Tổng quan luận án

Vấn đề phong cách lãnh đạo của đội ngũ cán bộ quản lý cấp cơ sở là một trọng tâm trong công tác xây dựng bộ máy nhà nước tại Việt Nam. Sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đặc biệt là công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn gắn với việc thực hiện quy chế dân chủ cơ sở đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, trong đó có Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã. Trong thực tế, nhiều Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã đã thể hiện được phẩm chất, năng lực và phong cách lãnh đạo dân chủ, gắn bó với nhân dân. Tuy nhiên, một bộ phận không nhỏ vẫn bộc lộ hạn chế về phẩm chất tư tưởng chính trị, đạo đức và năng lực, phong cách lãnh đạo chậm chạp, quan liêu, xa rời quần chúng, thiếu chủ động và lúng túng trước các tình huống lãnh đạo mới trong cơ chế thị trường. Hệ quả là phát sinh khiếu kiện, mâu thuẫn giữa chính quyền cơ sở và người dân, làm suy giảm trật tự an ninh địa phương và giảm sút niềm tin của nhân dân đối với hệ thống chính quyền cấp xã.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Việc nghiên cứu phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã dưới góc độ chuyên ngành Tâm lý học (cụ thể là Tâm lý học xã hội và Tâm lý học hoạt động) tại Việt Nam vẫn là một lĩnh vực trống vắng, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống về cơ sở lý luận, thực trạng biểu hiện, hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng đến phong cách lãnh đạo của chức danh này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu lý luận về phong cách lãnh đạo, chỉ ra các kiểu phong cách lãnh đạo phổ biến, các mặt biểu hiện, hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã; trên cơ sở đó đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm 3 nhiệm vụ:

  1. Xây dựng cơ sở lý luận về phong cách lãnh đạo và phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã, chỉ ra kiểu phong cách lãnh đạo phổ biến, các mặt biểu hiện, các yếu tố ảnh hưởng đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã ở các tỉnh Đồng bằng sông Hồng hiện nay.
  2. Khảo sát, chỉ ra thực trạng phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã, thực nghiệm tác động nhằm nâng cao hiệu quả phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã trong thực thi nhiệm vụ quản lý nhà nước tại địa bàn xã.
  3. Đề xuất một số kiến nghị góp phần xây dựng phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã phù hợp và có hiệu quả.

Giả thuyết khoa học của luận án bao gồm:

  1. Hiệu quả phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã ở các tỉnh Đồng bằng sông Hồng hiện nay còn chưa cao. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này, song chủ yếu là do khả năng phát hiện ra bản chất tình huống lãnh đạo (cơ sở khoa học của sự lựa chọn phong cách lãnh đạo) của đa số Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã hiện nay còn nhiều hạn chế.
  2. Phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã chịu sự tác động, ảnh hưởng bởi các nhóm yếu tố, trong đó các nhóm yếu tố liên quan đến bản thân Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã như động cơ làm việc, đặc điểm tâm lý sinh lý, trình độ văn hóa và kinh nghiệm lãnh đạo, quản lý tác động, ảnh hưởng mạnh hơn nhóm các yếu tố liên quan đến điều kiện, hoàn cảnh, môi trường hoạt động lãnh đạo, quản lý của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã.
  3. Trong nhóm các yếu tố liên quan đến điều kiện, hoàn cảnh, môi trường hoạt động lãnh đạo, quản lý của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã thì nhóm yếu tố thuộc về công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ xã có tác động, ảnh hưởng mạnh nhất đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã.
  4. Thông qua thực nghiệm tác động sư phạm nhằm nâng cao nhận thức của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã về bản chất tình huống lãnh đạo, từ đó có thể nâng cao hiệu quả phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã trong thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước tại địa bàn xã.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã, các mặt biểu hiện, hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã trong thực tiễn triển khai nhiệm vụ quản lý nhà nước tại các địa phương vùng Đồng bằng sông Hồng.

Phạm vi và khách thể nghiên cứu:

  • Khách thể nghiên cứu: Tổng cộng 892 người, bao gồm 80 Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã, 342 cán bộ xã, 450 người dân và 20 cán bộ huyện lãnh đạo trực tiếp Chủ tịch xã.
  • Phạm vi địa bàn: Nghiên cứu được triển khai tại 5 tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng gồm Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam và Ninh Bình.
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực địa được tiến hành từ tháng 4 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu về phong cách lãnh đạo ở cả phạm vi quốc tế và trong nước:

Các nghiên cứu ở nước ngoài:

  • Cách tiếp cận lý thuyết hành vi: Các công trình của học giả tại Đại học Ohio và Đại học Michigan phân chia hành vi lãnh đạo thành 2 dạng độc lập: quan tâm đến con người và quan tâm đến công việc, từ đó hình thành các kiểu phong cách lãnh đạo (S1, S2, S3). R. Likert đưa ra mô hình 4 hệ thống lãnh đạo gồm: Quyết đoán - áp chế, Quyết đoán - nhân từ, Tham vấn, và Tham gia theo nhóm; trong đó hệ thống tham gia theo nhóm mang lại hiệu quả cao nhờ sự tham gia của cấp dưới.
  • Cách tiếp cận lý thuyết lãnh đạo theo tình huống: Mô hình của F. Fiedler giả định phong cách của người lãnh đạo là cố định (hướng vào quan hệ hoặc hướng vào nhiệm vụ) và xác định 3 phương vị của tình huống lãnh đạo gồm quan hệ giữa lãnh đạo và thành viên, cấu trúc nhiệm vụ, và quyền lực vị trí. Mô hình của P. Hersey và K. Blanchard phân tích phong cách lãnh đạo dựa trên mức độ sẵn sàng của cấp dưới (khả năng và sự sẵn lòng hoàn thành nhiệm vụ), chia thành 4 kiểu hành vi ứng xử tương ứng với các mức độ sẵn sàng (R1 đến R4).
  • Cách tiếp cận Mạng lưới lãnh đạo (Grid Network): R. R. Blake và J. S. Mouton phân loại hành vi lãnh đạo trên đồ thị 81 ô bàn cờ dựa trên 2 trục: Mức độ quan tâm đến con người và Mức độ quan tâm đến công việc, xác định các phong cách tiêu biểu như 1.1 (quản lý suy giảm), 9.1 (quản lý nhiệm vụ/áp quyền), 1.9 (quản lý câu lạc bộ), 5.5 (quản lý trung dung) và 9.9 (quản lý nhóm/tập thể).
  • Nghiên cứu quản lý tại Nhật Bản: Công trình "Nghệ thuật quản lý kiểu Nhật Bản" của Mitokazu Aoki nhấn mạnh nghệ thuật kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm lý cá nhân, tâm lý xã hội và truyền thống văn hóa dân tộc, đề cao sự quan tâm đến đời sống tinh thần của nhân viên.
  • Tiếp cận Tâm lý học hoạt động của Liên Xô (Nga): Các nghiên cứu của A. N. Leontiev đặt nền tảng phương pháp luận xem hoạt động là nguồn gốc hình thành tâm lý. A. G. Kovalevski và A. I. Kitov gắn phong cách với các phẩm chất tâm lý bên trong (tư duy, tình cảm, ý chí, khí chất, tính cách). Nhóm tác giả V. G. Popov tiếp cận phong cách gắn với biểu hiện thực hiện chức năng quản lý hàng ngày qua các phương tiện và thủ thuật cụ thể.

Các nghiên cứu trong nước:

  • Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phong cách làm việc, tác phong công tác của người cán bộ cách mạng: sâu sát quần chúng, dân chủ, khoa học, nêu gương, thực sự là "công bộc của dân".
  • Các nghiên cứu tâm lý học chuyên ngành: Nguyễn Ngọc Phú nghiên cứu phong cách lãnh đạo của sĩ quan quân đội trong tác phẩm "Một số vấn đề về tâm lý học quân sự trong xây dựng quân đội", xem phong cách là một kiểu hoạt động mang dấu ấn riêng của chủ thể; Nguyễn Hải Khoát trong "Những khía cạnh tâm lý trong công tác cán bộ" nhấn mạnh việc học tập phong cách Hồ Chí Minh; Mai Hữu Khuê trong "Tâm lý học trong Quản lý Nhà nước" phân tích phong cách Lêninnit với tính nguyên tắc, tính tư tưởng và sự linh hoạt; Vũ Dũng nghiên cứu phong cách của người lãnh đạo nhóm; Ngô Công Hoàn nghiên cứu phong cách giao tiếp sư phạm; Nguyễn Hữu Thụ khảo sát phong cách lãnh đạo của chủ nhiệm khoa thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; Nguyễn Bá Dương xem phong cách lãnh đạo là kiểu hoạt động đặc thù kết hợp yếu tố chủ quan và môi trường; Vũ Duy Yên nghiên cứu phong cách lãnh đạo của cán bộ quản lý hành chính nhà nước cấp huyện, phân chia thành 3 kiểu: dân chủ khoa học, quyết đoán và tự do.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trên chủ yếu tiếp cận phong cách lãnh đạo trong doanh nghiệp kinh tế, trong quân đội, trường đại học hoặc cấp huyện, hoặc dừng lại ở lý luận chung. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã – cấp cơ sở trực tiếp thực thi pháp luật và tiếp xúc với nhân dân – dưới góc nhìn chuyên ngành Tâm lý học xã hội và Tâm lý học hoạt động, đi sâu phân tích mối quan hệ giữa nhận thức bản chất tình huống lãnh đạo, việc sử dụng quyền lực và hiệu quả quản lý nhà nước tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên nguyên tắc phương pháp luận của Tâm lý học hoạt động: Hoạt động và giao tiếp là phương thức hình thành, biểu hiện và biến đổi tâm lý, nhân cách của con người. Phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã không phải là bất biến, mà hình thành và bộc lộ thông qua quá trình tương tác xã hội và thực thi nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước tại địa phương.

Hệ thống khái niệm và khung lý thuyết sử dụng:

  • Phong cách: Hệ thống phương pháp hành động, cách thức ứng xử tương đối ổn định, đặc trưng của một người khi xử lý những tình huống xảy ra trong cuộc sống hàng ngày nhằm đạt được mục tiêu đề ra.
  • Lãnh đạo: Sự tương tác và ảnh hưởng của người đứng đầu đối với cấp dưới nhằm khích lệ, động viên, hướng dẫn họ thực hiện những mục tiêu do tổ chức đề ra.
  • Quản lý: Hành động của một người hoặc nhóm người nhằm làm cho các cá nhân, nhóm, tổ chức cùng tham gia hoạt động chung phối hợp nhịp nhàng, hài hòa, cân đối, ăn khớp với nhau theo định hướng mục tiêu chung.
  • Quyền lực: Gồm quyền lực vị trí (do tổ chức và luật pháp quy định) và quyền lực cá nhân (uy tín, phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn do bản thân rèn luyện).
  • Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã: Người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước cấp cơ sở do nhân dân bầu ra (thông qua Hội đồng nhân dân), có nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước trên địa bàn xã, đưa chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước vào đời sống. Đặc điểm hoạt động gồm 3 tính chất: tính trực tiếp, tính tổng hợp, và tính toàn diện.
  • Phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã: Hệ thống phương pháp hành động, cách thức ứng xử tương đối ổn định, đặc trưng của Chủ tịch xã trong quá trình xử lý các tình huống lãnh đạo nhằm đạt được mục đích các nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước tại địa bàn xã.

Cấu trúc tâm lý của phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã được xác định gồm 2 mặt thống nhất:

  1. Các nhân tố bên trong nhân cách: Động cơ chính trị - tư tưởng, xu hướng hoạt động nghề nghiệp (nhu cầu cống hiến, hứng thú, lý tưởng, niềm tin), phẩm chất đạo đức lối sống và hệ thống năng lực (năng lực sáng tạo, năng lực tư duy chính trị, năng lực chuyên môn nghiệp vụ).
  2. Các mặt biểu hiện ra bên ngoài: Biểu hiện qua nhận thức về phong cách lãnh đạo và tình huống lãnh đạo; Biểu hiện qua phương pháp xử lý tình huống lãnh đạo, quản lý; Biểu hiện qua cách thức ứng xử trong giao tiếp với cán bộ cấp dưới, cấp trên và người dân.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích các văn bản lý luận, chính sách, quy định pháp luật liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của Ủy ban nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã.
  • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thu thập ý kiến đánh giá từ 892 khách thể theo cơ cấu phân bổ rõ ràng.
  • Phương pháp trắc nghiệm tâm lý: Đo lường và phân loại các kiểu phong cách lãnh đạo.
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà khoa học tâm lý và cán bộ quản lý có kinh nghiệm.
  • Phương pháp quan sát, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm có hướng dẫn: Khảo sát thực tế hành vi, tác phong điều hành công việc của cán bộ xã.
  • Phương pháp phân tích chân dung tâm lý: Khảo sát chuyên sâu trường hợp của 3 Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã cụ thể để làm rõ mối quan hệ giữa nhân cách và phong cách điều hành.
  • Phương pháp thực nghiệm: Thực nghiệm tác động sư phạm bằng chương trình bồi dưỡng nhận thức và kỹ năng phân tích, xử lý bài tập tình huống cho nhóm nghiệm thể Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã; đo lường đối chứng trước và sau thực nghiệm.
  • Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các chỉ số điểm trung bình (ĐTB), điểm trung bình chung (ĐTBC), độ lệch chuẩn (ĐLC), kiểm định tương quan Pearson và phân tích hồi quy tuyến tính ($R^2$) để xác định mức độ tác động của các yếu tố ảnh hưởng.

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp theo cơ cấu khách thể tại Bảng 1:

Nhóm khách thể Số lượng (người) Tỷ lệ (%)
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã (CTX) 80 8,97
Cán bộ xã (CBX) 342 38,34
Người dân địa phương 450 50,45
Cán bộ lãnh đạo cấp huyện trực tiếp quản lý 20 2,24
Tổng cộng 892 100,00

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu về phong cách lãnh đạo, lý luận tâm lý học về phong cách lãnh đạo, phong cách lãnh đạo của Chủ tịch ủy ban nhân dân xã

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận từ các trường phái tâm lý học và quản lý học trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả làm rõ bản chất của phong cách là phương diện biểu hiện bên ngoài của nhân cách, có tính ổn định tương đối nhưng mang tính linh hoạt theo tình huống. Phong cách lãnh đạo không phải là yếu tố bẩm sinh cố định mà được hình thành, tôi luyện qua quá trình hoạt động thực tiễn.

Luận án phân tích chi tiết đặc thù lao động của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trong hệ thống hành chính 4 cấp ở Việt Nam (Trung ương, Tỉnh, Huyện, Xã). Cấp xã là cấp hành chính cơ sở, trực tiếp tổ chức thực hiện mọi chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Hoạt động lãnh đạo, quản lý của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã mang 3 đặc điểm cơ bản:

  1. Tính trực tiếp: Thường xuyên tiếp xúc, làm việc trực tiếp với người dân và các đoàn thể; mọi quyết định và hành vi đều chịu sự giám sát trực tiếp của nhân dân tại địa bàn.
  2. Tính tổng hợp: Quản lý đa ngành, đa lĩnh vực (kinh tế nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, tài chính, đất đai, môi trường, an ninh trật tự, văn hóa - xã hội, chính sách xã hội, hộ tịch, tôn giáo).
  3. Tính toàn diện: Giải quyết các mối quan hệ đan xen phức tạp giữa công việc hành chính nhà nước với quan hệ làng xóm, dòng họ; sự gắn quyện giữa việc công và việc tư trong đời sống thường nhật ở nông thôn.

Tác giả nhấn mạnh luận điểm: Cơ sở khoa học của sự lựa chọn phong cách lãnh đạo chính là năng lực phát hiện chính xác bản chất và đặc điểm của tình huống lãnh đạo (tình huống kinh tế - xã hội, tình huống mục tiêu quản lý, tình huống bất trắc, tình huống quan hệ con người). Hiệu quả phong cách lãnh đạo phụ thuộc vào việc Chủ tịch xã xác định đúng cốt lõi tình huống, bối cảnh nảy sinh, các điều kiện giải quyết và trình tự hành động, từ đó lựa chọn phong cách ứng xử và phương pháp tác động tương thích.

Chương 2. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày quy trình nghiên cứu thực nghiệm và thực tiễn, được triển khai qua các bước:

  1. Nghiên cứu lý luận: Xác định mục đích, hệ thống khái niệm, xây dựng khung lý thuyết và cấu trúc tâm lý phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã.
  2. Tổ chức nghiên cứu thực trạng:
    • Địa bàn nghiên cứu: Khảo sát tại 5 tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng gồm Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam, Ninh Bình.
    • Tiến hành điều tra thử trên một nhóm nhỏ khách thể để chuẩn hóa thang đo, bảng hỏi và các nghiệm pháp trắc nghiệm tâm lý.
    • Điều tra chính thức trên 892 khách thể (80 Chủ tịch xã, 342 cán bộ xã, 450 người dân, 20 cán bộ huyện lãnh đạo trực tiếp).
  3. Tổ chức nghiên cứu thực nghiệm tác động: Thiết kế các chuyên đề tác động sư phạm và hệ thống bài tập tình huống lãnh đạo thực tế, tiến hành đo nghiệm nhận thức và kỹ năng xử lý tình huống của nghiệm thể trước và sau thực nghiệm.
  4. Xây dựng các tiêu chí và mức độ đánh giá: Đánh giá thực trạng các kiểu phong cách, 3 mặt biểu hiện (nhận thức, phương pháp xử lý tình huống, cách thức ứng xử), hiệu quả thực thi nhiệm vụ quản lý nhà nước và mức độ ảnh hưởng của các nhóm yếu tố chủ quan, khách quan.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu thực tiễn

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng và định tính thu được từ khảo sát thực tiễn:

  1. Thực trạng các kiểu phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã:

    • Kết quả trắc nghiệm và điều tra xã hội học chỉ ra sự phân bố các kiểu phong cách lãnh đạo trong đội ngũ Chủ tịch xã vùng Đồng bằng sông Hồng.
    • Tỷ lệ Chủ tịch xã thể hiện phong cách lãnh đạo thực sự dân chủ, khoa học và linh hoạt chưa chiếm ưu thế tuyệt đối; vẫn tồn tại các biểu hiện của phong cách độc đoán, gia trưởng hoặc phong cách tự do, buông lỏng quản lý trong một số nhiệm vụ cụ thể.

  2. Thực trạng 3 mặt biểu hiện của phong cách lãnh đạo:

    • Biểu hiện qua nhận thức: Nhận thức của Chủ tịch xã về vai trò của phong cách lãnh đạo và việc xác định bản chất tình huống còn có khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn; một bộ phận cán bộ chưa nhận thức đầy đủ cơ sở khoa học để lựa chọn phong cách phù hợp.
    • Biểu hiện qua phương pháp xử lý tình huống lãnh đạo, quản lý: Đánh giá của Chủ tịch xã và cán bộ xã cho thấy việc xử lý các tình huống phức tạp (như tranh chấp đất đai, giải phóng mặt bằng, khiếu nại của công dân) còn mang tính kinh nghiệm chủ nghĩa, thiếu quy trình khoa học.
    • Biểu hiện qua cách thức ứng xử: Đánh giá sự tương tác giữa Chủ tịch xã với cấp dưới, với cấp trên và với người dân; sự gắn kết giữa quan hệ hành chính và quan hệ họ hàng làng xã.

  3. Mối tương quan và phân tích hồi quy các yếu tố ảnh hưởng:

    • Luận án xác định mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa 3 mặt biểu hiện (Nhận thức, Phương pháp xử lý tình huống, Cách thức ứng xử).
    • Phân tích hồi quy tuyến tính ($R^2$) xác định mức độ tác động của các nhóm yếu tố: Nhóm yếu tố chủ quan thuộc về bản thân Chủ tịch xã (động cơ, phẩm chất đạo đức, trình độ, kinh nghiệm) có ảnh hưởng mạnh hơn nhóm yếu tố khách quan môi trường.
    • Trong nhóm yếu tố môi trường, điều kiện hoạt động thì công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ xã là yếu tố có tác động mạnh nhất đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch xã.

  4. Kết quả thực nghiệm tác động và phân tích chân dung tâm lý:

    • Kết quả so sánh trước và sau thực nghiệm tác động sư phạm cho thấy có sự chuyển biến rõ rệt về điểm số nhận thức và kỹ năng giải bài tập tình huống của các nghiệm thể Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã.
    • Phân tích sâu chân dung tâm lý của 3 Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã điển hình giúp minh họa chi tiết sự tác động qua lại giữa các phẩm chất nhân cách bên trong và hành vi điều hành thực tế tại cơ sở.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

  • Hoàn thiện cơ sở lý luận chuyên ngành Tâm lý học về phong cách, phong cách lãnh đạo và phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trong bối cảnh cải cách hành chính và xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam.
  • Xác định cấu trúc tâm lý của phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã là sự thống nhất biện chứng giữa các nhân tố bên trong nhân cách (động cơ, xu hướng nghề nghiệp, đạo đức, năng lực) và 3 mặt biểu hiện bên ngoài (nhận thức, phương pháp xử lý tình huống, cách thức ứng xử).
  • Luận giải cơ sở khoa học của việc lựa chọn phong cách lãnh đạo, khẳng định hiệu quả phong cách lãnh đạo phụ thuộc trực tiếp vào năng lực phát hiện đúng bản chất của tình huống lãnh đạo.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

  • Phản ánh bức tranh thực trạng về các kiểu phong cách lãnh đạo, các mặt biểu hiện và hiệu quả lãnh đạo, quản lý của đội ngũ Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã tại 5 tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng (Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam, Ninh Bình) qua mẫu khảo sát 892 người.
  • Chỉ ra thứ bậc tác động của các yếu tố ảnh hưởng, chứng minh bằng định lượng rằng công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và chính sách đào tạo của Nhà nước là yếu tố môi trường có tác động mạnh nhất đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch xã.
  • Cung cấp kết quả thực nghiệm tác động sư phạm chứng minh tính khả thi của việc nâng cao hiệu quả phong cách lãnh đạo thông qua bồi dưỡng nhận thức và rèn luyện kỹ năng phân tích, xử lý tình huống lãnh đạo.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

  • Đối với cơ quan quản lý nhà nước cấp trên (cấp tỉnh, cấp huyện): Cần đổi mới nội dung và phương pháp đào tạo, bồi dưỡng cán bộ xã; chuyển từ trang bị lý thuyết thuần túy sang rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống thực tế và tâm lý học quản lý; hoàn thiện chính sách đãi ngộ và quy hoạch cán bộ cơ sở.
  • Đối với bản thân Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã: Cần nâng cao ý thức tự học tập, tu dưỡng đạo đức cách mạng, rèn luyện năng lực tư duy chính trị, chuyên môn nghiệp vụ; tích cực đổi mới phương pháp làm việc theo hướng dân chủ, khoa học, khắc phục lối làm việc hành chính quan liêu, xa dân.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

  • Luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát thực nghiệm tại một số tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng (Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam, Ninh Bình) trong giai đoạn từ tháng 4/2012 đến tháng 6/2013, do đó chưa bao quát được đặc điểm tâm lý và phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã ở các vùng địa lý, văn hóa khác (như miền núi, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long).

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã sang các vùng kinh tế - xã hội và đặc thù văn hóa khác trên phạm vi toàn quốc để so sánh sự khác biệt vùng miền.
  • Đi sâu nghiên cứu tác động của các yếu tố quản lý nhà nước đặc thù mới nảy sinh trong quá trình chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy chính quyền cấp cơ sở.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

  • Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Tâm lý học, Tâm lý học quản lý, Khoa học quản lý, Quản lý công và Xây dựng Đảng: Cung cấp khung lý thuyết về phong cách lãnh đạo cấp cơ sở, phương pháp xây dựng bảng hỏi, kỹ thuật phân tích chân dung tâm lý và thiết kế thực nghiệm tình huống lãnh đạo.
  • Cơ quan tổ chức cán bộ, các trường Chính trị tỉnh và Trung tâm bồi dưỡng chính trị cấp huyện: Tham khảo kết quả khảo sát và khung bài tập thực nghiệm để xây dựng giáo trình, chương trình tập huấn nâng cao kỹ năng xử lý tình huống cho cán bộ chính quyền cấp xã.
  • Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp cơ sở (Chủ tịch, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân, công chức xã): Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở tự đối chiếu, đánh giá các mặt biểu hiện trong phong cách điều hành, giao tiếp ứng xử và phương pháp giải quyết công việc hàng ngày với người dân.

Câu hỏi thường gặp

  1. Phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã được luận án định nghĩa như thế nào? Trả lời: Phong cách lãnh đạo của Chủ tịch xã là hệ thống những phương pháp hành động, cách thức ứng xử tương đối ổn định, đặc trưng của Chủ tịch xã trong quá trình xử lý các tình huống lãnh đạo nhằm đạt được mục đích các nhiệm vụ quản lý hành chính Nhà nước tại địa bàn xã.

  2. Cấu trúc tâm lý của phong cách lãnh đạo Chủ tịch xã gồm những thành tố nào? Trả lời: Cấu trúc gồm sự thống nhất giữa hai mặt: Các nhân tố bên trong nhân cách (động cơ chính trị - tư tưởng, xu hướng hoạt động nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức lối sống, năng lực) và các biểu hiện ra bên ngoài (qua nhận thức, qua phương pháp xử lý tình huống lãnh đạo - quản lý, qua cách thức ứng xử).

  3. Nghiên cứu thực tế của luận án được thực hiện trên mẫu khảo sát và địa bàn nào? Trả lời: Khảo sát được thực hiện trên 892 khách thể (gồm 80 Chủ tịch xã, 342 cán bộ xã, 450 người dân và 20 cán bộ lãnh đạo cấp huyện) tại 5 tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng là Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam và Ninh Bình trong khoảng thời gian từ tháng 4/2012 đến tháng 6/2013.

  4. Yếu tố nào trong nhóm môi trường hoạt động có ảnh hưởng mạnh nhất đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch xã? Trả lời: Kết quả phân tích định lượng của luận án chỉ ra rằng trong nhóm các yếu tố liên quan đến điều kiện, hoàn cảnh và môi trường hoạt động thì công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ xã có tác động, ảnh hưởng mạnh nhất đến phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã.

  5. Luận án đã sử dụng biện pháp nào trong nghiên cứu thực nghiệm để nâng cao hiệu quả phong cách lãnh đạo? Trả lời: Luận án sử dụng phương pháp thực nghiệm tác động sư phạm nhằm nâng cao nhận thức của Chủ tịch xã về bản chất tình huống lãnh đạo và rèn luyện kỹ năng giải bài tập tình huống quản lý nhà nước tại địa phương, với kết quả đo lường đối chứng trước và sau thực nghiệm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Nhật Duật đã nghiên cứu một cách có hệ thống về phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã dưới góc độ Tâm lý học xã hội và Tâm lý học hoạt động. Bằng việc kết hợp phương pháp điều tra trên 892 khách thể tại 5 tỉnh Đồng bằng sông Hồng với phương pháp thực nghiệm tác động sư phạm và phân tích chân dung tâm lý, công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, thực trạng các mặt biểu hiện và các yếu tố chi phối phong cách lãnh đạo cấp cơ sở. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của năng lực nhận thức bản chất tình huống lãnh đạo và công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước của chính quyền cấp xã.