CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU VỀ CÂY HỌ CITRUS 1. Sơ lược về cây họ Citrus Họ Citrus còn gọi là họ cam-quýt hay cam-chanh, tên thường gọi của các loài cây có múi như: Cam, Chanh, Quýt, Bưởi, Tắc. Tên gọi: - Việt Nam: Cam Quýt - Anh: Citrus - Pháp: Agrumes - Lào: Mak - Indonesia: Krauch - Indonesia: Jeruk - Malaysia: Limau - Miama: shouk Đặc điểm thực vật họ citrus được mô tả như sau: Cây thảo hay cây to, không có gai hoặc có móc hay có gai chứa túi tiết trong vỏ.
Lá có tuyến trong mờ hay không có tuyến, mọc cánh hay mọc đối, đơn hay kép, lá chét mọc cách hay mọc đối, có cuống hoặc không có cuống, đều hoặc không đều, có lá kèm hoặc không có lá kèm. Cụm hoa ở kẻ lá hay ở ngọn, hoa lưởng tính, 3-8 lá đài rời hoặc liền ít nhất ở gốc. Bầu có nhiều lá noãn, ít nhiều rời nhau đầu nhụy rời hay liền. Hạt có nội nhũ hay không có nội nhũ, cây mầm thẳng hay cong, lá mỏng hay dày, phẳng hay xếp nếp, đôi khi có nhiều trong cùng một hạt [1].
Phân loại và phân bố Họ cam quýt gồm 150 giống và 2000 loài phân bố trên khắp thế giới trừ những vùng lạnh. Ở Việt Nam họ Citrus được tìm thấy khoảng 22 giống và 127 loài giống cam quýt gồm khoảng trên dưới 29 loài, phân bố từ Ấn Độ, 6 Luan van miền Nam Trung Quốc, khắp các nước Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Miama, Malaysia, Philippine, Indonesia, đến miền bắc Autralia và New Caledonia [1]. Trung tâm phong phú và đa dạng nhất của giống cam-quýt là khu vực Ấn Độ và Malayia. Ở Việt Nam, khí hậu rất thích hợp cho giống Citrus phát triển nên được trồng rộng rãi khắp các vùng trong cả nước.
Các loài chính yếu được trồng từ Bắc vào Nam ở các vườn cây ăn trái. Khu vực phía Bắc trồng phổ biến ở Nam Đàn, Nghi Lộc, Hải Dương, Hà Tĩnh, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An,. Khu vực phía Nam được trồng phổ biến ở các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long. Hệ thống phân loại Citrus phức tạp do khả năng thích ứng rộng ngày càng có nhiều loại lai tự nhiên, nhân tạo, các đột biến tự nhiên dẫn đến nhiều giống mới, loài mới xuất hiện.
Chính vì thế công tác phân loại ngày càng phức tạp và cần được bổ sung, cập nhật các loài mới, giống mới liên tục. Hiện nay các loài họ Citrus được trồng khắp các khu vực có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Các loại cây có múi được trồng ở Việt Nam: - Bưởi Da Xanh: Citrus maxima(Burm) Merr. - Bưởi Năm Roi: Citrus grandis(L.) Osbeck - Chanh ta hay chanh giấy: Citrus auranifolia Swingle - Chanh tây: Citrus limolia Osbeck - Quýt đường: Citrus reliculata Blanco: - Cam xoàn: Citrus nobilis Lour.
- Cam sành: Citrus sinensis(L.) Osbeck - Phật thủ: Citrus medico L. Tình hình sản xuất Citrus ở Việt Nam Hiện nay, Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam [1] đã thu thập một số giống cam, chanh, quýt, bưởi: 60 giống từ Pháp, Mỹ, Trung Quốc và Thái 7 Luan van Lan. Ngành sản xuất cam, quýt trên thế giới không ngừng phát triển và mức tiêu thụ quả có múi của thị trường thế giới ngày càng cao. Các giống bưởi Phúc Trạch, Đoan Hùng bưởi Thanh Trà là những giống có tiếng trong nước từ lâu và được khách nước ngoài ưu chuộng.
Các loại bưởi Năm Roi, Da Xanh nổi tiếng và được xem là đặt trưng cho bưởi của cả nước với đặc điểm ít hạt, mọng nước, vỏ mỏng, rất ngọt. Các giống cam mật cho đến nay vẫn được xem là những giống chủ lực trồng để xuất khẩu và cung cấp nhu cầu trong nước. Các giống quýt của nước ta đa dạng và phong phú nhất được trồng phổ biến ở tất cả các vùng miền trong nước. GIỚI THIỆU VỀ BƯỞI DA XANH 1.
Nguồn gốc Bưởi Da Xanh có tên khoa học: Citrus Maxima Burm.maxima 8 Luan van Hình 1. Quả bưởi da xanh Giống Bưởi da xanh có nguồn gốc tại huyện Mỏ Cày trước năm 1975, được trồng ở Mỹ Thạnh An, vì chất lượng vượt trội so với các giống bưởi khác nên được gìn giữ, nhân rộng và tiếng thơm Bưởi da xanh Mỹ Thạnh An lần đầu được biết đến sau hội thi trái ngon năm 1996. Tuy nhiên, mãi đến năm 2000 trên thị trường mới biết nhiều đến giống bưởi này. Hiện nay, cây Bưởi da xanh đang được phát triển mạnh ở khu vực ĐBSCL và nổi trội ở tỉnh Bến Tre.
Đặc điểm thực vật Cây Bưởi cao khoảng 5 đến 10 m, thường có gai lớn, nhánh non có lông tơ [2]. Rễ: thường có 1 rễ cái và những rễ nhánh, từ rễ nhánh mọc ra các rễ lông yếu ớt. Sự phát triển của rễ thường xen kẽ với sự phát triển của thân, cành trên mặt đất. Rễ mọc ra từ hạt thường khỏe, mọc sâu, nếu đất thoáng nước tốt và tơi xốp rễ có thể mọc sâu đến 4 m.
Thân, cành: Bưởi thuộc loại thân gỗ, các chành chính thường mọc ra ở các vị trí khoảng 1m cách mặt đất. Cành có thể có gai, nhất là khi trồng bằng hạt. Cành phát triển theo lối, khi cành mọc dài đến một khoảng nhất định thì ngừng lại. Trong một năm cây có thể cho 3 đến 4 đợt cành, tùy theo chức năng của cành mà chúng có tên khác nhau như: cành mang trái, cành mẹ, cành dinh dưỡng và cành vượt.
9 Luan van Lá: lá Bưởi thuộc lá đơn gồm có cuống lá, cánh lá và phiến lá. Lá lớn, có cành lá to, phiến là hình xoan đến bầu dục, dạng trái tim, dài từ 12 đến 15 cm, mặt dưới gân lá thường có lông. Hoa: hoa Bưởi lớn, mọc đợn hay chùm, cánh hoa màu trắng kem, có từ 20-25 nhị đực, bầu noãn có 11-16 ngăn, đường kính rộng từ 2,5-4 cm, rất thơm, thường là hoa lưỡng tính. Thời gian từ khi ra hoa đến khi hoa tàn thay đổi tùy giống và điều kiện khí hậu, trung bình là một tháng.
Trái: Bưởi có trái lớn, hình cầu hay hình trái lê, đường kính từ 10 đến 40 cm, có màu xanh và vàng nhạt khi chín, vỏ dày, tép lớn màu nhạt hay hồng. Trái nặng trung bình từ 1-2kg. Trái bưởi có 3 phần chính: ngoại bì, trung bì, nội bì. Thời gian chín của trái thay đổi từ 7 đến 8 tháng sau khi thụ phấn.
Quá trình phát triển của Bưởi chia làm 3 giai đoạn: từ 4-9 tuần sau khi đậu trái, trái chủ yếu phát triển kích thước và trọng lượng. Bên cạnh đó phần thịt trái cũng phát triển chủ yếu là các tép phát triển về kích thước và số lượng. Sau đó, cùng với sự phát triển của các tép là sự phát triển của lớp trung bì. Giai đoạn cuối cùng, trái đạt độ chín, hàm lượng acid trong nước giảm dần, màu xanh chuyển sang vàng và độ cứng của trái sẽ giảm dần.
Hạt: hình dạng, kích thước, trọng lượng, số lượng hạt trong trái và mỗi múi thay đổi nhiều tùy từng giống. Bưởi là loại trái hạt lớn, đơn phôi, có nhiều hạt, tuy nhiên một số giống bưởi như Bưởi Biên Hòa, Bưởi Da Xanh hạt thường mất dần qua quá trình phát triển của trái. Đặc điểm sinh học Cây bưởi da xanh có đặc tính sinh trưởng khá [2], dạng tán hình tròn, phiến lá phủ một phần lên đáy cánh lá, bìa lá có răng cưa tròn, ít lông tơ, màu lá xanh đậm. Cây có khả năng cho trái từ 2 đến 3 năm sau khi trồng nếu được chăm sóc tốt (đối với cây chiết cành và cây ghép).
Năng suất có thể trên 100 trái/cây/năm (cây khoảng 14 năm tuổi), năng suất tương tối ổn định. Trái bưởi da xanh có dạng hình cầu, nặng trung bình từ 1,2-2,5 kg/trái; vỏ có màu xanh đến xanh hơi vàng khi chín, dễ lột và vỏ khá mỏng (14-18 10 Luan van mm); tép bưởi màu hồng đỏ, bó chặt và dễ tách khỏi vách múi; nước quả khá ngon, vị ngọt không chua (độ brix: 9.5-12%); mùi thơm; không hoặc rất ít hạt. Thời điểm thu hoạch: Cây bưởi từ khi ra hoa đến thu hoạch khoảng 7-8 tháng, tuỳ theo mùa vụ, tuổi cây, tình trạng sinh trưởng… Khi trái chín, túi tinh dầu nở to, vỏ căng và chuyển màu, đáy hơi bằng và khi ấn thì mềm, trái nặng. Nên thu hoạch vào lúc trời mát và thao tác nhẹ tay.
Tránh thu quả lúc nắng gắt, sẽ làm các tế bào tinh dầu căng dễ vỡ. Không nên thu quả sau cơn mưa hoặc có sương mù vì dễ bị ẩm thoái khi tồn trữ. Công dụng của Bưởi Bưởi là loại trái cây có rất nhiều chất dinh dưỡng, cung cấp nhiều dưỡng chất cho cơ thể chúng ta. Trong thành phần dinh dưỡng của trái Bưởi có nhiều loại vitamin và khoáng chất mà cơ thể rất cần.
Chẳng hạn như vitamin C, trong một trái bưởi trung bình có tới 39 milligram. Bưởi chứa nhiều vitamin C và potassium, là nguồn cung cấp chất vôi (calcium), folate, sắt, và chất khoáng khác (Viện dinh dưỡng học Việt Nam). Bưởi đỏ hay bưởi hồng chứa nhiều beta caroten là tiền chất của vitamin A. Ngoài ra, Bưởi còn chứa nhiều chất xơ, ít caloris, nhiều hợp chất bioflavonoids và một vài chất khác có khả năng ngăn ngừa bệnh ung thư và tim mạch [3].
Bưởi giúp ăn ngon, kích thích sự tiêu hóa vì tăng cường sự tiết mật và tiết dịch vị. Dùng bưởi vào buổi sáng lúc bụng đói có tác dụng lợi tiểu và tẩy chất độc, giúp lọc máu, thải những chất cặn bẩn và độc tố ở thận và gan ra ngoài. Một số người bị bệnh thấp khớp, viêm khớp, hoại huyết, và kinh phong lành nhờ ăn Bưởi thường xuyên. Làm giảm cholesterol: trong bưởi có pectin, chất xơ hòa tan có tác dụng làm giảm cholesterol trong máu, giảm chất béo thâm nhập vào cơ thể.
Theo nghiên cứu trong những người có hàm lượng cholesterol trong máu cao, việc ăn thường xuyên 15g pectin trong bưởi trong thời gian 4 tháng giúp giảm cholesterol trong máu trung bình 8%, trong trường hợp đặc biệt có thể giảm tới 20% [4]. 11 Luan van Chống cao huyết áp, giảm tai biến tim mạch: Hesperidin và naringin là 2 chất flavonoid giúp bảo vệ tính đàn hồi của mạch máu, ngừa xơ cứng động mạch, gián tiếp chống cao huyết áp và tai biến mạch máu não. Acid galacturonique trong Bưởi có tác động đặc biệt lên cholesterol xấu, một trong những yếu tố tạo nên mảng xơ vữa thành mạch làm giảm sự đàn hồi của động mạch. Chính tác động này có tác dụng săn đuổi và loại bỏ sự tích tụ cholesterol đồng thời làm sạch các mạch máu [5].
Phòng chống ung thư: Nhiều chất tìm thấy trong Bưởi có tác dụng chống oxy hóa mạnh như lycopene, limonoid và naringin. Chúng góp phần xoa dịu các triệu chứng cảm lạnh và các tai biến tim mạch cũng như ung thư.