Chương 1: Cơ sở lý luận vềphóng sự điều tra trên truyền hình Chương 2: Thực trạng phóng sự điều tra trên kênh Truyền hình Công an nhân dân Chương 3: Một số vấn đề đặt ra và các khuyến nghị giải pháp 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN TRUYỀN HÌNH Trong lịch sử nghiên cứu báo chí có rất nhiều quan điểm khác nhau về phóng sự điều tra. Trong một số tài liệu về báo chí của nước ngoài chỉ nhắc đến thể loại phóng sự, thể loại điều tra mà không nhắc đến phóng sự điều tra. Tại Việt Nam, các tác giả cuốn “Giáo trình nghiệp vụ báo chí – Tập 2” – Trường Tuyên huấn Trung ương cũng tiến hành nghiên cứu về thể loại điều tra, thể loại phóng sự một cách riêng biệt. Tuy nhiên, cũng đã có nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến phóng sự điều tra với quan điểm khác.
TS Dương Xuân Sơn trong cuốn "Giáo trình Báo chí truyền hình", TS Trần Bảo Khánh trong cuốn "Sản xuất chương trình truyền hình" và TS Đức Dũng trong cuốn "Phóng sự báo chí hiện đại" đều đề cập đến phóng sự điều tra như một dạng của phóng sự báo chí. Thực tế nghiên cứu chỉ ra giữa các thể loại báo chí luôn có sự đan xen, hoà quyện, thẩm thấu làm cho các hình thức thể hiện của báo chí đa dạng, phong phú hơn. Vì vậy ranh giới hay mối quan hệ giữa thể loại phóng sự, phóng sự điều tra hay thể loại điều tra vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau với những lập luận riêng của các nhà nghiên cứu. Trong luận văn này, tác giả sẽ tiến hành nghiên cứu, khảo sát phóng sự điều tra với tư cách là một dạng thức của phóng sự báo chí truyền hình.
Các khái niệm liên quan 1. Thể loại Phóng sự Quan niệm về thể loại phóng sự Theo nhiều tài liệu nghiên cứu về báo chí truyền thông, mầm mống của phóng sự đã xuất hiện từ những năm 1690 trên tờ Boston của Anh với loạt bài "Những việc xảy ra nơi công công cộng" của Benjamin Harriss. Tuy nhiên, đến tận cuối thế kỷ XIX, thể loại phóng sự mới thực sự ra đời ở Châu Âu trước những biến động lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội cùng sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật. Từ khi chính thức ra đời, phóng sự đã trở thành một thể loại quan trọng trong nền báo chí và được công chúng yêu thích, đón nhận.
Từ năm 1935, Êgôn Écvin Kít đã nhận định: trong phóng sự có ba thành phần: "Trung thành tuyệt đối với thực tế; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biểu hiện những tình cảm xã hội mạnh mẽ và có quan hệ chặt chẽ với quần chúng bị áp bức" [2, tr. Tại Việt Nam, báo chí ra đời muộn hơn, thể loại phóng sự cũng xuất hiện sau đó. Theo nhiều nhà nghiên cứu thì phóng sự xuất hiện ở Việt Nam vào những năm 30 của thế kỷ XX do hoàn cảnh biến động của lịch sử thúc đẩy, có sự trợ giúp của các nhà văn vào địa hạt báo chí và sự đòi hỏi của công chúng. Tác phẩm đầu tiên đánh dấu sự ra đời của thể loại phóng sự đó chính là "Tôi kéo xe" của Tam Lang (Vũ Đình Chí) đăng trên tờ Đông Tây vào tháng 8/1932.
Năm 1942, nhà phê bình nghiên cứu văn học Vũ Ngọc Phan đã viết: "Ở nước ta, nghề viết báo là một nghề mới có, nên những thiên phóng sự xứng đáng với cái tên của nó, cũng mới chỉ ra đời trong vòng mươi năm trở lại đây" [16, tr. Ông cũng khẳng định: "Viết được một thiên phóng sự cho hay nhà viết báo không những cần phải có tài đặc biệt về nghề báo mà còn cần phải có nhiều "chất văn sĩ" mới được. Người viết phóng sự chân chính bao giờ cũng là người bênh vực lẽ phải, bênh vực sự công bình" [16, tr. Các nhà nghiên cứu sau này như TS.
Đức Dũng cho rằng: "Phóng sự báo chí là một thể loại có khả năng thông tin thời sự về người thật, việc thật một cách sâu sắc trong quá trình phát triển thông qua vai trò cái tôi trần thuật - tác giả - nhân chứng. Tác phẩm phóng sự ngoài việc trình bày hiện thực còn nhằm giải đáp những vấn đề mà hiện thực đặt ra. Nó thường xuất hiện trong những hoàn cảnh có vấn đề, ở những thời điểm cuộc sống đang có những chuyển biến mạnh mẽ. Nó đề cập những sự thật, chứa đựng mâu thuẫn đang được đông đảo công chúng quan tâm.
Không chỉ nhằm mục đích thông tin với công chúng về sự thật, phóng sự còn có trách nhiệm thức tỉnh họ về những vấn đề cần được giải quyết trong cuộc sống". 83] Như vậy, qua quan niệm của các nhà nghiên cứu từ trước đến nay có thể khẳng định phóng sự là một trong những thể loại có năng lực phản ánh hiện thực một cách năng động. Các tác giả trong cuốn "Tác phẩm Báo chí - phần II" của Học viện Báo chí và tuyên truyền đã khái quát khái niệm chung về phóng sự như sau: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com "Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc có thật, có ý nghĩa xã hội, theo một quá trình phát sinh, phát triển, thông qua cái tôi - tác giả và bút pháp linh hoạt: miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận" [8, tr. Cuốn sách cũng đã chỉ ra 3 tiêu chí nhận biết thể loại phóng sự, đó là: Đối tượng phản ánh của phóng sự là những sự kiện, vấn đề thời sự được công chúng quan tâm; Mô thức của phóng sự đa dạng, linh hoạt tùy thuộc vào đặc điểm, tính chất của đối tượng phản ánh và phong cách sáng tạo của người viết; Ngôn ngữ, bút phát linh hoạt, đa dạng với những chuỗi chi tiết và số liệu hay đi sâu lột tả nội tâm, bộc lộ cảm xúc và ấn tượng,.
180] Hơn ba thế kỷ hình thành và phát triển, thể loại phóng sự đã khẳng định chỗ đứng không thể thiếu trong hoạt động báo chí. Qua mỗi giai đoạn phát triển, phóng sự đã có những bước tiến dài về mặt thể loại. Không những thế, phóng sự ngày càng đi vào những vấn đề thời sự cập nhật nóng bỏng trong cuộc sống được thể hiện một cách sinh động, nhiều chiều, đầy ắp thông tin và ngày càng đáp ứng tốt hơn nhu cầu nhận thức của công chúng xã hội. Cho đến nay, phóng sự vẫn được coi là thể loại hàng đầu trên báo chí Việt Nam.
Đặc điểm của thể loại Phóng sự Dựa vào đối tượng, mục đích và phương pháp phản ánh, phóng sự báo chí có những đặc điểm cơ bản sau: Phản ánh những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi "Sức mạnh của tác phẩm phóng sự báo chí trước hết phải là khả năng khám phá, phơi bày những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra" [2, tr. Phóng sự bao giờ cũng phải mang tính thời sự, giải đáp những vấn đề mà công chúng đang quan tâm. Đây cũng là đặc điểm cơ bản giúp cho thể loại phóng sự ngay từ khi ra đời đã nhận được sự yêu thích của đông đảo công chúng. Chính do nhiệm vụ phản ánh những mâu thuẫn và giải đáp những câu hỏi mà cuộc 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống đang đặt ra nên tính xung kích luôn được coi là một đặc điểm nổi bật của phóng sự báo chí.
Nhân vật trần thuật và các nhân chứng Một trong những yếu tố quan trọng trong phóng sự đó là góc nhìn gắn liền với cá tính sáng tạo của tác giả. Chính góc nhìn sáng tạo, độc đáo của nhà báo là nhân tố quyết định năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự báo chí. Cái tôi xuất hiện trong phóng sự với ba tư cách. Trước hết là nhân chứng khách quan, là người khám phá sự kiện, theo dõi, điều tra, nghiên cứu, hỏi han các nhân chứng trong sự kiện.
Tiếp đó, cái tôi có vai trò thẩm định khách quan, kiểm tra tư liệu qua nhiều nguồn để đảm bảo sự chính xác, chân thật, chứng cứ hóa thông tin trước khi đưa vào bài viết để đảm bảo tư cách pháp lý của chứng cứ tư liệu. Và cuối cùng, cái tôi còn khâu nối dữ liệu, tình tiết, chi tiết và sử dụng ngôn ngữ để tạo giọng điệu phù hợp với tính chất sự kiện và tâm lý của đối tượng tiếp nhận thông tin. Cái tôi thể hiện hai vai trò trong phóng sự đó là người dẫn truyện và chủ thể truyền thông. Với vai trò là người dẫn truyện, cái tôi có thể xuất hiện trực tiếp với đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, cũng có thể ẩn mình trong sự kiện để dẫn dắt câu chuyện mà chính mình đã mắt thấy, tai nghe.
Với vai trò là chủ thể truyền thông, tác giả lựa chọn, sắp xếp chi tiết, lời nói, nhân chứng phù hợp với chủ định. Sử dụng kết cấu, ngôn ngữ và bút pháp linh hoạt Đặc điểm nổi bật của phóng sự đó là thông tin thời sự qua ngôn từ, ngữ điệu mang hình ảnh sinh động với bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu cảm xúc và giọng điệu riêng của tác giả trước sự thật. Về ngôn ngữ, phóng sự vốn là thể loại phản ánh hiện thực khách quan, chân thật nên ngôn ngữ cũng phải chính xác và khách quan. Bên cạnh đó, ngôn ngữ phóng sự còn có thể biểu đạt những trạng thái cảm xúc, tình cảm.
Có thể kể đến một số thành phần ngôn ngữ phóng sự như sau: Ngôn ngữ sự kiện: là toàn bộ thông tin sự kiện được vỏ ngôn ngữ chuyển tải nguyên dạng (gồm: con số, bảng biểu, hồ sơ, văn kiện,. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngôn ngữ tác giả: là ngôn ngữ của người kể chuyện, đóng vai trò liên kết, tổ chức và dẫn truyện. Ngôn ngữ này thường được sử dụng dưới hai dạng: trực tiếp và gián tiếp. Đây là phương tiện tối ưu để mềm hóa thông tin, tạo ra góc cạnh trong cách tiếp cận hiện thực, tạo ra sự đồng cảm của công chúng tiếp nhận thông tin, tạo ra cho thông tin tính chất định hướng mà không khiên cưỡng.
Ngôn ngữ nhân vật: được coi là những bằng chứng xác thực, cụ thể. Sự đan xen, sử dụng chặt chẽ các thành phần ngôn ngữ tạo cho phóng sự có được năng lực phản ánh hiện thực sinh động và hấp dẫn. Những đặc điểm trên đây là những nét riêng của thể loại phóng sự so với các thể loại báo chí khác.