Nghiên Cứu Phương Pháp Sản Xuất Tinh Dầu Gừng Tại Điện Bàn, Quảng Nam

Nghiên cứu phương pháp sản xuất tinh dầu gừng tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, mang lại tiềm năng kinh tế và ứng dụng trong ngành thực phẩm.

• Tác giả: Võ Đức Ý
• Người hướng dẫn: Th.sĩ Nguyễn Đức Trung
• Trường học: Trường Đại Học Quảng Nam
• Chuyên ngành: Lý – Hóa – Sinh
• Đề tài: Nghiên Cứu Phương Pháp Sản Xuất Tinh Dầu Gừng Tại Điện Bàn, Quảng Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tam Kỳ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ VÀ HÌNH VẼ
• MỤC LỤC
• 1. Phần 1: Lý do chọn đề tài
• 1.1. Mục tiêu của đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Nghiên cứu lý thuyết
• 1.3.2. Nghiên cứu thực nghiệm
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: NỘI DUNG
• 2.1. Tổng quan về họ Gừng
• 2.1.1. Phân loại khoa học
• 2.1.2. Hệ thống phân loại
• 2.1.3. Sơ lược về các cây thuộc họ Gừng ở nước ta
• 2.1.3.1. Cây gừng vàng
• 2.1.3.2. Cây gừng gió
• 2.1.3.3. Cây địa liền
• 2.1.3.4. Cây sa nhân
• 2.1.3.5. Cây thảo quả
• 2.1.3.6. Bạch đậu khấu
• 2.1.4. Vài nét về thực vật của thân rễ cây gừng
• 2.1.4.1. Trạng thái thiên nhiên và phân bố
• 2.1.4.2. Giá trị sử dụng
• 2.1.4.3. Về ranh giới hành chính và khu vực phát triển
• 2.1.4.4. Về vị trí địa lý kinh tế
• 2.1.4.5. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.4.6. Tài nguyên đất đai
• 2.2. Tổng quan về tinh dầu
• 2.2.1. Khái quát chung
• 2.2.2. Thành phần hóa học của tinh dầu
• 2.2.3. Tính chất vật lí của tinh dầu
• 2.2.4. Phân loại tinh dầu
• 2.2.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất tinh dầu
• 2.2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tinh dầu
• 2.2.7. Vai trò của tinh dầu
• 2.2.8. Cách bảo quản tinh dầu
• 2.3. Chiết xuất tinh dầu bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước
• 2.3.1. Lý thuyết chưng cất
• 2.3.2. Các yếu tố ảnh hưởng trong quá trình chưng cất
• 2.3.3. Ưu điểm của phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước
• 2.3.4. Nhược điểm của phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước
• 2.4. Các phương pháp xác định chỉ tiêu lý học
• 2.4.1. Xác định tinh dầu
• 2.4.2. Xác đinh độ hòa tan trong etanol
• 2.5. Các phương pháp xác định chỉ tiêu hóa học
• 2.5.1. Chỉ số axit (Ax)
• 2.5.2. Chỉ số xà phòng hóa (Xp)
• 2.5.3. Chỉ số ete hóa (ES)
• 2.6. Phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) dùng xác định thành phần hóa học của tinh dầu
• 2.6.1. Phương pháp khối phổ (MS)
• 2.6.2. Phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS)
• 2.7. Nguyên liệu, dụng cụ, hóa chất
• 2.7.1. Xử lý nguyên liệu
• 2.7.2. Thiết bị, dụng cụ, hóa chất
• 2.8. Tách chiết tinh dầu bằng phương pháp lôi cuốn hơi nước
• 2.8.1. Dụng cụ và nguyên liệu
• 2.8.2. Cách tiến hành
• 2.9. Khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến lượng tinh dầu thu được
• 2.9.1. Ảnh hưởng của thời gian sau thu hoạch đến lượng tinh dầu trong củ gừng
• 2.9.2. Ảnh hưởng của thời gian chiết đến lượng tinh dầu thu được
• 2.10. Các phương pháp xác định chỉ tiêu lí học
• 2.10.1. Xác định tinh dầu
• 2.10.2. Độ hòa tan trong etanol
• 2.11. Các phương pháp xác định chỉ tiêu hóa học
• 2.11.1. Chỉ số axit (Ax)
• 2.11.2. Chỉ số xà phòng hóa (Xp)
• 2.11.3. Chỉ số este (Es)
• 2.12. Định lượng tinh dầu
• 3. Phần 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sản Xuất Tinh Dầu Gừng Điện Bàn

Nghiên cứu phương pháp sản xuất tinh dầu gừng tại Điện Bàn, Quảng Nam có ý nghĩa quan trọng. Việt Nam với khí hậu nhiệt đới gió mùa là điều kiện lý tưởng cho cây thuốc phát triển. Gừng, nghệ, riềng là những loại cây quen thuộc, không chỉ là gia vị mà còn có công dụng điều trị bệnh. Gừng thuộc chi Zingiber, họ Zingiberaceae, phổ biến ở nước ta. Củ gừng chứa nhiều chất dinh dưỡng và có lợi cho sức khỏe, bao gồm tinh dầu, chất béo, vitamin và khoáng chất. Vì vậy, việc nghiên cứu cây gừng là rất cần thiết cho công nghiệp dược, đặc biệt là tinh dầu gừng. Tinh dầu gừng có tác dụng chống lạnh, tiêu đờm, giúp tiêu hóa tốt và điều hòa thân nhiệt. Nghiên cứu này nhằm đóng góp thông tin khoa học về các hợp chất trong tinh dầu gừng.

1.1. Giới Thiệu Về Vùng Trồng Gừng Điện Bàn Quảng Nam

Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc trồng gừng. Đất đai màu mỡ, khí hậu ôn hòa, kết hợp với kinh nghiệm canh tác lâu đời của người dân, đã tạo nên vùng trồng gừng gió Điện Bàn nổi tiếng. Nghiên cứu này tập trung vào gừng được trồng tại địa phương này, nhằm phân tích chất lượng và tiềm năng sản xuất tinh dầu gừng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Tinh Dầu Gừng Trong Y Học Cổ Truyền

Tinh dầu gừng từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền. Nó có vị cay, tính ấm, có tác dụng chống lạnh, tiêu đờm, giúp tiêu hóa tốt. Ngoài ra, tinh dầu gừng còn giúp điều hòa thân nhiệt như hạ sốt, chống lạnh và đổ mồ hôi trộm. Tinh dầu gừng làm dịu tinh thần, chống suy nhược, hồi phục năng lượng và tạo cảm giác sản khoái cho cơ thể nhờ mùi thơm của gừng.

II. Thách Thức Trong Sản Xuất Tinh Dầu Gừng Chất Lượng

Mặc dù gừng là cây trồng phổ biến, nhưng việc sản xuất tinh dầu gừng chất lượng cao vẫn còn nhiều thách thức. Một trong số đó là việc lựa chọn giống gừng phù hợp và tối ưu hóa quy trình canh tác để đảm bảo hàm lượng tinh dầu cao nhất. Bên cạnh đó, các phương pháp chiết xuất tinh dầu truyền thống thường có hiệu suất thấp và có thể ảnh hưởng đến chất lượng của tinh dầu. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tinh dầu gừng như thời gian thu hoạch, điều kiện bảo quản và phương pháp chiết xuất.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Năng Suất Tinh Dầu Gừng

Năng suất tinh dầu gừng chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm giống gừng, điều kiện thổ nhưỡng, kỹ thuật canh tác, thời gian thu hoạch và phương pháp chiết xuất tinh dầu. Nghiên cứu cần xác định các yếu tố quan trọng nhất và đề xuất các biện pháp tối ưu hóa để tăng năng suất và chất lượng tinh dầu gừng.

2.2. Vấn Đề Bảo Quản Gừng Sau Thu Hoạch Ảnh Hưởng Tinh Dầu

Thời gian bảo quản sau thu hoạch có ảnh hưởng đáng kể đến hàm lượng tinh dầu trong củ gừng. Theo nghiên cứu, hàm lượng tinh dầu giảm dần theo thời gian sau thu hoạch. Cần tìm ra phương pháp bảo quản gừng tối ưu để giảm thiểu sự mất mát tinh dầu và duy trì chất lượng tinh dầu gừng. Cần kiểm soát độ ẩm và nhiệt độ bảo quản.

III. Phương Pháp Chưng Cất Lôi Cuốn Hơi Nước Tinh Dầu Gừng

Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước là một trong những phương pháp phổ biến để sản xuất tinh dầu gừng. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc hơi nước mang theo các hợp chất dễ bay hơi trong gừng, sau đó được làm lạnh và ngưng tụ để thu được tinh dầu. Ưu điểm của phương pháp này là đơn giản, dễ thực hiện và chi phí thấp. Tuy nhiên, hiệu suất chiết xuất có thể không cao và có thể làm thay đổi thành phần hóa học của tinh dầu. Cần tối ưu hóa các thông số chưng cất để đạt được hiệu suất và chất lượng tốt nhất.

3.1. Tối Ưu Hóa Thời Gian Chưng Cất Để Thu Tinh Dầu Gừng

Thời gian chưng cất ảnh hưởng trực tiếp đến lượng tinh dầu thu được. Thời gian quá ngắn có thể không chiết xuất hết tinh dầu, trong khi thời gian quá dài có thể làm phân hủy các hợp chất trong tinh dầu. Nghiên cứu xác định thời gian chưng cất tối ưu để đạt được hiệu suất và chất lượng tinh dầu gừng cao nhất.

3.2. Ảnh Hưởng Của Tỷ Lệ Gừng và Nước Đến Hiệu Quả Chưng Cất

Tỷ lệ giữa gừng và nước trong quá trình chưng cất cũng là một yếu tố quan trọng. Tỷ lệ nước quá ít có thể dẫn đến cháy khét, trong khi tỷ lệ nước quá nhiều có thể làm giảm hiệu quả chiết xuất tinh dầu. Nghiên cứu này cần tìm ra tỷ lệ gừng và nước tối ưu để đạt hiệu quả chưng cất tốt nhất.

IV. Phân Tích Thành Phần Hóa Học Tinh Dầu Gừng Điện Bàn GC MS

Phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) là một công cụ mạnh mẽ để phân tích thành phần hóa học của tinh dầu gừng. GC-MS cho phép xác định các hợp chất khác nhau có trong tinh dầu, từ đó đánh giá chất lượng và đặc tính của tinh dầu gừng Điện Bàn. Kết quả phân tích GC-MS có thể được sử dụng để so sánh tinh dầu gừng từ các vùng khác nhau và xác định các ứng dụng tiềm năng của nó.

4.1. Xác Định Các Hợp Chất Chính Trong Tinh Dầu Gừng Điện Bàn

Phân tích GC-MS giúp xác định các hợp chất chính có trong tinh dầu gừng Điện Bàn, bao gồm zingiberene, ar-curcumene, beta-sesquiphellandrene và các hợp chất khác. Hàm lượng của các hợp chất này quyết định tác dụng của tinh dầu gừng. Các hợp chất gingerol, shogaol cũng được quan tâm.

4.2. So Sánh Thành Phần Tinh Dầu Gừng Với Các Vùng Khác

So sánh thành phần tinh dầu gừng Điện Bàn với tinh dầu gừng từ các vùng khác giúp đánh giá sự khác biệt về chất lượng và đặc tính. Điều này có thể liên quan đến điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và giống gừng. Từ đó có thể quảng bá sản phẩm tinh dầu gừng nguyên chất Điện Bàn

V. Ứng Dụng Tinh Dầu Gừng Tự Nhiên Điện Bàn Trong Đời Sống

Tinh dầu gừng Điện Bàn có nhiều ứng dụng tiềm năng trong đời sống, bao gồm chăm sóc sức khỏe, làm đẹp và công nghiệp thực phẩm. Tác dụng của tinh dầu gừng trong việc giảm đau, chống viêm và hỗ trợ tiêu hóa đã được chứng minh. Nó cũng có thể được sử dụng để tạo hương vị cho thực phẩm và đồ uống. Nghiên cứu cần khám phá và phát triển các ứng dụng mới của tinh dầu gừng tự nhiên để mang lại lợi ích cho cộng đồng.

5.1. Sử Dụng Tinh Dầu Gừng Để Giảm Đau Nhức Cơ Khớp

Tinh dầu gừng có tác dụng giảm đau và chống viêm, có thể được sử dụng để xoa bóp hoặc pha vào nước tắm để giảm đau nhức cơ khớp. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tinh dầu gừng có thể giúp giảm đau ở những người bị viêm khớp.

5.2. Tinh Dầu Gừng Trong Điều Trị Cảm Lạnh Ngạt Mũi

Tinh dầu gừng có thể được sử dụng để xông hơi hoặc massage ngực để giúp thông mũi và giảm các triệu chứng cảm lạnh. Tính ấm của tinh dầu gừng giúp làm ấm cơ thể và tăng cường hệ miễn dịch.

5.3. Ứng Dụng Tinh Dầu Gừng Điện Bàn Trong Massage

Việc massage với tinh dầu gừng Điện Bàn sẽ nuôi dưỡng và giữ ẩm cho cơ thể quyến rũ. Hiện nay rất ít công trình đề cập đến phương pháp tách chiết, xác định thành phần hóa học, tinh chất, ứng dụng,…về các hợp chất hóa học có trong tinh dầu gừng.

VI. Kết Luận Triển Vọng Nghiên Cứu Tinh Dầu Gừng

Nghiên cứu về phương pháp sản xuất tinh dầu gừng tại Điện Bàn, Quảng Nam có ý nghĩa khoa học và thực tiễn quan trọng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển ngành công nghiệp sản xuất tinh dầu gừng tại địa phương, tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao và góp phần nâng cao thu nhập cho người dân. Cần tiếp tục nghiên cứu để tối ưu hóa quy trình sản xuất và khám phá các ứng dụng mới của tinh dầu gừng.

6.1. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tinh Dầu Gừng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc nghiên cứu các phương pháp chiết xuất tinh dầu mới, đánh giá tác dụng sinh học của tinh dầu gừng và phát triển các sản phẩm mới từ tinh dầu gừng. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân để phát triển ngành công nghiệp tinh dầu gừng một cách bền vững.

6.2. Phát Triển Vùng Trồng Gừng Điện Bàn Bền Vững Tinh Dầu

Việc phát triển vùng trồng gừng bền vững là yếu tố then chốt để đảm bảo nguồn cung nguyên liệu ổn định và chất lượng cho ngành công nghiệp tinh dầu gừng. Cần áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, thân thiện với môi trường và đảm bảo quyền lợi của người nông dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của hệ thực vật phong phú với khoảng 12.000 loài đã được phát hiện, trong đó các loài cây dùng làm thuốc chiếm từ 26% đến 30%. Các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học từ thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc làm tiền chất hoặc biến đổi cấu trúc để tạo ra các chế phẩm dược liệu có giá trị cao. Trong nhóm cây gia vị và cây thuốc quen thuộc, cây gừng (Zingiber officinale Roscoe) thuộc chi Zingiber, họ Gừng (Zingiberaceae) là loài thảo mộc chứa trên 100 hợp chất khác nhau, bao gồm tinh dầu, chất béo, các vitamin ($B_1, B_2, B_6, C$) và khoáng chất ($K, Ca, Fe, Zn$). Tinh dầu gừng có tác dụng tán hàn, tiêu đờm, chống nôn, hỗ trợ tiêu hóa, điều hòa thân nhiệt và chống suy nhược.

Thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam là địa phương có điều kiện tự nhiên thuận lợi với nhóm đất phù sa chiếm 69,67% diện tích và chế độ khí hậu nhiệt đới ẩm, thích hợp cho việc phát triển các loại cây nông nghiệp và dược liệu ngắn ngày. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu hệ thống về phương pháp tách chiết, đánh giá chỉ số hóa lý và xác định thành phần hóa học của tinh dầu gừng tại vùng đất này còn rất hạn chế. Xuất phát từ thực tiễn trên, tác giả Võ Đức Ý đã thực hiện đề tài "Nghiên cứu phương pháp sản xuất tinh dầu Gừng ở thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam".

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể qua 5 nhiệm vụ:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về tinh dầu: khái niệm, tính chất vật lý, tính chất hóa học và thành phần hóa học của tinh dầu.
2. Nghiên cứu cơ sở lý luận về tinh dầu gừng: đặc điểm và sự phân bố của cây gừng, thành phần hóa học của tinh dầu gừng ở các vùng khác nhau.
3. Khảo sát quy trình tách chiết và phương pháp xác định thành phần hóa học của tinh dầu.
4. Xác định chỉ tiêu hóa lý và các yếu tố ảnh hưởng đến lượng tinh dầu trong củ gừng.
5. Đóng góp thêm thông tin, tư liệu khoa học về cây gừng phục vụ công tác quy hoạch, khai thác và ứng dụng trong y dược.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Củ gừng tươi thu nhận tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (thu hoạch vào tháng 3/2016), được Viện Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam giám định tên khoa học là Zingiber officinale Roscoe.
• Phạm vi nghiên cứu: Các thí nghiệm xử lý nguyên liệu, chưng cất tách chiết tinh dầu và xác định chỉ số hóa lý được thực hiện tại Phòng thí nghiệm Hóa học, Khoa Lý – Hóa – Sinh, Trường Đại học Quảng Nam. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) được thực hiện tại Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng 2 (Quatest II, số 2 Ngô Quyền, thành phố Đà Nẵng).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các tài liệu chuyên ngành về thực vật học họ Gừng (Zingiberaceae), lý thuyết tách chiết các hợp chất tự nhiên và phương pháp phân tích hóa lý theo Dược điển Việt Nam.

Khung lý thuyết và nguyên lý ứng dụng:

• Đặc điểm thực vật và giải phẫu: Thân rễ cây gừng có cấu tạo gồm lớp biểu bì tế bào hình chữ nhật, mô mềm vỏ gồm 5–6 lớp tế bào hóa gỗ, khoảng 5 lớp bần, nội bì đai Caspary và mô mềm tủy. Các tế bào tiết chứa tinh dầu màu vàng tươi phân bố mật thiết trong mô mềm vỏ và mô mềm tủy.
• Lý thuyết chưng cất lôi cuốn hơi nước: Dựa trên định luật áp suất hơi riêng phần của hỗn hợp hai chất lỏng không tan lẫn. Hỗn hợp nước và tinh dầu sôi ở nhiệt độ thấp hơn nhiệt độ sôi của từng cấu tử riêng rẽ (dưới $100^\circ\text{C}$ ở áp suất khí quyển), giúp tinh dầu thoát ra khỏi mô thực vật mà hạn chế tối đa sự nhiệt phân các hợp phần kém bền nhiệt. Quá trình tách chiết phụ thuộc vào 3 cơ chế đồng thời: sự khuếch tán - thẩm thấu qua màng tế bào, hiện tượng thủy giải este và tác động của nhiệt độ.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp tách chiết: Chưng cất lôi cuốn hơi nước bằng bộ thiết bị chưng cất thủy tinh có ống sinh hàn làm lạnh; tách lớp tinh dầu thô bằng phễu chiết và làm khan bằng natri sulfat khan ($\text{Na}_2\text{SO}_4$).
• Phương pháp xác định chỉ tiêu vật lý:
  • Cảm quan: Đánh giá độ trong suốt, màu sắc, mùi và vị.
  • Tỉ trọng: Xác định bằng bình đo tỉ trọng (Picnomet) ở nhiệt độ chuẩn $20^\circ\text{C}$.
  • Độ ẩm nguyên liệu: Phương pháp sấy đến khối lượng không đổi ở nhiệt độ $60^\circ\text{C} - 70^\circ\text{C}$ trong 4 giờ.
  • Độ hòa tan trong cồn: Khảo sát thể tích ethanol $96^\circ$ cần thiết để hòa tan hoàn toàn 1 ml tinh dầu ở $20^\circ\text{C}$.
• Phương pháp xác định chỉ tiêu hóa học (theo Dược điển):
  • Chỉ số axit ($Ax$): Chuẩn độ axit béo tự do trong 1 g tinh dầu bằng dung dịch $\text{KOH } 0{,}5\text{N}$ trong rượu với chỉ thị phenolphthalein.
  • Chỉ số xà phòng hóa ($Xp$): Đun thủy phân este bằng lượng dư $\text{KOH } 0{,}5\text{N}$ trong 50 phút trên nồi cách thủy, sau đó chuẩn độ lượng kiềm dư bằng dung dịch $\text{HCl } 0{,}1\text{N}$.
  • Chỉ số este ($Es$): Tính gián tiếp theo hiệu số giữa chỉ số xà phòng hóa và chỉ số axit ($Es = Xp - Ax$).
• Phương pháp phân tích công cụ (GC-MS): Sử dụng hệ thống máy sắc ký khí khối phổ liên hợp Agilent 7890A/5975C. Cột sắc ký mao quản HP5MS (chiều dài 30 m, đường kính trong 0,25 mm, bề dày lớp phim $0{,}25\ \mu\text{m}$). Khí mang Heli với áp suất 7 psi, thể tích tiêm mẫu $1\ \mu\text{l}$, tỉ lệ chia dòng (split) 10:1, nhiệt độ buồng tiêm $280^\circ\text{C}$. Chương trình nhiệt lò: khởi đầu ở $80^\circ\text{C}$ (giữ 0 phút), tăng nhiệt độ với tốc độ $10^\circ\text{C}/\text{phút}$ lên $290^\circ\text{C}$ và giữ đẳng nhiệt trong 20 phút. Nguồn ion hóa va chạm điện tử (EI) ở năng lượng 70 eV, nhiệt độ nguồn ion $230^\circ\text{C}$, nhiệt độ tứ cực MS $150^\circ\text{C}$, chế độ quét Fullscan trong dải khối phổ $35 - 600\text{ amu}$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về họ Gừng, địa bàn nghiên cứu và tinh dầu

Chương này tổng hợp các tài liệu khoa học về phân loại thực vật, phân bố địa lý, giá trị sử dụng của họ Gừng, điều kiện tự nhiên của thị xã Điện Bàn và lý thuyết về tinh dầu:

• Phân loại học và các loài tiêu biểu: Họ Gừng (Zingiberaceae) gồm 46–56 chi với trên 1.000 loài trên thế giới; Việt Nam có hơn 24 chi với khoảng 115 loài. Tác giả mô tả chi tiết hình thái, thành phần hóa học và công dụng của 7 loài cây thuộc họ Gừng tại Việt Nam gồm: gừng vàng (Zingiber officinale), gừng gió (Zingiber zerumbet), địa liền (Kaempferia galanga), riềng (Alpinia officinarum), sa nhân (Amomum aculeatum / Amomum echinosphaera), thảo quả (Elettaria cardamomum) và bạch đậu khấu (Amomum repens).
• Giải phẫu học thân rễ gừng: Củ gừng gồm mô mềm vỏ, các bó libe gỗ (chứa 1–6 mạch gỗ) và hệ thống tế bào tiết tinh dầu vàng tươi nằm rải rác khắp phần vỏ và tủy. Lá có bẹ ôm thành thân giả, biểu bì chứa khí khổng một lá mầm và các túi tiết.
• Điều kiện tự nhiên thị xã Điện Bàn: Nằm ở phía bắc tỉnh Quảng Nam, diện tích tự nhiên $214{,}709\text{ km}^2$, đất phù sa chiếm 69,67%, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho cây gừng sinh trưởng và tích lũy hoạt chất.
• Tính chất và phương pháp chưng cất tinh dầu: Trình bày bản chất hóa học của tinh dầu (hydrocarbon terpenic, alcol, andehit, xeton, phenol, este), các chỉ số hóa lý đặc trưng và phân tích ưu - nhược điểm của phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước so với các phương pháp trích ly khác.

Chương 2: Nguyên liệu, dụng cụ, hóa chất và phương pháp thực nghiệm

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình chuẩn bị mẫu, hóa chất, thiết bị và các bước thực nghiệm:

• Quy trình xử lý nguyên liệu: Củ gừng tươi thu hoạch tại Điện Bàn vào tháng 3 được rửa sạch đất đá, rác hữu cơ bằng nước, sau đó chia làm hai phần: một phần cắt lát mỏng, giã nhỏ để đo độ ẩm; phần còn lại cắt lát mỏng để phục vụ chưng cất.
• Quy trình chưng cất lôi cuốn hơi nước: Cân 1.000 g gừng đã xử lý, nạp vào nồi chưng cất cùng 1,5 lít nước cất (đảm bảo thể tích nguyên liệu chiếm không quá 2/3 dung tích nồi). Đun sôi trên bếp điện, sau khoảng 45–50 phút tinh dầu bắt đầu bay hơi theo hơi nước sang ống sinh hàn ngưng tụ. Quá trình chưng cất kéo dài từ 3 đến 5 giờ. Tinh dầu thô sau khi tách bằng phễu chiết được làm khan hoàn toàn bằng $\text{Na}_2\text{SO}_4$ khan và bảo quản ở nhiệt độ dưới $5^\circ\text{C}$.
• Quy trình thực nghiệm khảo sát các yếu tố: Thiết lập thí nghiệm đánh giá ảnh hưởng của thời gian sau thu hoạch (ngày 1, ngày 2, ngày 3, ngày 4) và thời gian chưng cất (từ 1 đến 5 giờ) đến thể tích tinh dầu thu nhận được.
• Quy trình kiểm nghiệm hóa lý và phân tích GC-MS: Mô tả chi tiết cách thức chuẩn bị hóa chất, thiết lập nồng độ dung dịch chuẩn ($\text{KOH } 0{,}5\text{N}$, $\text{HCl } 0{,}1\text{N}$) và thông số vận hành thiết bị GC-MS Agilent 7890A/5975C.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu được từ quá trình thực nghiệm, định lượng và phân tích hóa lý:

• Kết quả định lượng hàm lượng tinh dầu: Từ 1.000 g củ gừng tươi nguyên liệu thu được trung bình $16{,}83\text{ ml}$ tinh dầu, tương ứng với hàm lượng tinh dầu đạt 1,69% tính theo khối lượng nguyên liệu tươi.
• Khảo sát ảnh hưởng của thời gian sau thu hoạch: Thể tích và hàm lượng tinh dầu có sự biến thiên rõ rệt theo thời gian bảo quản sau thu hoạch (từ ngày thứ nhất đến ngày thứ tư). Kết quả cho thấy hàm lượng tinh dầu đạt giá trị cao nhất vào ngày thứ ba sau thu hoạch:

Ngày khảo sát sau thu hoạch	Khối lượng mẫu ($g$)	Thể tích tinh dầu thu được ($ml$)	Hàm lượng tinh dầu (%)
Ngày thứ nhất	1.000	16,3	1,63
Ngày thứ hai	1.000	16,1	1,61
Ngày thứ ba	1.000	18,3	1,83
Ngày thứ tư	1.000	16,8	1,68

• Khảo sát ảnh hưởng của thời gian chưng cất: Lượng tinh dầu tăng dần theo thời gian chưng cất từ 1 giờ đến 3 giờ đầu. Sau 3 giờ đun, lượng tinh dầu ngưng tụ gần như đạt mức tối đa và không tăng thêm đáng kể khi kéo dài đến 5 giờ.
• Đánh giá chỉ số hóa lý và sắc ký GC-MS: Ghi nhận trạng thái cảm quan tinh dầu có màu vàng nhạt, trong suốt, mùi thơm cay nồng đặc trưng của gừng; xác định tỷ trọng, độ hòa tan trong cồn $96^\circ$, các chỉ số axit ($Ax$), chỉ số xà phòng hóa ($Xp$), chỉ số este ($Es$) và phổ đồ khối phổ GC-MS xác định cấu tử hóa học.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính kèm số liệu thực nghiệm:

1. Hiệu suất tách chiết tinh dầu: Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước với tỷ lệ 1.000 g nguyên liệu / 1,5 lít nước trong thời gian 3 giờ cho hàm lượng tinh dầu gừng trung bình là 1,69%.
2. Thời điểm xử lý nguyên liệu tối ưu: Củ gừng sau khi thu hoạch để ở điều kiện thường đến ngày thứ ba cho hàm lượng tinh dầu cao nhất (1,83% hay $18{,}3\text{ ml}/1000\text{ g}$), cao hơn so với ngày thứ nhất ($1{,}63%$), ngày thứ hai ($1{,}61%$) và ngày thứ tư ($1{,}68%$).
3. Thời gian chưng cất tối ưu: Quá trình thu nhận tinh dầu diễn ra mạnh mẽ nhất trong 3 giờ đầu tiên; sau mốc thời gian này lượng tinh dầu trong bã nguyên liệu đã được lôi cuốn gần như hoàn toàn.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả:

• Áp dụng thời gian chưng cất tiêu chuẩn khoảng 3 giờ để tiết kiệm năng lượng và tránh sự thủy phân hoặc biến tính nhiệt của các cấu tử este trong tinh dầu.
• Sau khi thu hoạch gừng củ tại Điện Bàn, nên tiến hành sơ chế và tách chiết vào ngày thứ ba để thu được hiệu suất tinh dầu tối đa.
• Quá trình vệ sinh thiết bị chưng cất cần dùng hơi xông để khử sạch triệt để các mùi lạ trước khi thay đổi mẻ nguyên liệu mới nhằm đảm bảo chất lượng cảm quan của tinh dầu.

Đóng góp khoa học của đề tài:

• Cung cấp dẫn liệu khoa học đầu tiên về đặc tính thực nghiệm chiết xuất, hàm lượng tinh dầu và các thông số hóa lý của nguồn nguyên liệu gừng trồng tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam.
• Xác lập quy trình chưng cất lôi cuốn hơi nước ở quy mô phòng thí nghiệm và bộ thông số vận hành thiết bị sắc ký khí khối phổ (GC-MS Agilent 7890A/5975C) phục vụ việc phân tích thành phần tinh dầu gừng địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu chỉ tiến hành thu thập mẫu củ gừng tại một thời điểm trong năm (tháng 3/2016), chưa khảo sát sự biến thiên hàm lượng và thành phần tinh dầu theo các mùa vụ khác nhau hoặc theo các giai đoạn phát triển của củ gừng (gừng non so với gừng già).
  • Quy trình thực nghiệm mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (mẫu 1 kg), chưa tiến hành thử nghiệm ở quy mô pilot hoặc bán công nghiệp.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát hàm lượng tinh dầu gừng ở các mùa vụ thu hoạch khác nhau trong năm và giữa các xã khác nhau trên địa bàn thị xã Điện Bàn (khu vực đất cát ven biển so với khu vực phù sa ven sông).
  • Nghiên cứu thử nghiệm hoạt tính sinh học (kháng khuẩn, chống oxy hóa, kháng nấm) của tinh dầu gừng thu được để định hướng ứng dụng trong công nghiệp dược phẩm và mỹ phẩm.
  • Tối ưu hóa các thông số kỹ thuật (kích thước thái lát, tỷ lệ nước/nguyên liệu, áp suất chưng cất) để nâng quy mô sản xuất.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên, học viên ngành Hóa học, Công nghệ Hóa học, Dược học và Công nghệ Thực phẩm: Có thể tham khảo phương pháp luận thiết kế thí nghiệm chưng cất lôi cuốn hơi nước, các công thức toán học và quy trình thực nghiệm chuẩn độ xác định chỉ số axit ($Ax$), chỉ số xà phòng hóa ($Xp$), chỉ số este ($Es$).
• Cán bộ nghiên cứu và kiểm nghiệm chất lượng: Tham khảo điều kiện chạy máy sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) trên cột HP5MS đối với mẫu tinh dầu tự nhiên (tốc độ dòng, chương trình nhiệt lò từ $80^\circ\text{C}$ đến $290^\circ\text{C}$, thông số nguồn ion EI).
• Người sản xuất và cơ sở chế biến tinh dầu địa phương: Ứng dụng quy trình xử lý nguyên liệu, mốc thời gian chưng cất (3 giờ) và thời điểm chưng cất sau thu hoạch (ngày thứ 3) nhằm tối ưu hóa hiệu suất thu hồi tinh dầu gừng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp nào được tác giả sử dụng để tách chiết tinh dầu gừng và tỷ lệ nguyên liệu/nước là bao nhiêu? Tác giả sử dụng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước. Tỷ lệ thực nghiệm là 1.000 g củ gừng tươi đã rửa sạch, cắt lát mỏng kết hợp với 1,5 lít nước cất trong nồi chưng cất.

2. Hàm lượng tinh dầu trung bình trong củ gừng tươi ở Điện Bàn đạt bao nhiêu phần trăm? Hàm lượng tinh dầu trung bình thu được bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước là 1,69% tính theo khối lượng nguyên liệu tươi (tương đương $16{,}83\text{ ml}$ tinh dầu từ 1.000 g gừng).

3. Thời gian bảo quản sau thu hoạch ảnh hưởng như thế nào đến hàm lượng tinh dầu gừng? Theo khảo sát từ ngày thứ nhất đến ngày thứ tư sau thu hoạch, hàm lượng tinh dầu đạt cao nhất vào ngày thứ ba (đạt $1{,}83%$, tương ứng $18{,}3\text{ ml}/1000\text{ g}$), sau đó giảm xuống còn $1{,}68%$ vào ngày thứ tư.

4. Thiết bị và điều kiện phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) trong nghiên cứu được cài đặt ra sao? Phân tích GC-MS được thực hiện trên hệ máy Agilent 7890A/5975C với cột mao quản HP5MS ($30\text{ m} \times 0{,}25\text{ mm} \times 0{,}25\ \mu\text{m}$), khí mang Heli áp suất 7 psi, thể tích tiêm $1\ \mu\text{l}$, nhiệt độ buồng tiêm $280^\circ\text{C}$. Chương trình gia nhiệt lò bắt đầu từ $80^\circ\text{C}$, tăng $10^\circ\text{C}/\text{phút}$ đến $290^\circ\text{C}$ và giữ trong 20 phút; nguồn ion hóa EI 70 eV quét trong khoảng khối phổ $35 - 600\text{ amu}$.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Võ Đức Ý đã nghiên cứu thành công quy trình tách chiết tinh dầu từ củ gừng tươi (Zingiber officinale Roscoe) tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước. Kết quả thực nghiệm xác định hàm lượng tinh dầu trung bình đạt 1,69%, trong đó việc chưng cất vào ngày thứ ba sau thu hoạch với thời gian đun 3 giờ đem lại hiệu suất tối ưu (1,83%). Đề tài đã hoàn thành việc xây dựng quy trình thực nghiệm, khảo sát các yếu tố ảnh hưởng, xác định các chỉ số hóa lý và thiết lập điều kiện phân tích GC-MS, cung cấp cơ sở khoa học thiết thực cho việc khai thác và nâng cao giá trị dược liệu của cây gừng tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1.1 Tổng quan về họ Gừng [3]; [8] Hı̀nh 1. Cây gừng (Zingiberaceae) Họ gừng (danh pháp khoa học Zingiberaceae) là một họ của thảo mộc sống lâu năm với các thân rễ bò ngang hay tạo củ thuộc loài thực vật một lá mầm. Họ gừng theo các đặc điểm khác nhau gồm 46 – 56 chi và khoảng trên 1000 loài. Họ này phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chủ yếu ở Nam và Đông Nam Châu Á.

Chi điển hình là Zingiber. Ở Việt Nam hiện biết khoảng hơn 24 chi với hơn 115 loài khác nhau, trong đó có nhiều loài có giá trị. Nhiều loài là các loại cây cảnh, cây gia vị, hay cây thuốc quan trọng. Hiện nay có nhiều loài được nhập từ nước ngoài về để phục vụ cho ngành hoa kiểng.

Các thành viên quan trọng nhất của họ này bao gồm gừng, riềng, đậu khấu và sa nhân. Các loài trong họ này là thực vật tự dưỡng hay biểu sinh. Thân rễ lớn, thường phân nhánh, chứa nhiều chất dự trữ. Lá có các bẹ dài ôm lấy nhau làm thành thân giả, cuống ngắn và phiến lớn, giữa cuống và bẹ lá có phần phụ gọi là lưỡi bẹ.

Thân lá có mùi thơm. Ở nhiều loài thân khí sinh chỉ xuất hiện khi cây ra hoa, mọc lên từ thân rễ, xuyên qua thân giả ra ngoài mang ở phần cuối một cụm hoa, nhưng có loài cụm hoa nằm ngay trên thân rễ ở sát mặt đất. Hoa không đều, đài hình ống, màu lục, phía trên chia 3 thùy, thùy giữa lớn hơn thùy 2 bên. Chỉ có một nhị sinh sản (ở vòng trong) với 2 bao phấn nứt phía trong.

Một cánh môi 4 hình bản lớn, màu sặc sỡ, do 3 nhị dính với nhau và biến đổi thành, nằm đối diện với nhị sinh sản. Hai nhị còn lại biến thành hai nhị lép (vô sinh) nhỏ nằm hai bên bao phấn và thông ra ngoài. Quả nang, đôi khi là quả mọng. Hạt có nội nhũ và cả ngoại nhũ.

Mô của các loại cây trong họ này tiết ra tinh dầu có mùi đặc trưng. Phân loại khoa học Giới (regnum) Plantae (không phân hạng) Angiosperms (không phân hạng) Monocots (không phân hạng) Commelinids Bộ (ordo) Zingiberales Họ (familia) Zingiberaceae 1. Hệ thống phân loại Gồm các phân họ sau: - Phân họ Siphonochiloideae: 1 chi Siphonochilus - Phân họ Tamijioideae: 1 chi Tamijia - Phân họ Alpinioideae: 20 chi, trong đó đáng chú ý là chi Alpinia- riềng, chi Amomum- đậu khấu và chi Elettaira- (tiểu) đậu khấu. - Phân họ Zingiberoideae: 30 chi, trong đó đáng chú ý là chi Curcuma- nghệ và chi Zingiber- gừng.

Sơ lược về các cây thuộc họ Gừng ở nước ta [8] 1. Cây gừng vàng - Mô tả: Gừng vàng còn có tên là khương, tên khoa học là Zingiber oficinale Rosc, tên nước ngoài: Zingiber (Anh), Gingembre, Amome des Indes (Pháp). Gừng được xếp vào nhóm cây thường niên, thân thảo. Thông thường, cây cao 0,6 -1 m, thân ngầm phình to chứa dưỡng chất gọi là củ, xung quanh có các rễ tơ; củ và rễ chỉ phát triển tập trung ở lớp đất mặt (sâu 0 -15 cm).

Lá màu xanh đậm dài 15 -20 cm, rộng 2 cm, chỉ có bẹ mà không có cuống, mọc thẳng và so le, mặt nhẵn bóng, độ che phủ của tán lá thấp. 5 Cây gừng ít khi ra hoa, trục hoa mọc ra từ gốc, dài 15 -20 cm; hoa màu vàng xanh dài tới 5 cm, rộng 2 -3 cm, có 3 cánh hoa dài khoảng 2 cm, mép cánh hoa và nhị hoa có màu tím. - Nơi sống và thu hái: Chi Zingiber ở Châu Á có khoảng 45 loài, Việt Nam có 11 loài. Gừng là loại cây gia vị cổ điển được trồng ở nhiều nước trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, từ Đông Á đến Đông Nam Á và Nam Á.

Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản là những nước trồng Gừng nhiều nhất thế giới. Ở Việt Nam, cây được trồng ở khắp các địa phương, từ vùng núi cao đến đồng bằng và ngoài các hải đảo. Cây ưa ẩm, ưa sáng. Cây trồng thường có hoa năm thứ 2.

Chưa thấy cây có quả và hạt. Gừng trồng sau 1 năm nếu không thu hoạch sẽ có hiện tượng tàn lụi (phần trên mặt đất) qua đông. Thời gian sinh trưởng mạnh của cây trùng với mùa hè-thu nóng và ẩm. Gừng tái sinh dễ dàng bằng những đoạn thân rễ có nhú mầm, có thể trồng quanh năm nhưng tốt nhất vào mùa xuân.

Ra hoa vào mùa hạ và mùa thu. Thân rễ (Rhizoma Zingiberis) thu hái vào mùa thu đông, dùng tươi là sinh khương, phơi hoặc sấy khô là can khương. Còn dùng tiêu khương (gừng khô thái lát dày, sao sém vàng, đang nóng, vẩy vào ít nước, đậy kín, để nguội); bào khương (gừng khô đã bào chế); thán khương (gừng khô thái lát dày, sao cháy đen tồn tính). - Thành phần hóa học: Gừng chứa 2-3% tinh dầu với thành phần chủ yếu là các hợp chất hydrocarbon sesquiterpenic: β-zingiberen (35%), ar-curcumenen (17%), β- farnesen (10%) và một lượng nhỏ các hợp chất alcol monoterpenic như geraniol, linalol, borneol.

Nhựa dầu chứa 20-25% tinh dầu và 20-30% các chất cay. Thành phần chủ yếu của nhóm chất cay là zingeron, shogaol và zingerol, trong đó gingerol chiếm tỷ lệ cao nhất. Ngoài ra, trong tinh dầu Gừng còn chứa α-camphen, β-phelandren, eucalyptol và các gingerol. Cineol trong Gừng có tác dụng kích thích khi sử dụng tại chỗ và có tác dụng diệt khuẩn trên nhiều vi khuẩn.

- Tác dụng: Gừng vàng đã được các thầy thuốc phương Đông dùng làm thuốc từ hơn 2. Trong Đông y, cây gừng cho các vị thuốc sau: 6 + Sinh khương: Gừng sống, vị cay, tính hơi ôn, có tác dụng tán hàn giải biểu, ấm dạ dày, cầm mửa, tiêu nước, dịu ho. Sinh khương được xếp vào nhóm thuốc phát tán phong hàn. + Tiên khương: Gừng tươi.

+ Khương bì: Vỏ gừng tươi, vị cay mát, có tác dụng hành thủy (dẫn nước) chủ trị các chứng phù. + Ổi khương: Gừng sống vùi nhẹ lửa cho chín (hoặc nướng chín), có tác dụng ấm bụng, trừ hàn. + Can khương: Thân rễ phơi sấy khô của cây gừng vàng, khai thác vào mùa đông. Can khương vị cay, tính ôn, có tác dụng ôn trung (ấm cơ thể) trừ hàn, hồi dương, thông mạch, dịu ho, cầm tả, cầm mửa, cầm máu; được xếp vào nhóm thuốc trừ hàn.

+ Bào khương: Can khương thái phiến, đem sao cho phồng rộp rồi phun nước cho nguội. + Thán khương: Còn gọi là hắc khương hoặc gừng cháy. Đây là can khương thái phiến dày, sao cho cháy đen bên ngoài nhưng bên trong còn màu hồng sẫm (gọi là đốt tồn tính). Có tác dụng cầm máu trong các bài thuốc trị băng huyết, thổ huyết, tiêu ra máu, tiểu ra máu, lỵ ra máu.

Cây gừng gió - Mô tả: Gừng gió còn có tên khác: riềng gió, ngải xanh, ngải mặt trời, riềng dại; khuhet phtu, brateal, vong atic (Campuchia); ginembrefou (Pháp), phong khương, khinh keng (Tày), gừng dại, gừng giềng. Tên khoa học: Zingber zerumber (L) sm, thuộc họ gừng: Zingiberaceae. Cây cao từ 1 - 1,3m, thân rễ dạng củ phân nhiều nhánh, lúc củ non có màu vàng thơm. Củ càng già càng to, chắc; trong ruột có màu vàng, có mùi thơm ngọt, dễ chịu.

Lá mọc xếp lớp, không cuống, thuôn dài đầu nhọn, phía trên màu xanh lục, hơi nhạt ở phía dưới; bẹ nhẵn, trừ phía trên có lông.; cụm hoa dài 30 - 60 cm, phủ đầy vẩy, mép có mang lông hoa hình trứng mọc thẳng từ thân rễ thường có màu lục, khi già màu hồng đỏ đài và tràng màu trắng cánh môi màu vàng nhạt. Quả nang hình bầu dục, hạt 7 màu đen, có áo hạt mềm màu trắng, mùa có hoa vào tháng 5 - 6. - Nơi sống và thu hái: Cây gừng gió mọc hoang ở khắp nơi, chịu đất ẩm ướt - mát, bìa rừng, ven suối, đất núi rậm. Có thể trồng trong chậu kiểng để nơi râm mát ở gia đình, thuộc loại cây cảnh đẹp.

Bộ phận dùng: thân rễ. - Thành phần hoá học: Trong gừng gió có nhiều tinh dầu, dầu béo và nhựa. Tinh dầu có 13% các monoterpen và nhiều sesquiterpen, trong đó humulen chiếm 27%, monocylic sesquiterpen xeton, zerumbon 37,5%. Các monoterpen gồm pinen, camphen, limonen, cineol và campho.

- Tính vị và tác dụng: Gừng gió có vị đắng, cay, tính ấm, có tác dụng tán phong hàn, giảm đau, trị ứ huyết chữa trúng gió, đau bụng, đau nhức sưng tấy. Cây địa liền - Mô tả: Cây địa liền còn có tên là Sơn nại (TQ) – Tam mai – Sa khương – Faux galanga (Pháp) – Galanga ResurrectionilyRhizome (Anh). Tên khoa học l à Kaempferia galanga L. Cây địa liền là một cây cỏ nhỏ, sống lâu năm, quanh năm xanh tốt.

Thân rễ nhỏ hình trứng. Lá khá rộng, độ 2 hoặc 3 chiếc, mọc sát mặt đất, nên có tên là địa liền, phiền lá hình trứng tròn, đầu hơi nhọn, mặt trên xanh lục, nhẵn, mặt dưới có lông mịn. Hoa tự mọc ở giữa, không cuống, gồm 8-10 hoa màu trắng có những điểm tím nằm ở giữa. Mùa hoa tháng 8 - 9.

- Nơi sống và thu hái: Vùng đồi núi ta có nhiều địa liền mọc hoang (Phú Thọ, Yên Bái, Tuyên Quang.) Có trồng nhiều ở Thái Bình, Nam Hà. Thu hái vào mùa đông (tháng 11-2). Khi thân lá bắt đầu khô héo, đào lấy củ, rửa sạch đất cát, cắt bỏ rễ con, thái vát thành phiến mỏng 2-3 mm, rồi phơi nắng hoặc sấy nhẹ đến thật khô. Tuyệt đối không được sấy than, củ sẽ bị đen, kém thơm.

- Thành phần hoá học: Trong địa liền có tinh dầu thơm, trong đó thành phần chủ yếu là borneol, 8 metyl p.coumaric, acid etyl este, cinnamic acid etyl, cineol, cinnamic aldehyd - Bộ phận dùng: Thân rễ (thường vẫn gọi là củ) của cây địa liền (Rhizoma Kaempferiae) thái mỏng, phơi hay sấy khô. Đã được ghi vào Dược điển Việt Nam (1983), và dược điển Trung Quốc (1963), (1997). -Tính vị và tác dụng: Theo Đông y, địa liền vị cay, tính ấm, vào 2 kinh Tỳ, Vị. Có tác dụng ấm dạ dày, giúp tiêu hoá, trừ lạnh, trừ thấp, trừ mùi ô uế.

Dùng chữa các chứng bệnh đau bụng, tức ngực do lạnh, đau răng. Dùng ngoài da ngâm rượu xoa bóp, chữa tê thấp đau nhức. Cây riềng - Mô tả: Cây riềng có tên khoa học là: Alpinia officinarum Hance - họ Gừng (Zingiberaceae). Còn có tên khác là tiểu lương khương, cao lương khương (TQ), Galanga (Pháp), Galanga, Chinese ginger (Anh), Lesser Galanga rhizome (Anh).

Riềng là một loại thảo, sống lâu năm mọc thẳng, cao 0,8-1,5m, thân rễ phát triển ngang, chia thành nhiều khúc không đều, hơi hình trụ, đường kính 1,2-2 m, mầu đỏ nâu, có phủ nhiều vảy. Lá không cuống, có bẹ, phiến lá hình mác dài 20- 40cm, rộng 1,5-2,5 cm. Hoa màu trắng, thành chùm ở ngọn. Quả hình cầu, có lông, hạt có áo hạt.

Mùa hoa quả: tháng 5-11.