Giải quyết tranh chấp lao động

Sự yếu kém của công đoàn cơ sở cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng xung đột lao động. Nghiên cứu cần đánh giá vai trò và năng lực của công đoàn trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức này.

III. Cách Giải Quyết Tranh Chấp Lao Động Tại TP

Để cải thiện quan hệ lao động, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động. Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật và tạo điều kiện cho đối thoại xã hội. Người sử dụng lao động cần tôn trọng quyền lợi của người lao động, cải thiện điều kiện làm việc và trả lương, thưởng xứng đáng. Người lao động cần nâng cao trình độ chuyên môn, ý thức chấp hành pháp luật và tham gia tích cực vào các hoạt động đối thoại, thương lượng. Cần có các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả để đảm bảo quyền lợi của các bên và duy trì ổn định xã hội. Việc giải quyết tranh chấp lao động cần đảm bảo sự công bằng, minh bạch và tôn trọng pháp luật.

3.1. Hoàn thiện Hệ thống Pháp luật về Quan hệ Lao động

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến tiền lương, thời giờ làm việc, điều kiện lao động, bảo hiểm xã hội và giải quyết tranh chấp lao động. Các quy định cần rõ ràng, cụ thể và phù hợp với thực tiễn, đồng thời đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

3.2. Tăng cường Đối thoại Xã hội và Thương lượng Tập thể

Đối thoại xã hội và thương lượng tập thể là những công cụ quan trọng để giải quyết các vấn đề về quan hệ lao động. Cần khuyến khích và tạo điều kiện cho các bên tham gia đối thoại và thương lượng một cách thiện chí và xây dựng.

3.3. Nâng cao Năng lực Giải quyết Tranh chấp của các Tổ chức

Cần nâng cao năng lực của các tổ chức hòa giải, trọng tài và tòa án trong việc giải quyết tranh chấp lao động. Các tổ chức này cần có đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao, am hiểu pháp luật và có kinh nghiệm thực tiễn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Quan Hệ Lao Động TP

Nghiên cứu về quan hệ lao động có ý nghĩa thực tiễn to lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quan hệ lao động, nâng cao năng suất lao động và đảm bảo an sinh xã hội. Nghiên cứu cũng có thể cung cấp thông tin hữu ích cho các doanh nghiệp và người lao động trong việc xây dựng quan hệ lao động hài hòa và ổn định. Các giải pháp cần có tính khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế và có khả năng nhân rộng.

4.1. Xây dựng Chính sách Tiền lương và Phúc lợi Hợp lý

Cần xây dựng chính sách tiền lương tối thiểu đảm bảo mức sống tối thiểu của người lao động. Đồng thời, khuyến khích các doanh nghiệp trả lương cao hơn mức tối thiểu và cung cấp các phúc lợi hấp dẫn để thu hút và giữ chân nhân tài.

4.2. Cải thiện Điều kiện Làm việc và An toàn Lao động

Cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định về an toàn lao động và vệ sinh lao động. Đồng thời, khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào cải thiện điều kiện làm việc, tạo môi trường làm việc an toàn và thân thiện.

4.3. Phát triển Nguồn Nhân lực và Nâng cao Trình độ Chuyên môn

Cần đầu tư vào giáo dục và đào tạo nghề để nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp cho người lao động. Đồng thời, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo nghề để đảm bảo đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

V. Hướng Dẫn Cải Thiện Môi Trường Làm Việc Tại TP

Cải thiện môi trường làm việc là yếu tố then chốt để nâng cao sự hài lòng và năng suất của người lao động. Các doanh nghiệp cần chú trọng đến các yếu tố như ánh sáng, thông gió, tiếng ồn, vệ sinh và an toàn. Đồng thời, cần xây dựng môi trường làm việc thân thiện, tôn trọng và công bằng, tạo điều kiện cho người lao động phát huy tối đa khả năng của mình. Cần có sự tham gia của cả người sử dụng lao động và người lao động trong việc cải thiện môi trường làm việc.

5.1. Đánh giá Mức độ Hài lòng của Người Lao động

Các doanh nghiệp nên thường xuyên tiến hành khảo sát để đánh giá mức độ hài lòng của người lao động về môi trường làm việc. Kết quả khảo sát sẽ giúp doanh nghiệp xác định những vấn đề cần cải thiện và đưa ra các giải pháp phù hợp.

5.2. Xây dựng Văn hóa Doanh nghiệp Tích cực

Cần xây dựng văn hóa doanh nghiệp dựa trên các giá trị như tôn trọng, hợp tác, chia sẻ và trách nhiệm. Văn hóa doanh nghiệp tích cực sẽ tạo động lực cho người lao động và giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu kinh doanh.

5.3. Tạo Cơ hội Phát triển Nghề nghiệp cho Người Lao động

Các doanh nghiệp nên tạo cơ hội cho người lao động được đào tạo, bồi dưỡng và thăng tiến trong công việc. Cơ hội phát triển nghề nghiệp sẽ giúp người lao động gắn bó hơn với doanh nghiệp và cống hiến hết mình.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Quan Hệ Lao Động Tại TP

Nghiên cứu về quan hệ lao động cần tiếp tục được đẩy mạnh để đáp ứng yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề mới phát sinh trong quan hệ lao động, như tác động của công nghệ, tự động hóa và kinh tế số. Đồng thời, cần xây dựng các mô hình quan hệ lao động tiên tiến, phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế. Nghiên cứu cần mang tính dự báo, đề xuất các giải pháp mang tính chiến lược và có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của thế giới.

6.1. Nghiên cứu Tác động của Công nghệ và Tự động hóa

Cần nghiên cứu tác động của công nghệ và tự động hóa đến việc làm, tiền lương và kỹ năng của người lao động. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các doanh nghiệp và chính phủ có các chính sách và giải pháp phù hợp để ứng phó với những thách thức và cơ hội do công nghệ mang lại.

6.2. Xây dựng Mô hình Quan hệ Lao động Linh hoạt và Thích ứng

Cần xây dựng các mô hình quan hệ lao động linh hoạt và thích ứng, phù hợp với đặc điểm của từng ngành nghề và loại hình doanh nghiệp. Các mô hình này cần đảm bảo sự cân bằng giữa quyền lợi của người sử dụng lao động và người lao động.

6.3. Tăng cường Hợp tác Quốc tế về Quan hệ Lao động

Cần tăng cường hợp tác quốc tế với các tổ chức quốc tế và các quốc gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực quan hệ lao động. Hợp tác quốc tế sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm tốt, tiếp cận các nguồn lực và nâng cao năng lực trong lĩnh vực này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh" là luận án tiến sĩ kinh tế thuộc chuyên ngành Kinh tế Chính trị (mã số: 62 31 01 02), do nghiên cứu sinh Phan Tấn Hùng thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2018, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Trình (hướng dẫn chính) và PGS.TS Nguyễn Minh Tuấn (hướng dẫn phụ).

• Tính cấp thiết của đề tài: Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, nền kinh tế tồn tại nhiều thành phần kinh tế. Khu vực kinh tế tư nhân và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) được hình thành trên cơ sở chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, xác lập quan hệ lao động mang bản chất thuê mướn lao động (quan hệ chủ - thợ). Trong quá trình vận hành kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hệ thống quan hệ lao động bộc lộ nhiều bất cập; tranh chấp lao động và đình công diễn biến phức tạp. Thực tế có hơn 90% số cuộc đình công xuất phát từ mâu thuẫn về lợi ích kinh tế (tiền lương, tiền thưởng, tiền làm thêm giờ, các khoản phụ cấp chuyên cần, nhà ở, tiền ăn). Chỉ số giá tiêu dùng tăng làm suy giảm tiền lương thực tế, khiến đời sống người lao động gặp nhiều khó khăn. Một số doanh nghiệp chỉ chú trọng mục tiêu lợi nhuận mà chưa bảo đảm bù đắp tái sản xuất sức lao động, ép tăng ca và vi phạm cam kết. Do đó, việc nghiên cứu quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh là yêu cầu cấp thiết.
• Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình trước đây phần lớn tiếp cận quan hệ lao động dưới góc độ luật học hoặc kinh tế lao động thuần túy. Luận án lựa chọn tiếp cận quan hệ lao động dưới góc độ Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin, nghiên cứu đồng thời ba mặt của quan hệ sản xuất (sở hữu, tổ chức quản lý, phân phối) và mối quan hệ trực tiếp giữa tiền công với lợi nhuận doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
• Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ bản chất quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh; đề xuất hệ thống giải pháp cải thiện quan hệ lao động, cải thiện đời sống vật chất của người lao động, phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động; xử lý hài hòa quan hệ lao động trên cả ba phân hệ: xã hội, tập thể và cá nhân.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận về quan hệ lao động bao gồm khái niệm, bản chất, nội dung, chủ thể, vị trí và vai trò của quan hệ lao động trong doanh nghiệp.
  2. Thứ hai, phân tích thực trạng quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh (tiền lương, tiền thưởng, chế độ phúc lợi, hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể, điều kiện làm việc, tranh chấp và đình công) thông qua dữ liệu thống kê và khảo sát thực tế.
  3. Thứ ba, đề xuất các quan điểm, định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy quan hệ lao động lành mạnh, hài hòa giữa người sử dụng lao động, người lao động và Nhà nước.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Thứ nhất, bản chất quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước là gì? Nội dung của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước cần hướng đến những yếu tố nào?
  2. Thứ hai, thực trạng về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay như thế nào về quan hệ lợi ích kinh tế, lợi ích phi kinh tế và những khiếm khuyết phát sinh?
  3. Thứ ba, những giải pháp nào giúp cải thiện quan hệ lao động, nâng cao đời sống vật chất của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh thời gian tới?
• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ lao động giữa người lao động và người sử dụng lao động thông qua việc thuê mướn lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Nội dung: Tập trung vào quan hệ lợi ích kinh tế (tiền lương, thưởng, lợi nhuận, phúc lợi, bảo hiểm xã hội) và quan hệ lợi ích phi kinh tế (môi trường lao động, điều kiện lao động), cùng các xung đột nảy sinh (đình công, bãi công).
  • Thời gian: Dữ liệu thu thập và đánh giá tập trung trong giai đoạn 2005 – 2015, định hướng và tầm nhìn đến năm 2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến quan hệ lao động theo các nhóm chủ đề:

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Lê Văn Minh (1994): Luận án Phó Tiến sĩ "Đổi mới QHLĐ trong quá trình hình thành nền kinh tế thị trường ở Việt Nam" (Đại học Kinh tế Quốc dân), làm rõ sự chuyển hóa từ quan hệ lao động trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung (dựa trên công hữu) sang nền kinh tế nhiều thành phần, chỉ ra quan hệ làm công ăn lương dễ dẫn đến tranh chấp khi lợi ích không được chia sẻ.
• Nguyễn Ngọc Quân (1997): Luận án Phó Tiến sĩ "Hoàn thiện quan hệ lao động trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam" (Đại học Kinh tế Quốc dân), phân tích bản chất lao động sống tạo ra giá trị thặng dư thuộc về người sử dụng lao động, tổng hợp số liệu đình công các năm 1990 (21 vụ), 1991 (10 vụ), 1992 (14 vụ), 1993 (35 vụ) do bất đồng ứng xử, tăng ca không lương và ngược đãi; đề xuất cơ chế trọng tài, tòa án lao động.
• Nguyễn Thị Bích Loan (2003): Đề tài "Một số ý kiến góp phần giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài ở Việt Nam" (Đại học Thương mại), nghiên cứu công tác tuyển dụng, chính sách đãi ngộ và môi trường đa văn hóa.
• Vũ Việt Hằng (2004): Luận án "Một số vấn đề về quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế" (Đại học Kinh tế TP.HCM), sử dụng mô hình nghiên cứu sự hài lòng của người lao động trong quản trị nguồn nhân lực.
• Vụ Định mức và Tổ chức lao động: Công trình "Mấy vấn đề cơ bản về quan hệ lao động" (NXB Lao động), phân tích các mối quan hệ kỹ thuật - công nghệ - môi trường và bản chất kỷ luật lao động tự giác trong chủ nghĩa xã hội.
• Lê Thanh Hà (2012): Sách "Quan hệ lao động trong doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam và vai trò của công đoàn cơ sở", khảo sát trình độ chuyên môn, thu nhập, nhà ở và vai trò đại diện của công đoàn.
• Nguyễn Mạnh Cường (2013): Sách "Mô hình quan hệ lao động ở Việt Nam", phân tích cơ chế đối thoại, thương lượng ba bên và vai trò quản lý nhà nước.
• Lê Mạnh Hà (2008): Bài viết "Đình công và quan hệ lao động ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp", phân tích nguyên nhân đình công ở khu vực FDI do khác biệt văn hóa, quản lý nghiêm ngặt, định mức cao và lương thấp.
• Lê Thị Mai (2017): Đề tài "Xung đột và giải pháp giảm thiểu xung đột trong quan hệ lao động tại doanh nghiệp ở Việt Nam", chỉ ra trên 95% số vụ đình công xảy ra ở doanh nghiệp FDI và tư nhân.
• Đặng Quang Định (2010): Đề tài "Nghiên cứu về quan hệ lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức ở Việt Nam hiện nay", phân tích sự biến đổi của giai cấp công nhân tạo ra khoảng 70% GDP và nguyên tắc tiền lương bảo đảm tái sản xuất sức lao động.
• Nguyễn An Ninh (2008): Tác phẩm "Xu hướng công nhân hóa ở nước ta hiện nay", làm rõ quy mô giai cấp công nhân và việc hình thành tác phong công nghiệp.
• Trần Thị Thanh Hà (2016): Công trình "Công đoàn tổ chức và lãnh đạo đình công", đánh giá thực trạng đình công từ năm 1995 và đề xuất tăng lương tối thiểu theo lộ trình, kiện toàn hệ thống hòa giải viên và hội đồng trọng tài lao động.
• Chủ trương, chính sách: Các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, IX, X, XI, XII; Nghị quyết 20-NQ/TW (2008); Chỉ thị 22-CT/TW (2008); Kết luận 96-KL/TW; Quyết định 217/HĐBT; Pháp lệnh Hợp đồng lao động 1990; Bộ luật Lao động các năm 1994, 2006, 2007, 2008, 2012.

Các công trình nghiên cứu nước ngoài

• Quan điểm kinh điển của C. Mác, F. Ăngghen, V.I. Lênin: Vạch rõ bản chất bóc lột giá trị thặng dư của nhà tư bản đối với lao động làm thuê.
• Kochan: Đưa ra 3 chiến lược quan hệ lao động của doanh nghiệp: (1) duy trì tình trạng không có công đoàn; (2) để công đoàn tồn tại nhưng hạn chế ảnh hưởng; (3) coi công đoàn là đối tác tin cậy.
• Andre Petit: Đưa ra mô hình tác động tương hỗ hệ thống giữa môi trường bên trong (công nghệ, lợi nhuận, quyền lực công đoàn) và môi trường bên ngoài (pháp lý, kinh tế, xã hội).
• Ian Clark (1979): Công trình "Governance, the State, Regulation and Industrial Relations", phân tích vai trò can thiệp của Nhà nước vào hệ thống quan hệ công nghiệp tại Anh.
• Chris Howell: Tác phẩm "Trade Unions and the State: The Construction of Industrial Relations Institutions in Britain, 1890-2000", nghiên cứu việc suy giảm quyền lực công đoàn và số lượng đình công dưới thời chính phủ Bảo thủ tại Anh.
• Tony Dundon và Derek Rollinson (2004): Tác phẩm "Employment Relations in Non-Union Firms" (Routledge), nghiên cứu quan hệ việc làm trong các doanh nghiệp không có tổ chức công đoàn.
• Do Quynh Chi (2011): Luận án Tiến sĩ "Understanding Industrial Relations Transformation in Vietnam: A Multi-dimensional Analysis" (Đại học Sydney), phân tích sự chuyển đổi quan hệ lao động Việt Nam ở ba cấp độ: doanh nghiệp, địa phương và quốc gia.
• Fossum: Tác phẩm "Labor Relations: Development, Structure, Process", nghiên cứu cấu trúc thương lượng, đàm phán hợp đồng và cân bằng quyền lực phân phối thu nhập.
• Hamermesh, Daiji Kawaguchi, Jungmin Lee (2014): Nghiên cứu "Does labour legislation benefit workers? Well-being after an hours reduction", phân tích mức độ hài lòng của lao động tại Nhật Bản và Hàn Quốc khi giảm thời giờ làm việc.
• Các khái niệm định nghĩa: Quan điểm của Grant và Malette (Đại học Québec - Montreal), Loic Cadin (2002, ESCP), Daniel Quinn Mills (1994), Boivin và Guilbaul (1989), cùng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu về chủ thể, thiết chế và nguyên nhân xung đột, đồng thời giải quyết khoảng trống: Phân tích quan hệ lao động dưới góc độ Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin, gắn liền ba mặt của quan hệ sản xuất với mối quan hệ kinh tế cốt lõi giữa tiền công của người lao động và lợi nhuận của người sử dụng lao động trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Thành phố Hồ Chí Minh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết sở hữu của Chủ nghĩa Mác – Lênin: Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất giữ vai trò quyết định toàn bộ hệ thống quan hệ sản xuất. Sở hữu tư nhân quy định quyền định đoạt sản phẩm và chi phối quan hệ quản lý, phân phối.
• Lý thuyết quan hệ sản xuất và quan hệ lao động: Quan hệ sản xuất gồm ba mặt: (1) Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất; (2) Quan hệ tổ chức quản lý và phân công lao động; (3) Quan hệ phân phối sản phẩm. Quan hệ lao động là một bộ phận của quan hệ sản xuất, phản ánh quan hệ giữa người mua và người bán hàng hóa sức lao động.
• Học thuyết giá trị thặng dư: Mục đích của sản xuất tư bản là giá trị thặng dư ($m$). Ngày lao động chia thành thời gian lao động tất yếu (tái tạo giá trị sức lao động) và thời gian lao động thặng dư (tạo ra giá trị thặng dư bị người sử dụng lao động chiếm đoạt).
• Học thuyết về tiền lương, lợi nhuận và phân phối: Tiền lương là giá cả của hàng hóa sức lao động, biểu hiện dưới dạng tiền lương theo thời gian hoặc tiền lương theo sản phẩm. Giá trị sức lao động gồm chi phí tư liệu sinh hoạt của người lao động, phí tổn đào tạo và chi phí nuôi sống gia đình. Lợi nhuận là hình thức chuyển hóa của giá trị thặng dư, sinh ra từ tư bản khả biến nhưng biểu hiện như kết quả của toàn bộ tư bản ứng trước.
• Khung phân tích của luận án (Sơ đồ 3.1 / 2.8): Mô hình hóa sự tương tác giữa ba chủ thể (Nhà nước, Người sử dụng lao động, Người lao động / Công đoàn) dưới tác động của các yếu tố môi trường thể chế, pháp lý, thị trường và các cam kết quốc tế (AEC, CPTPP, ILO).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận:
  • Phương pháp duy vật biện chứng: Xem xét quan hệ lao động trong sự vận động, phát triển và tác động qua lại với các quy luật kinh tế.
  • Phương pháp duy vật lịch sử: Đặt quan hệ lao động trong bối cảnh lịch sử của thời kỳ chuyển đổi kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN.
  • Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Gạt bỏ các hiện tượng bề ngoài ngẫu nhiên để làm rõ bản chất kinh tế của quan hệ thuê mướn lao động.
  • Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp kinh tế chính trị, luật học, xã hội học và khoa học quản lý.
  • Phương pháp phân tích mâu thuẫn: Nhận diện mâu thuẫn nội tại về mặt lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động.
• Các phương pháp cụ thể:
  • Phương pháp thống kê và mô tả: Thu thập, hệ thống hóa chuỗi số liệu thứ cấp về lao động, việc làm, tiền lương, lợi nhuận doanh nghiệp và tình hình đình công.
  • Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phân tích chi tiết từng mặt quan hệ (kinh tế và phi kinh tế) và tổng hợp thành bức tranh thực trạng.
  • Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh giữa các thành phần kinh tế; so sánh TP.HCM với Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu và một số quốc gia (Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Thụy Điển).
  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết của Đảng, báo cáo của cơ quan quản lý.
  • Phương pháp khảo sát: Lập bảng hỏi khảo sát thực tế ý kiến của công nhân lao động và chủ doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại TP.HCM.
• Nguồn tư liệu, dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê TP.HCM, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội TP.HCM, Liên đoàn Lao động TP.HCM giai đoạn 2005 – 2015.
  • Dữ liệu sơ cấp: Kết quả điều tra, khảo sát trực tiếp người lao động và người sử dụng lao động do tác giả thực hiện.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUAN HỆ LAO ĐỘNG

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về quan hệ lao động trong và ngoài nước. Tác giả chỉ ra các công trình trước đây đã phân tích khái niệm, chủ thể, mô hình đàm phán, nguyên nhân xung đột dưới góc độ luật học hoặc quản trị nhân sự. Tuy nhiên, các nghiên cứu chưa giải quyết thấu đáo quan hệ lao động dưới góc độ Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin, chưa gắn phân tích quan hệ sở hữu với quan hệ phân phối lợi ích kinh tế (tiền công và lợi nhuận) tại khu vực doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước ở TP.HCM.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC

Chương này làm rõ nền tảng lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin về sở hữu, quan hệ sản xuất, học thuyết giá trị thặng dư, tiền lương và lợi nhuận. Tác giả phân tích nội dung quan hệ lao động gồm:

• Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất.
• Quan hệ tổ chức quản lý (thể hiện qua hợp đồng lao động và thỏa ước lao động tập thể).
• Quan hệ lợi ích kinh tế (tiền lương, tiền thưởng, phúc lợi, lợi nhuận, bảo hiểm xã hội).
• Quan hệ lợi ích phi kinh tế (môi trường làm việc, điều kiện lao động). Chương 2 cũng phân tích vai trò tích cực của quan hệ lao động hài hòa (thúc đẩy năng suất, phát triển lực lượng sản xuất) và tác động tiêu cực của bất đồng lao động (lãn công, đình công gây bất ổn KT-XH). Đồng thời, tác giả tổng kết kinh nghiệm từ Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu cùng các quốc gia (Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Thụy Điển) và xây dựng khung phân tích của luận án.

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày hệ thống phương pháp luận (duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, trừu tượng hóa khoa học, nghiên cứu liên ngành, phân tích mâu thuẫn) và các phương pháp nghiên cứu cụ thể (thống kê mô tả, phân tích - tổng hợp, so sánh đối chiếu, nghiên cứu tài liệu, phương pháp điều tra khảo sát). Khung phân tích (Sơ đồ 3.1) được thiết lập nhằm lượng hóa và đánh giá thực trạng quan hệ lao động tại TP.HCM.

CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chương 4 phân tích tình hình kinh tế - xã hội, lao động và thực trạng quan hệ lao động tại TP.HCM. Tác giả đánh giá các mặt sở hữu, tổ chức quản lý, phân phối kinh tế, điều kiện phi kinh tế và các tổ chức chính trị - xã hội trong doanh nghiệp.

STT	Bảng số liệu trong Chương 4	Nội dung phản ánh chính
1	Bảng 4.1	Cơ cấu lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên chia theo trình độ chuyên môn kỹ thuật tại TP.HCM
2	Bảng 4.2	Cơ cấu lao động từ 15 tuổi trở lên phân theo loại hình kinh tế tại TP.HCM
3	Bảng 4.3	Tỷ trọng số người làm công ăn lương chia theo loại hợp đồng tại TP.HCM
4	Bảng 4.4	Ý kiến công nhân lao động về thỏa ước lao động tập thể tại doanh nghiệp phân theo lĩnh vực sản xuất
5	Bảng 4.5	Tiền lương bình quân/tháng của người lao động làm công ăn lương chia theo nghề nghiệp tại TP.HCM
6	Bảng 4.6 & 4.7	Doanh thu thuần và Lợi nhuận trước thuế của doanh nghiệp phân theo loại hình doanh nghiệp
7	Bảng 4.8	Tỷ lệ đóng BHYT, BHXH, BHTN và Kinh phí công đoàn
8	Bảng 4.9 & 4.10	Tỷ lệ lao động làm việc với trình độ tổ chức hợp lý và chất lượng nhà xưởng
9	Bảng 4.11 & 4.12	Đánh giá về điều kiện làm việc và các yếu tố gây ảnh hưởng xấu đến môi trường xung quanh
10	Bảng 4.13	Tổng hợp tình hình đình công tại TP.HCM từ năm 2006 – 2015
11	Bảng 4.14	Lương tối thiểu vùng I (TP.HCM) trong các năm nghiên cứu
12	Bảng 4.15 & 4.16	Đánh giá nguyên nhân mâu thuẫn, xung đột lao động và tình hình hoạt động công đoàn tại doanh nghiệp

Chương 4 chỉ rõ các hạn chế nổi bật: tiền lương người lao động còn thấp; tiền thưởng, trợ cấp, tiền tăng ca chưa thỏa đáng; trình độ chuyên môn không đồng đều; hành vi ứng xử của người quản lý còn thô bạo; công đoàn cơ sở còn yếu kém và tình trạng thiếu hụt nhà ở cho công nhân.

CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chương 5 xác định quan điểm giải quyết quan hệ lao động gắn với chính sách nhà nước, định hướng phát triển và nguyên tắc hợp tác, hài hòa lợi ích giữa Doanh nghiệp - Người lao động - Nhà nước. Các giải pháp cụ thể được xây dựng theo 4 nhóm:

Hệ thống giải pháp cải thiện quan hệ lao động (Chương 5)

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Vạch rõ bản chất quan hệ bóc lột lao động làm thuê trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước ở Việt Nam nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng theo lý luận giá trị thặng dư của Chủ nghĩa Mác – Lênin.
• Làm rõ cấu trúc hai mặt vừa hợp tác vừa mâu thuẫn trong quan hệ lao động, phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa quan hệ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất với quyền chi phối tổ chức quản lý và phân phối lợi ích kinh tế (tiền công và lợi nhuận).
• Vạch rõ xu hướng vận động của quan hệ lao động trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, AEC) và các tiêu chuẩn của ILO.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2005 – 2015 qua số liệu thống kê và dữ liệu điều tra xã hội học.
• Xác định nguyên nhân kinh tế căn bản của các cuộc tranh chấp lao động và đình công (trên 90% xuất phát từ lợi ích kinh tế trực tiếp).
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gắn kết trách nhiệm của 4 chủ thể (Nhà nước, NSDLĐ, NLĐ, Công đoàn), tập trung vào cải cách chính sách tiền lương tối thiểu, giảm thuế TNDN và xây dựng thiết chế phúc lợi (nhà ở lưu trú công nhân, nhà trẻ).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Phạm vi không gian nghiên cứu giới hạn trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, chưa mở rộng phân tích định lượng so sánh đa chiều với các trung tâm kinh tế khác trên toàn quốc.
  • Nguồn số liệu thực chứng phân tích tập trung chủ yếu trong giai đoạn 2005 – 2015.
  • Do đặc thù phân tán của khu vực doanh nghiệp tư nhân, việc tiếp cận mẫu khảo sát ở các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ và siêu nhỏ còn gặp khó khăn nhất định.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh thực trạng quan hệ lao động giữa TP.HCM với các tỉnh/thành phố thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và cả nước.
  • Tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động thực tế của việc thực thi đầy đủ các cam kết lao động quốc tế trong CPTPP và các công ước mới của ILO sau năm 2018.
  • Đi sâu phân tích tác động của tự động hóa và chuyển đổi số đến quan hệ việc làm và phân phối tiền lương trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Là tài liệu tham khảo cho việc học tập, nghiên cứu môn Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin, Kinh tế Lao động, Quản trị Nhân lực và Luật Lao động.
• Đối với giảng viên: Cung cấp nguồn tư liệu thực tế và khung phân tích kết hợp giữa lý luận Mác - Lênin với số liệu thực chứng tại TP.HCM phục vụ công tác giảng dạy.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Sở Lao động - Thương binh và Xã hội TP.HCM, Liên đoàn Lao động TP.HCM, Ban Quản lý các Khu công nghiệp - Khu chế xuất trong việc hoàn thiện chính sách tiền lương, giải quyết tranh chấp lao động và quản lý quan hệ lao động tại doanh nghiệp.
• Các nội dung đáng tham khảo nhất: Khung phân tích quan hệ sản xuất (Chương 2), dữ liệu thực trạng đình công và khảo sát mâu thuẫn lao động (Chương 4), hệ thống giải pháp cải cách tiền lương và chính sách an sinh cho công nhân (Chương 5).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bản chất quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước được luận án xác định là gì?

Luận án xác định bản chất quan hệ lao động trong các doanh nghiệp này dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, mang tính chất là quan hệ thuê mướn lao động (quan hệ chủ - thợ). Xét dưới góc độ kinh tế chính trị, đây là quan hệ tạo ra giá trị mới và giá trị thặng dư; trong đó người lao động làm thuê tạo ra giá trị thặng dư và giá trị này thuộc quyền chiếm hữu của người sử dụng lao động dưới hình thức lợi nhuận.

2. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến các cuộc đình công tại TP.HCM theo kết quả nghiên cứu là gì?

Thực tế số liệu trong luận án chỉ ra có hơn 90% số cuộc đình công liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế của người lao động: tiền lương thấp không đáp ứng nhu cầu tái sản xuất sức lao động trước biến động chỉ số giá tiêu dùng, tiền thưởng và tiền làm thêm giờ không thỏa đáng, thiếu các khoản phụ cấp (chuyên cần, nhà ở, tiền ăn). Ngoài ra, các yếu tố như NSDLĐ vi phạm cam kết, đối xử thô bạo, ép tăng ca và sự yếu kém của công đoàn cơ sở là những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến xung đột.

3. Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể nào?

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, trừu tượng hóa khoa học, nghiên cứu liên ngành và phân tích mâu thuẫn. Các phương pháp cụ thể bao gồm: phương pháp thống kê và mô tả, phân tích - tổng hợp, so sánh đối chiếu, nghiên cứu tài liệu và phương pháp điều tra khảo sát thực tế bằng bảng hỏi đối với người lao động và chủ doanh nghiệp trên địa bàn TP.HCM.

4. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào ở Chương 5?

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp phân theo 4 nhóm chủ thể: (1) Nhóm giải pháp từ phía Nhà nước (cải cách chế độ tiền lương, nâng cao chất lượng nhân lực, hoàn thiện pháp luật, giảm thuế TNDN); (2) Nhóm giải pháp từ phía NSDLĐ (đào tạo chuyên môn, tăng cường đối thoại doanh nghiệp, cải thiện đời sống vật chất - tinh thần, xây nhà lưu trú); (3) Giải pháp đối với NLĐ (tự giác nâng cao trình độ và kỷ luật); (4) Nhóm giải pháp từ phía Tổ chức Công đoàn (tuyên truyền pháp luật, nâng cao vai trò đại diện và làm cầu nối hợp tác).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phan Tấn Hùng đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận Kinh tế Chính trị Mác – Lênin về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước. Thông qua dữ liệu thống kê và khảo sát thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2005 – 2015, công trình vạch rõ bản chất thuê mướn lao động, mâu thuẫn phân phối kinh tế và nguyên nhân sâu xa của các cuộc tranh chấp lao động. Hệ thống giải pháp đồng bộ được đề xuất từ cấp độ Nhà nước, người sử dụng lao động, công đoàn đến người lao động nhằm hướng tới việc xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ, góp phần phát triển kinh tế bền vững và bảo đảm công bằng xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUAN HỆ LAO ĐỘNG 1.1 Các đề tài nghiên cứu của các tác giả về quan hệ lao động (QHLĐ) 1.1 Các đề tài nghiên cứu của các tác giả trong nước về QHLĐ Lê Văn Minh (1994), trường Đại học Kinh tế Quốc dân, luận án Phó Tiến sỹ với đề tài “Đổi mới QHLĐ trong quá trình hình thành nền kinh tế thị trường ở Việt Nam”. Đây là luận án chuyên ngành Kinh tế và Tổ chức lao động. Luận án góp phần làm sáng tỏ quan hệ lao động trong nền kinh tế thị trường như khái niệm, nội dung, tính chất, các chủ thể cấu thành trong QHLĐ. Những năm trước đó, nền kinh tế Việt Nam vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp với một thành phần kinh tế là thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa dưới hai hình thức, kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể, chủ yếu trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất và sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất.

Sau khi nước ta chuyển sang cơ chế thị trường, quan hệ lao động cũng có những chuyển hóa. Sự chuyển hóa này xảy ra ở các thành phần kinh tế như kinh tế tư nhân, doanh nghiệp cổ phần, doanh nghiệp FDI và cả doanh nghiệp nhà nước. Trong nền kinh tế thị trường, quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động là quan hệ làm công ăn lương. Vì thế khi lợi ích không được chia sẽ thì NLĐ sẽ tranh chấp và dẫn đến đình công.

Luận án nghiên cứu quan hệ lao động ở các doanh nghiệp sản xuất nói chung dưới góc độ kinh tế và pháp luật. Luận án nêu lên đặc điểm về quan hệ lao động trước năm 1986: Nhà nước XHCN với hình thức sở hữu là sỡ hữu toàn dân nên các chế độ chính sách về lao động chỉ tập trung chủ yếu vào khu vực nhà nước, quan hệ trực tiếp giữa nhà nước và NLĐ về chính sách tiền lương bình quân được thể hiện rõ nét. Sau khi kinh tế mở cửa, mô hình quan hệ lao động cũng đã có sự chuyển hóa trong các doanh nghiệp, do đó, các chế độ chính sách về quan hệ lao động cũng có sự thay đổi cho phù hợp. Từ cơ cấu kinh tế một chế độ sở hữu – công hữu về tư liệu sản xuất sang nền kinh tế tồn tại nhiều quan hệ sở hữu khác nhau, thể hiện ở sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế khác nhau.

Từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang cơ chế thị 22 trường định hướng XHCN. Nhiều thành phần kinh tế nên nhiều kiểu quan hệ lao động khác nhau cùng xuất hiện. Do sự thay đổi về mô hình quan hệ lao động nên khi có mâu thuẫn trong quan hệ lao động, thực tế nhiều tranh chấp không thể giải quyết được bằng thương lượng giữa hai bên nên dẫn đến xung đột trong lao động và đình công. Nguyễn Ngọc Quân (1997), trường Đại học Kinh tế Quốc dân, luận án Phó Tiến sỹ chuyên ngành Kinh tế và Tổ chức lao động với đề tài “Hoàn thiện quan hệ lao động trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam”.

Trong những năm đầu thu hút đầu tư nước ngoài, việc phát sinh nhiều vấn đề phức tạp trong quan hệ lao động cần phải được giải quyết. Do nhiều nhà đầu tư nước ngoài khác nhau đầu tư vào Việt Nam nên họ mang nhiều bản sắc văn hóa khác nhau. Trong khi đó, người lao động Việt Nam lại quen với tác phong lao động nông nghiệp nên giữa người lao động và người sử dụng lao động thường phát sinh những mâu thuẫn xung quanh vấn đề ứng xử. NSDLĐ thường đối xử thô bạo đối với công nhân lao động và vì thế xảy ra tranh chấp lao động và đình công.

Năm 1990 có 21 vụ đình công do các chuyên gia nước ngoài cư xử không phù hợp với văn hóa Việt Nam. Năm 1991 có 10 cuộc đình công xảy ra để phản đối NSDLĐ hách dịch, dọa nạt, cư xử thô bạo đối với NLĐ. Năm 1992 có 14 vụ tranh chấp lao động và đình công do người lao động làm tăng ca mà không được trả lương thêm giờ. Năm 1993 có 35 vụ đình công do NSDLĐ đánh đập, ngược đãi NLĐ.

Về mức độ và quy mô, các cuộc đình công cho thấy số lượng người tham gia đình công ngày càng tăng, có nơi xảy ra trong bộ phận như tổ, phân xưởng, nhưng cũng có nơi diễn ra toàn doanh nghiệp. Luận án cho rằng: “quan hệ lao động là quan hệ trong quá trình tạo ra giá trị mới – giá trị thặng dư, hoặc nói một cách khác, lao động sống là lao động tạo ra giá trị thặng dư và giá trị thặng dư thuộc về người sử dụng lao động”. “Trong quan hệ lao động, người lao động chịu sự lệ thuộc vào người sử dụng lao động về mặt pháp lý trên cơ sở hợp đồng lao động chứ không lệ thuộc về mặt kinh tế”. Luận án đi vào xem xét về cơ sở lý luận quan hệ về quan hệ lao động như chủ thể lao động, nội 23 dung, loại hình quan hệ lao động, các cơ sở pháp lý để hình thành quan hệ lao động và giải quyết tranh chấp trong quan hệ lao động như hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể.

Về thực trạng quan hệ lao động, luận án nghiên cứu và phân tích về đặc điểm quan hệ lao động trong các doanh nghiệp FDI, việc thực hiện hợp đồng lao động và thỏa ước lao động tập thể trong doanh nghiệp FDI và những yếu tố làm nảy sinh xung đột trong quan hệ lao động và đình công. Luận án nêu lên một số nguyên nhân làm phát sinh đình công: Về phía người sử dụng lao động: NSDLĐ lợi dụng sự thiếu hiểu biết về pháp luật của người lao động, sự yếu kém của công đoàn cơ sở, sự lỏng lẻo trong quản lý của cơ quan Nhà nước để làm thiệt hại về lợi ích người lao động như định mức quá cao buộc công nhân phải kéo dài thời gian làm việc, đơn giá tiền lương thấp, trù dập người lao động khi họ đấu tranh bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Về phía người lao động: Tác phong làm việc, ý thức kỷ luật kém, nhận thức và hiểu biết pháp luật còn nhiều hạn chế, thiếu bình tỉnh, đấu tranh tự phát, hạn chế về mặt giao tiếp… Tác giả cho rằng “Chính bản thân các chủ thể của quan hệ lao động trong cuộc đình công cũng là một nhân tố quan trọng thúc đẩy đình công. Và, hành vi của họ dưới nhiều góc độ khác nhau, vì nhiều lý do khác nhau là nguyên nhân góp phần làm tăng số cuộc đình công”.

Từ đó, tác giả đưa ra các biện pháp nhằm hoàn thiện nội dung quan hệ lao động, thỏa ước lao động tập thể và cơ chế giải quyết xung đột lao động và đình công. Tác giả đề nghị thành lập cơ quan giải quyết xung đột lao động như Hội đồng trọng tài, tòa án lao động, hội đồng hòa giải lao động; xây dựng công đoàn vững mạnh để tham gia vào giải quyết xung đột lao động. Nguyễn Thị Bích Loan (2003), trường Đại học Thương mại Hà Nội chủ nhiệm đề tài “Một số ý kiến góp phần giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài ở Việt Nam”. Đề tài nghiên cứu quan hệ lao động ở các mặt tuyển dụng lao động, đãi ngộ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh.

Đề tài sử dụng các câu hỏi phỏng vấn đề nghiên cứu mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài để làm sáng tỏ những vấn đề liên quan đến 24 quan hệ lao động giữa người sử dụng lao động và người lao động trong công tác tuyển dụng và các chính sách đãi ngộ cũng như đánh giá những mặt tích cực và hạn chế của nó. Tác giả đề xuất các giải pháp về tuyển dụng và đãi ngộ lao động nhằm giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài như chú ý đến tính thích nghi trong môi trường làm việc đa văn hóa, cải tiến cách chi trả lương phù hợp và quan tâm hơn đến tinh thần người lao động, có chính sách đãi ngộ phù hợp để giữ chân người lao động. Vũ Việt Hằng (2004), trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh với đề tài “Một số vấn đề về quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế” chuyên ngành Kinh tế và Kế hoạch hóa Kinh tế quốc dân. Luận án nghiên cứu các đặc trưng về quan hệ lao động của từng loại hình doanh nghiệp trong thời kỳ chuyển đổi sang cơ chế thị trường và sử dụng lý thuyết mô hình để phân tích quan hệ lao động giữa người lao động và doanh nghiệp qua sự hài lòng trong công tác quản trị nguồn nhân lực, các chính sách nhằm tạo nên môi trường làm việc thuận lợi trong doanh nghiệp.

Tác giả nghiên cứu thực trạng của doanh nghiệp qua nhiều yếu tố như các môi trường bên ngoài và bên trong ảnh hưởng đến môi trường quan hệ lao động. “Mấy vấn đề cơ bản về quan hệ lao động”, Vụ định mức và tổ chức lao động, Nhà xuất bản lao động. Cuốn sách xem quản lý lao động không hạn chế một vài biện pháp mà phải thật sự tác động tổng hợp của nhiều biện pháp. Trong doanh nghiệp cần phải tiến hành nhiều biện pháp như hoàn thiện từng bước công nghệ sản xuất, tổ chức, quản lý sản xuất và cải thiện đời sống vật chất văn hóa cho người lao động.

Một là, quản lý lao động phải giải quyết tốt các quan hệ giữa người lao động với người lao động. Hai là, quản lý lao động còn phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa người lao động với công cụ lao động, với các đối tượng lao động, giữa người lao động với môi trường sản xuất nhằm đảm bảo tốt sự phối hợp giữa kỹ thuật, người lao động và môi trường nhằm tăng năng suất lao động. 25 Để giải quyết tốt các mối quan hệ trên, trước hết chúng ta phải giải quyết nhiều vấn đề như các tiêu chuẩn, định mức, chế độ, thể lệ, chính sách được quy định có căn cứ khoa học và lấy con người làm trung tâm. Doanh nghiệp thường xuyên đảm bảo điều kiện thuận lợi nhất để sử dụng thời gian hợp lý trong lao động của công nhân sao cho hoạt động sản xuất có hiệu quả nhất, động viên người lao động và tăng năng suất lao động.