MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Campuchia là một trong những quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á có nền kinh tế đang phát triển. Trong thập kỉ qua kinh tế Campuchia tăng trƣởng khá cao trên 7%, đời sống của ngƣời dân đƣợc cải thiện, thu nhập bình quân đầu ngƣời tăng từ 288 USD (2000) lên 945 USD (2012), giá trị sản xuất nông nghiệp chiếm 34,2% GDP. Trong khoảng thời gian từ 1998 đến 2012 đƣợc xếp thứ 2 trong khu vực Đông Nam Á về tốc độ tăng trƣởng kinh tế (EIC, 2012).
Một trong những nhân tố đóng góp vào thành công trên của Campuchia là sự phát triển nhanh và ổn định của sản xuất nông nghiệp (SXNN). Nông nghiệp vẫn đƣợc coi là ngành kinh tế quan trọng đối với Campuchia hiện nay, là nơi cung cấp lƣơng thực, thực phẩm cho dân cƣ cả nƣớc, là nơi cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành kinh tế quốc dân, là thị trƣờng tiêu thụ quan trọng của công nghiệp và nhiều ngành kinh tế khác. Hiện nay Campuchia có tới 84% lực lƣợng lao động xã hội tham gia SXNN. Do vậy, SXNN càng trở nên quan trọng, vì nó không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn của con ngƣời mà còn tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, đặc biệt là ngƣời lao động trong khu vực nông thôn.
Tuy nhiên, SXNN của Campuchia vẫn chƣa thoát khỏi tình trạng manh mún, nhỏ lẻ và đang đứng trƣớc những thách thức đòi hỏi nền nông nghiệp Campuchia phải chuyển nhanh theo hƣớng phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế xã hội (KT-XH) đất nƣớc (Kem et al., 2011; Sok et al. Đối với tỉnh Svay Riêng - một trong những tỉnh nghèo nhất thuộc phía Đông Nam của Campuchia, cuộc sống ngƣời dân tự cung tự cấp chủ yếu là làm nghề nông chiếm tới 90%. Nhƣ vậy, nông nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng không chỉ trong phát triển KT-XH của tỉnh, bảo đảm an ninh xã hội, 1 giúp ngƣời dân ổn định đời sống, cải thiện môi trƣờng mà còn giúp họ vƣơn lên khỏi đói nghèo, lạc hậu. Theo Quy hoạch phát triển SXNN của Chính phủ hoàng gia Campuchia, định hƣớng chung cho các tỉnh là hƣớng tới phát triển bền vững trong nông nghiệp nhằm tạo đà cho phát triển kinh tế đất nƣớc, tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, giúp bảo đảm an ninh lƣơng thực quốc gia, xóa đói, giảm nghèo và bảo vệ môi trƣờng nông thôn.
Trên cơ sở xu hƣớng đó, phát triển bền vững trong nông nghiệp đã và đang Sở Nông nghiệp tỉnh Svay Riêng tích cực thực hiện với kết quả thành tựu đáng kể. Trong những năm gần đây, mức độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn của tỉnh Svay Riêng đã diễn ra nhanh hơn nhƣng vẫn còn nhiều tiềm năng trong nông nghiệp chƣa đƣợc khai thác. SXNN còn mang tính nhỏ lẻ, sản xuất tự cung, tự cấp là chủ yếu. Sản phẩm nông nghiệp làm ra chủ yếu phục vụ cho tiêu dùng của hộ gia đình và thị trƣờng nội địa, có hƣớng tới xuất khẩu nhƣng chƣa nhiều và hiệu quả chƣa cao, chƣa phát huy hết lợi thế và tiềm năng của tỉnh.
Ngành chăn nuôi chƣa phát huy hết lợi thế; tỷ trọng giá trị sản xuất trồng trọt trong tổng giá trị SXNN thuần còn cao; dịch vụ nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ. Mức sống ngƣời dân vẫn còn bấp bênh và nhận thức của ngƣời dân về SXNN, phát triển bền vững và bảo vệ môi trƣờng vẫn ở mức thấp. Việc xử lý chất thải nông nghiệp chƣa chặt chẽ mang lại ô nhiễm môi trƣờng nghiêm trọng. Các vấn đề nêu trên khiến cho SXNN trên địa bàn tỉnh Svay Riêng phát triển chƣa bền vững.
Vì vậy, làm thế nào để phát triển SXNN bền vững là câu hỏi cần đƣợc trả lời. Đây cũng là vấn đề của tỉnh Svay Riêng nói riêng và của cả đất nƣớc Campuchia nói chung đƣợc Chính phủ, Nhà nƣớc, các Bộ/Ngành liên quan và các nhà nghiên cứu cần quan tâm và giải quyết. Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng-Campuchia”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2.
Mục tiêu chung Từ phân tích thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững trên địa bàn tỉnh Svay Riêng, chỉ ra những kết quả đạt đƣợc và những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững của tỉnh Svay Riêng, đề xuất những giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp tỉnh Svay Riêng một cách bền vững trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hoá và góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững. - Phân tích thực trạng, chỉ ra những kết quả đạt đƣợc và những tồn tại, hạn chế, những nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững ở địa bàn tỉnh Svay Riêng. - Đề xuất các giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp bền vững trên địa bàn tỉnh Svay Riêng trong thời gian tới.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là vấn đề phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng, Campuchia. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nội dung: Luận án đi sâu nghiên cứu tình hình phát triển nông nghiệp (PTNN) bền vững về lĩnh vực trồng trọt và chăn nuôi. Trong ngành trồng trọt, nghiên cứu đi sâu phân tích thực trạng phát triển cây lƣơng thực (giới hạn là sản xuất lúa).
Đối với ngành chăn nuôi, luận án chủ yếu tập trung phân tích thực trạng phát triển bền vững chăn nuôi gia súc và một số loại gia cầm. - Phạm vi về không gian: Đề tài nghiên cứu phát triển nông nghiệp 3 bền vững trên địa bàn tỉnh Svay Riêng, Campuchia. - Phạm vi thời gian: Thời gian lấy số liệu thứ cấp từ 2001-2012; thời gian khảo sát: từ 2011-2012; thời gian dự kiến đến năm 2020. Những đóng góp mới của luận án Các đóng góp mới của Luận án đƣợc thể hiện chung trong việc đáp ứng 3 mục tiêu của Luận án.
Cụ thể, đó là: - Làm rõ hơn lý luận về sự phát triển nông nghiệp bền vững qua 3 khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trƣờng trong phát triển. - Sự vận dụng tổng hợp các cách tiếp cận và phƣơng pháp trong nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững. - Các giải pháp đặc trƣng phát triển nông nghiệp bền vững cho tỉnh Svay Riêng, Campuchia. 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 1.
Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững 1. Một số khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững Phát triển nông nghiệp bền vững là nội dung trọng yếu của chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia. Phát triển nông nghiệp bền vững là tiền đề bảo đảm cho các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội và môi trƣờng, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của con ngƣời trong khi tài nguyên nông nghiệp ngày càng khan hiếm. Cụm từ phát triển nông nghiệp bền vững có thể hiểu rằng là phát triển nông nghiệp một cách bền vững hoặc phát triển bền vững trong nông nghiệp.
Xuất phát từ cụm từ trên, chúng ta có thể định nghĩa một số khái niệm nhƣ sau: Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất chủ yếu của nền kinh tế cung cấp những sản phẩm thiết yếu nhƣ lƣơng thực, thực phẩm cho con ngƣời tồn tại và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp. Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản; theo nghĩa rộng, còn bao gồm cả lâm nghiệp, thuỷ sản (Phạm Vân Đình và cộng sự, 1997). Phát triển nông nghiệp là quá trình thay đổi của nền nông nghiệp ở giai đoạn này so với giai đoạn trƣớc đó và thƣờng đạt ở mức độ cao hơn cả về lƣợng và về chất. Nền nông nghiệp phát triển là một nền sản xuất vật chất không những có nhiều hơn về đầu ra (sản phẩm và dịch vụ) đa dạng hơn về chủng loại và phù hợp hơn về cơ cấu, thích ứng hơn về tổ chức và thể chế, thoả mãn tốt hơn nhu cầu của xã hội về nông nghiệp (Phạm Vân Đình và cộng sự, 1997; Nguyễn Đình Nam và cộng sự, 1995).
5 Phát triển bền vững là quá trình phát triển cần sự kết hợp hợp lý, hài hòa, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với việc thực hiện tốt các vấn đề xã hội và môi trƣờng. Sự phát triển đó đòi hỏi phải đáp ứng đƣợc những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hƣởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tƣơng lai (WCED, 1987; United Nations, 2010). Qua ba khái niệm nêu trên, chúng ta có thể hiểu rằng: “Phát triển nông nghiệp một cách bền vững là quá trình phát triển cần sự kết hợp hợp lý, hài hòa, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với việc thực hiện tốt các vấn đề xã hội và môi trường trong SXNN. Sự phát triển đó đòi hỏi phải đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai của SXNN”.
Trong nghiên cứu này, Phát triển nông nghiệp bền vững đƣợc hiểu là quá trình thay đổi của nền nông nghiệp đáp ứng yêu cầu hiện tại về sản phẩm nông nghiệp, thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển mà vẫn duy trì tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ mai sau. Tác động của phát triển nông nghiệp bền vững Trên cơ sở khái niệm phát triển nông nghiệp và phát triển bền vững đã thảo luận trên, tác động của phát triển nông nghiệp bền vững đƣợc thể hiện ở một số mặt chủ yếu sau: 1. Cung cấp ổn định lương thực thực phẩm cho nhu cầu xã hội Lƣơng thực, thực phẩm là nhân tố đầu tiên, có tính chất quyết định sự tồn tại phát triển của con ngƣời và phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Xã hội càng phát triển, đời sống của con ngƣời ngày càng đƣợc nâng cao thì nhu cầu của con ngƣời về lƣơng thực, thực phẩm cũng ngày càng tăng cả về số lƣợng, chất lƣợng và chủng loại.
Điều đó do tác động của các nhân tố: sự gia tăng dân số và nhu cầu nâng cao mức sống của con ngƣời. Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của xã hội, SXNN giữ vai trò to lớn trong việc bảo đảm cung cấp ổn định cho đời sống con ngƣời những sản phẩm tối cần thiết đó là 6 lƣơng thực, thực phẩm.
