Nghiên Cứu Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Ở Tỉnh Svay Riêng, Campuchia

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững tại tỉnh Svay Rieng, Campuchia, mang đến giải pháp và chiến lược hiệu quả.

• Tác giả: Serey Mardy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phúc Thọ
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Tỉnh Svay Riêng, Campuchia
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục bảng
• Danh mục hình
• Danh mục hộp
• Bảng tỷ giá hối đoái một số đơn vị tiền với tiền Riel của Campuchia
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 4. Những đóng góp mới của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG
• 1.1. Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.1.1. Một số khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.1.2. Tác động của phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.1.3. Yêu cầu của phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.1.4. Nội dung của phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.1.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.1.6. Phương pháp đánh giá phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.2. Cơ sở thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.2.1. Phát triển nông nghiệp bền vững của một số nước trên thế giới
• 1.2.2. Bài học kinh nghiệm rút ra cho phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội tỉnh Svay Riêng
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.1.3. Những thuận lợi, khó khăn trong phát triển nông nghiệp của tỉnh
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Cách tiếp cận
• 2.2.2. Khung phân tích
• 2.2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.4. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG Ở TỈNH SVAY RIÊNG, CAMPUCHIA
• 3.1. Thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng
• 3.1.1. Khía cạnh kinh tế
• 3.1.2. Khía cạnh xã hội
• 3.1.3. Khía cạnh môi trường
• 3.1.4. Mối quan hệ giữa các nội dung phát triển về kinh tế, xã hội và môi trường
• 3.1.5. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của sản xuất nông nghiệp
• 3.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp bền vững tỉnh Svay Riêng
• 3.2.1. Các nhân tố ảnh hưởng chung đến phát triển nông nghiệp bền vững
• 3.2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp bền vững xét theo từng khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG Ở TỈNH SVAY RIÊNG, CAMPUCHIA
• 4.1. Căn cứ và định hướng giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng
• 4.1.1. Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng
• 4.2. Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng
• 4.2.1. Đổi mới và hoàn thiện chủ trương, chính sách cho phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững
• 4.2.2. Hoàn thiện quy hoạch và quản lý quy hoạch sản xuất nông nghiệp
• 4.2.3. Tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng
• 4.2.4. Tổ chức thâm canh sản xuất
• 4.2.5. Nâng cao chất lượng của nguồn lao động
• 4.2.6. Tăng cường liên kết trong sản xuất nông nghiệp
• 4.2.7. Tạo lập thị trường tiêu thụ sản phẩm ổn định
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 1. Kết luận
• 2. Kiến nghị
• Danh mục các công trình đã công bố có liên quan đến luận án
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Tỉnh Svay Riêng

Nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững tại tỉnh Svay Riêng, Campuchia, là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Tỉnh Svay Riêng, với đặc điểm kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển bền vững. Việc tìm hiểu và áp dụng các phương pháp phát triển nông nghiệp bền vững không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn bảo vệ môi trường.

1.1. Tình hình nông nghiệp tại tỉnh Svay Riêng

Tỉnh Svay Riêng có nền nông nghiệp chủ yếu dựa vào sản xuất lúa và chăn nuôi. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp vẫn còn manh mún và chưa phát huy hết tiềm năng. Việc áp dụng các công nghệ mới và phương pháp quản lý tài nguyên là cần thiết để nâng cao hiệu quả sản xuất.

1.2. Ý nghĩa của phát triển nông nghiệp bền vững

Phát triển nông nghiệp bền vững không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội. Điều này giúp cải thiện đời sống người dân và bảo vệ môi trường, tạo ra một nền tảng vững chắc cho tương lai.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Svay Riêng

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng tỉnh Svay Riêng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển nông nghiệp bền vững. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên kém và thiếu hụt kiến thức về công nghệ mới đang cản trở sự phát triển.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến nông nghiệp

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp tại Svay Riêng. Thay đổi thời tiết, hạn hán và lũ lụt làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến đời sống người dân.

2.2. Quản lý tài nguyên và ô nhiễm môi trường

Quản lý tài nguyên nước và đất đai chưa hiệu quả dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường. Việc sử dụng hóa chất trong nông nghiệp cũng góp phần làm suy giảm chất lượng đất và nước.

III. Phương Pháp Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Svay Riêng

Để phát triển nông nghiệp bền vững, tỉnh Svay Riêng cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Những giải pháp này bao gồm việc cải thiện kỹ thuật canh tác, tăng cường hợp tác xã nông nghiệp và nâng cao nhận thức của người dân.

3.1. Cải tiến kỹ thuật canh tác

Áp dụng các công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp như thâm canh lúa theo hướng tự nhiên (SRI) có thể giúp tăng năng suất và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

3.2. Tăng cường hợp tác xã nông nghiệp

Hợp tác xã nông nghiệp có thể giúp nông dân chia sẻ kinh nghiệm, tài nguyên và công nghệ, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững tại Svay Riêng đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Việc áp dụng các giải pháp bền vững đã giúp cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

4.1. Kết quả từ các mô hình nông nghiệp bền vững

Các mô hình nông nghiệp bền vững đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt về năng suất và thu nhập của nông dân. Những mô hình này cần được nhân rộng để đạt hiệu quả cao hơn.

4.2. Tác động đến đời sống người dân

Việc phát triển nông nghiệp bền vững đã giúp nâng cao đời sống người dân, giảm tỷ lệ nghèo đói và cải thiện an ninh lương thực tại địa phương.

V. Kết Luận và Định Hướng Tương Lai Cho Nông Nghiệp Bền Vững Tại Svay Riêng

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy phát triển nông nghiệp bền vững là cần thiết cho tỉnh Svay Riêng. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc cải thiện chính sách, tăng cường đầu tư và nâng cao nhận thức cộng đồng.

5.1. Định hướng chính sách phát triển nông nghiệp

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho nông dân trong việc áp dụng công nghệ mới và phát triển bền vững.

5.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Nâng cao nhận thức của người dân về phát triển nông nghiệp bền vững là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và đào tạo cần được triển khai rộng rãi.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Serey Mardy (2014) thuộc chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp (Mã số: 62.15, Học viện Nông nghiệp Việt Nam) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Phúc Thọ và TS. Chu Thị Kim Loan mang tính tiên phong trong việc giải quyết bài toán phát triển nông nghiệp bền vững tại các vùng biên giới đặc thù của các quốc gia đang phát triển thuộc khối ASEAN. Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ sự tương phản rõ nét: kinh tế Campuchia đạt mức tăng trưởng ấn tượng trên 7%/năm trong giai đoạn 1998–2012 (đứng thứ 2 khu vực Đông Nam Á, theo số liệu EIC 2012), thu nhập bình quân đầu người tăng từ 288 USD (năm 2000) lên 945 USD (năm 2012), và nông nghiệp đóng góp tới 34,2% GDP cùng 84% lực lượng lao động xã hội; tuy nhiên, nền sản xuất nông nghiệp thực tế vẫn chìm trong tình trạng manh mún, phân tán, tự cung tự cấp. Thực trạng này đặc biệt gay gắt tại Svay Riêng – một trong những tỉnh nghèo nhất ở phía Đông Nam Campuchia với hơn 90% dân số sống phụ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu được xác định: Trong khi các công trình trước đây (Kem et al., 2011; Sok et al., 2012) chủ yếu tiếp cận nền kinh tế nông nghiệp Campuchia ở góc độ vĩ mô tổng quát hoặc phân tích kỹ thuật đơn lẻ, thì việc xây dựng một khung đánh giá tích hợp đa chiều định lượng 3 trụ cột (Kinh tế – Xã hội – Môi trường) cho một địa bàn sinh thái – kinh tế đặc thù như tỉnh Svay Riêng vẫn hoàn toàn bị bỏ ngỏ. Các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được định hình xuyên suốt:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và hệ thống tiêu chí nào phản ánh đầy đủ bản chất phát triển nông nghiệp bền vững tại vùng cận biên kém phát triển?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng phát triển nông nghiệp tỉnh Svay Riêng bộc lộ những mất cân đối nội tại nào giữa hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội (bất bình đẳng giới, giảm nghèo) và suy thoái môi trường (hóa chất bảo vệ thực vật, chất thải chăn nuôi)?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những nhóm nhân tố vĩ mô và vi mô nào đóng vai trò quyết định, và hệ thống giải pháp đặc thù nào giúp chuyển đổi mô hình tăng trưởng nông nghiệp địa phương đến năm 2020?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Việc mở rộng quy mô diện tích và thâm canh hóa nếu thiếu kiểm soát quy hoạch và thị trường sẽ làm gia tăng chi phí biên, giảm tỷ suất sinh lời thực tế của nông hộ.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Năng lực tham gia chuỗi giá trị và nhận thức của nông hộ về kỹ thuật canh tác (IPM, SRI) có mối tương quan thuận mạnh mẽ với tốc độ giảm nghèo bền vững và mức độ bảo vệ tài nguyên đất/nước.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ: Lý thuyết Phát triển Bền vững (WCED 1987, United Nations 2010), Lý thuyết Kinh tế Nông nghiệp và Thâm canh Hóa (Phạm Vân Đình và cs., 1997; Đỗ Kim Chung, 2009), và Lý thuyết Năng suất Lao động cùng Hiệu quả Kinh tế (Đinh Phi Hổ, 2009; Vũ Đình Thắng, 2006). Đóng góp đột phá của công trình được định lượng qua việc lượng hóa dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2001–2012, khảo sát sơ cấp sâu giai đoạn 2011–2012 trên địa bàn 2.966 km² với 576.609 nhân khẩu (UBND tỉnh Svay Riêng, 2011), từ đó thiết lập lộ trình chính sách khả thi hỗ trợ hơn 90% hộ nông dân chuyển đổi từ sản xuất tự nhiên sang sản xuất hàng hóa gắn với thị trường khu vực.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án tổng hợp sâu sắc ba dòng học thuật chính:

1. Dòng lý thuyết tăng trưởng kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu: Đại diện bởi Phạm Vân Đình và cs. (1997), Nguyễn Đình Nam và cs. (1995), Đặng Thọ Xương và cs. (1997), Đặng Kim Sơn và Hoàng Thu Hoài (2002), khẳng định phát triển nông nghiệp là quá trình chuyển dịch cấu trúc từ tự cấp sang sản xuất hàng hóa có năng suất và giá trị gia tăng cao.
2. Dòng lý thuyết xã hội nông thôn và sinh kế bền vững: Đặng Nguyên Anh (2010), Nguyễn Phượng Lê và Lê Văn Tân (2013), Nguyễn Đình Long và Nguyễn Tiến Mạnh (1999) nhấn mạnh vai trò của nông nghiệp trong việc phân phối lại thu nhập, giải quyết việc làm tại chỗ, giảm thiểu làn sóng di cư tiêu cực và bảo đảm bình đẳng giới.
3. Dòng lý thuyết kinh tế tài nguyên và đánh giá bền vững môi trường: Markus & Werner (2008), Granz et al. (2009), Lưu Văn Khôi (2012), Lê Hà Thanh và cs. (2010) phát triển các hệ chỉ tiêu định lượng vi mô về cân bằng dinh dưỡng đất (N-P-K), mức độ rủi ro hóa chất BVTV, và cân bằng sinh thái.

Các tranh luận học thuật nổi bật được phân tích: Một trường phái ưu tiên tăng trưởng sản lượng bằng mọi giá thông qua thâm canh hóa chất nhằm giải quyết nhanh an ninh lương thực; trường phái đối lập (Sachika, 2010; Wahyuni, 2011) chỉ ra rằng việc lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc BVTV không rõ nguồn gốc sẽ phá hủy hệ sinh vật đất, tạo ngoại ứng tiêu cực và làm nghèo hóa nông dân dài hạn. Luận án định vị chính xác ở giao điểm cân bằng: phát triển nông nghiệp bền vững không đối lập với sản xuất hàng hóa mà phải là "sản xuất hàng hóa dựa trên thâm canh sinh thái, liên kết chuỗi giá trị và bảo tồn nguồn lực tự nhiên".

So sánh với các nghiên cứu quốc tế trong khu vực ASEAN:

• Mô hình tỉnh Long An (Việt Nam): Nghiên cứu của Sở NN&PTNT Long An (2013) và Phạm Văn Án (2010) cho thấy bài học thành công trong việc quy hoạch vùng sản xuất lúa chất lượng cao xuất khẩu vùng Đồng Tháp Mười theo Quyết định 679/QĐ-UBND, ứng dụng mô hình liên kết "4 nhà", chuyển giao IPM/VietGAP và công nghệ khí sinh học biogas.
• Mô hình tỉnh Surin (Thái Lan): Woranoot (2009), Viboon & Anucit (2009), Hart (2008) minh chứng năng lực cơ giới hóa đạt gần 90% các khâu làm đất, tưới tiêu, thu hoạch kết hợp phong trào sản xuất phân bón hữu cơ quy mô nhóm hộ giúp tăng năng suất vượt trội mà không hủy hoại môi trường.
• Mô hình tỉnh Riau (Indonesia): Wahyuni (2011), Masdjidin & Muhammad (2007) khẳng định tính ưu việt của mô hình kết hợp "aqua-terra" gắn thâm canh chiều sâu với phát triển hạ tầng giao thông và kiểm soát suy thoái đất.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Phát triển Bền vững truyền thống của Ủy ban Brundtland (WCED, 1987) bằng cách cụ thể hóa định nghĩa vào điều kiện nền kinh tế nông nghiệp tiểu nông quá độ: "Phát triển nông nghiệp bền vững là quá trình thay đổi của nền nông nghiệp đáp ứng yêu cầu hiện tại về sản phẩm nông nghiệp, thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển mà vẫn duy trì tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ mai sau." (Trang 6). Nghiên cứu mở rộng lý thuyết của Phạm Vân Đình (1997) và Đinh Phi Hổ (2009) khi chứng minh rằng năng suất lao động nông nghiệp trong bối cảnh phân tán không chỉ phụ thuộc vào vốn và lao động đơn thuần, mà chịu sự chi phối quyết định bởi mức độ nhận thức kỹ thuật (IPM, SRI) và mức độ gắn kết chuỗi thu mua thị trường.

Mô hình lý thuyết thiết lập 3 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Sự gia tăng thuần túy về sản lượng lúa không đồng nghĩa với cải thiện hiệu quả kinh tế nếu cơ cấu mùa vụ và chi phí trung gian không được tối ưu hóa.
• Mệnh đề P2: Tỷ lệ phụ nữ tham gia ra quyết định sản xuất tương quan thuận với hiệu quả sử dụng nguồn vốn và tính bền vững sinh kế hộ nghèo.
• Mệnh đề P3: Cường độ xả thải nông nghiệp (vỏ thuốc BVTV, phân gia súc) tỷ lệ thuận với quy mô đàn nhưng tỷ lệ nghịch với nhận thức xử lý sinh học (biogas, ủ phân hữu cơ).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án (Hình 2.3) tích hợp đồng thời 3 hệ lý thuyết: Lý thuyết Hệ thống Nông nghiệp (Farming Systems), Lý thuyết Kinh tế Tài nguyên Môi trường, và Lý thuyết Hành vi Nông hộ. Cách tiếp cận phân tích đa tầng bao gồm:

1. Cấp độ vi mô (Nông hộ): Đo lường chi phí sản xuất trên 1 ha, doanh thu, thu nhập thuần, phân bổ lao động gia đình và nhận thức môi trường.
2. Cấp độ trung mô (Ngành và Chuỗi giá trị): Đánh giá cơ cấu kinh tế trồng trọt - chăn nuôi, mức độ liên kết giữa nông dân với thương lái, nhà máy xay xát và thị trường biên giới.
3. Cấp độ vĩ mô (Tỉnh và Thể chế): Phân tích tác động của các chương trình quốc gia (PADEE, ADP/RPRP), quy hoạch sử dụng đất và nguồn vốn đầu tư công.

Các điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các vùng đồng bằng nhiệt đới gió mùa bị giới hạn nghiêm trọng về nguồn nước tưới mùa khô và đất đai có độ phì tự nhiên thấp (đất cát và đất chua phèn chiếm đa số).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng kết hợp thực tế phản biện (critical realism), triển khai thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa phương pháp (mixed-methods design). Sự kết hợp giữa phân tích định lượng thống kê suy luận và các công cụ định tính có sự tham gia nhằm giải thích toàn diện động thái hành vi của nông dân trong bối cảnh thiếu hụt hạ tầng.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ kết hợp:

• Phương pháp phân tích hệ sinh thái nông nghiệp (AEA - Agroecosystem Analysis)
• Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA - Participatory Rural Appraisal)
• Phương pháp nghiên cứu hệ thống canh tác (FSR - Farming Systems Research)
• Phương pháp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT)

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu phân tầng nhiều giai đoạn (stratified multi-stage sampling) bảo đảm tính đại diện thống kê:

• Khảo sát tại 3 huyện trọng điểm đại diện cho các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp của tỉnh Svay Riêng (Bảng 2.3).
• Dữ liệu thứ cấp: Chuỗi thời gian 12 năm liên tục (2001–2012) thu thập từ Bộ Nông Lâm và Ngư nghiệp Campuchia (MAFF), Viện Nghiên cứu Phát triển Campuchia (CDRI/EIC), Sở Nông nghiệp và Sở Tài nguyên Nước & Khí tượng tỉnh Svay Riêng.
• Dữ liệu sơ cấp: Bộ câu hỏi cấu trúc kết hợp phỏng vấn sâu (In-depth Interview) và thảo luận nhóm tập trung (FGD) với các hộ nông dân, chủ trang trại, thương lái và cán bộ quản lý nông nghiệp cấp xã, huyện, tỉnh.
• Kiểm tra tính giá trị (Construct, Internal, External Validity) thông qua tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) giữa báo cáo hành chính, số liệu khảo sát thực địa và đối chiếu chéo với các tổ chức quốc tế (FAO, World Bank).

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu khảo sát phản ánh sâu sắc đặc trưng địa phương: Địa bàn có mật độ dân số 194 người/km², cơ cấu đất đai gồm 67% đất nông nghiệp (khoảng 33.000 ha đất ruộng), 13% đất rừng (Chieng, 2005). Các kỹ thuật phân tích được thực hiện bằng phần mềm SPSS và Microsoft Excel:

• Thống kê mô tả: Tần số, tỷ lệ %, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn.
• Phân tích hiệu quả kinh tế so sánh: Doanh thu trên 1 ha, chi phí trung gian (IC), giá trị gia tăng (VA), thu nhập hỗn hợp (MI) và tỷ suất lợi nhuận (V/C ratio).
• Phân tích tương quan và hồi quy: Đánh giá tác động của lượng mưa (Bảng 2.1), cơ cấu phân bón, thuốc BVTV tới năng suất lúa và thu nhập hộ.
• Quy đổi tiền tệ chính xác: Sử dụng tỷ giá chuẩn tháng 7/2012 của Ngân hàng Quốc gia Campuchia: 1 USD = 4.013 Riel; 100 Riel = 507,39 VNĐ; 1 EUR = 5.264 Riel.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 5 phát hiện cốt lõi với minh chứng thực nghiệm xác thực:

1. Chất lượng đất và cơ cấu mùa vụ là rào cản chí tử đối với năng suất lúa: Toàn tỉnh có 33.000 ha đất ruộng nhưng phân hóa thành 4 nhóm bất lợi: Đất cát không màu mỡ chiếm 30% diện tích cho năng suất cực thấp (400–800 kg/ha); đất sét cát chiếm 45% (năng suất 900–1.000 kg/ha); đất chua phèn chiếm tới 25% (năng suất 400–500 kg/ha); trong khi đất phù sa màu mỡ ven sông chỉ chiếm vỏn vẹn 1% diện tích (năng suất đạt 1.500–2.000 kg/ha). Năng suất lúa trung bình mùa mưa toàn tỉnh giai đoạn nghiên cứu chỉ đạt khoảng 2.300 kg/ha do phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời và thiếu hụt dinh dưỡng đất.
2. Tính tổn thương cực đoan trước biến đổi khí hậu và thủy văn: Lượng mưa biến động dữ dội qua các năm (dao động từ mức thấp 1.228,00 mm tại huyện Romeas Hek đến 1.893,00 mm năm 2000), trong khi lượng bốc hơi lên tới 1.500 mm/năm (116–179 mm/tháng vào mùa khô). Hệ thống sông chính (sông Vay Cô và sông Kampong Trach) không có công trình trữ nước mùa khô, khiến vụ lúa mùa khô chỉ chiếm tỷ trọng diện tích rất nhỏ so với lúa mùa mưa.
3. Nghịch lý chi phí và lạm dụng hóa chất độc hại: Mặc dù thu nhập hộ còn rất thấp, việc sử dụng thuốc BVTV có xu hướng gia tăng mất kiểm soát. Khảo sát giai đoạn 2010–2012 cho thấy hàng loạt hóa phẩm nông nghiệp không nhãn mác, chai lọ nhựa và thủy tinh sau sử dụng bị vứt trực tiếp tại đồng ruộng và kênh mương, đe dọa nghiêm trọng hệ sinh thái thủy sản nước ngọt.
4. Sự phân hóa thu nhập và rào cản thị trường: Tỷ trọng giá trị sản xuất trồng trọt vẫn áp đảo hoàn toàn, trong khi ngành chăn nuôi gia súc (bò, lợn) và gia cầm quy mô nhỏ lẻ chưa tạo thành chuỗi giá trị hàng hóa. Hơn 80% sản phẩm lúa gạo dư thừa bị thương lái ép giá do thiếu hệ thống kho dự trữ và công nghệ sơ chế sau thu hoạch.
5. Bất bình đẳng giới trong quản trị sản xuất: Mặc dù phụ nữ chiếm tỷ trọng lao động trực tiếp cao (dân số nữ toàn tỉnh là 298.543 người trên tổng số 576.609 người), mức độ tham gia vào các quyết định kinh tế lớn (đầu tư máy móc, vay vốn tín dụng, tiếp cận tập huấn khuyến nông TOT) của phụ nữ vẫn thấp hơn nam giới đáng kể.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Chứng minh tính tất yếu của việc tích hợp chi phí ngoại ứng môi trường vào hàm sản xuất nông nghiệp của nông hộ tại các quốc gia đang phát triển.
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ đánh giá tổng hợp đa tiêu chí (kinh tế - xã hội - môi trường) chuẩn hóa cho các nghiên cứu kinh tế nông nghiệp cấp tỉnh tại Campuchia.
• Về thực tiễn ứng dụng: Cung cấp cơ sở khoa học cho nông dân Svay Riêng áp dụng quy trình canh tác cải tiến SRI, kỹ thuật quản lý dịch hại tổng hợp IPM, và mô hình đệm lót sinh học/biogas trong chăn nuôi.
• Về chính sách phát triển: Khuyến nghị chính quyền tỉnh và MAFF nhanh chóng chuyển từ "quy hoạch định tính" sang "quy hoạch cụ thể hóa trên tọa độ không gian", hoàn thiện hệ thống thủy lợi tích trữ nước sông Vay Cô, củng cố mạng lưới khuyến nông cơ sở và thành lập các Hợp tác xã nông nghiệp/Hiệp hội nông dân (CAF) để nâng cao vị thế đàm phán thị trường.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian: Địa bàn tập trung tại tỉnh Svay Riêng, do đó các đặc trưng sinh thái đất cát khô cằn và đất chua phèn có thể không mang tính phổ quát cho các tỉnh nông nghiệp ven Biển Hồ (Tonle Sap).
2. Giới hạn dữ liệu chuỗi: Một số chỉ tiêu thống kê môi trường (dư lượng hóa chất trong đất, nước ngầm) chủ yếu dựa trên khảo sát nhận thức và số lượng ước tính, chưa thực hiện các phân tích hóa nghiệm sinh thái quy mô phòng thí nghiệm chuẩn.
3. Độ trễ thể chế: Quá trình thực thi Luật Hợp tác xã Nông nghiệp và các chính sách phân cấp của NCDD tại Campuchia trong giai đoạn 2011–2012 còn ở bước sơ khởi, làm hạn chế việc đánh giá hiệu quả dài hạn của các mô hình kinh tế tập thể.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Phát triển mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) nhằm đánh giá tác động lan tỏa xuyên biên giới của dòng thương mại nông sản giữa Svay Riêng (Campuchia) và Long An/Tây Ninh (Việt Nam).
• Đánh giá định lượng chi phí - lợi ích (CBA) toàn diện của các dự án công trình thủy lợi đa mục tiêu trên lưu vực sông Vay Cô trong bối cảnh kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan đến năm 2030.
• Nghiên cứu mô hình chuyển đổi số nông nghiệp và ứng dụng chứng nhận chất lượng VietGAP/CambodiaGAP cho chuỗi giá trị lúa gạo đặc sản xuất khẩu.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những xung lực tác động sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Đặt nền móng cho các nghiên cứu sinh kinh tế nông nghiệp tại Campuchia và Việt Nam trong việc tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu phát triển bền vững đa chiều; tạo nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực với khả năng trích dẫn cao trong các phân tích chính sách nông nghiệp tiểu vùng Mekong.
• Tái cấu trúc ngành nông nghiệp địa phương: Định hướng cho Sở Nông nghiệp tỉnh Svay Riêng trong việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng, giảm diện tích lúa năng suất thấp trên đất cát (400–800 kg/ha) sang phát triển cây ăn trái, cỏ chăn nuôi và đại gia súc chuyên thịt.
• Ảnh hưởng chính sách cấp cao: Đóng góp luận cứ thực chứng quan trọng cho các chương trình mục tiêu quốc gia của Campuchia như Dự án PADEE và Chiến lược Tứ giác của Chính phủ Hoàng gia giai đoạn III.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất và nguồn nước thông qua kiểm soát rác thải BVTV nguy hại, nâng cao vị thế và năng lực kinh tế của lao động nữ nông thôn, trực tiếp góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện biên giới.

Đối tượng hưởng lợi

Hệ thống kết quả nghiên cứu mang lại giá trị định lượng cụ thể cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh, hệ thống chỉ tiêu đo lường bền vững kinh tế – xã hội – môi trường và bộ công cụ khảo sát thực địa đã được chuẩn hóa.
• Nhà hoạch định chính sách (MAFF, NCDD, UBND tỉnh Svay Riêng): Sở hữu luận cứ khoa học để xây dựng quy hoạch phân vùng nông nghiệp, bố trí ngân sách đầu tư thủy lợi và xây dựng chính sách tín dụng ưu đãi hỗ trợ nông hộ.
• Các Tổ chức Phi chính phủ và Dự án Phát triển (FAO, IFAD, PADEE): Có nguồn dữ liệu gốc đáng tin cậy để thiết kế các can thiệp hỗ trợ kỹ thuật canh tác (SRI, IPM), cấp phát vốn vi mô và đào tạo bình đẳng giới tại cơ sở.
• Hộ nông dân và Cộng đồng Hợp tác xã: Được hưởng lợi từ các quy trình canh tác thâm canh sinh thái, nâng cao năng suất cây trồng vật nuôi, giảm chi phí hóa chất đầu vào và tiếp cận thị trường tiêu thụ ổn định.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa và kiểm chứng thực nghiệm Lý thuyết Phát triển Bền vững trong điều kiện nông nghiệp tiểu nông đặc thù cận biên giới. Luận án đã mở rộng khung lý thuyết của WCED (1987) và Phạm Vân Đình (1997) bằng cách chứng minh rằng: tính bền vững nông nghiệp ở các vùng trũng phát triển chỉ có thể đạt được khi giải quyết đồng thời mối quan hệ biện chứng giữa hiệu quả kinh tế hộ, cân bằng giới trong phân công lao động và kiểm soát chất thải đầu vào hóa học tại nguồn.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu trước (như Kem et al., 2011 vốn chỉ dùng thống kê mô tả vĩ mô; hoặc Markus & Werner, 2008 chỉ tập trung vào điều kiện nông nghiệp công nghệ cao châu Âu), luận án đã kết hợp sáng tạo phương pháp phân tích hệ sinh thái nông nghiệp (AEA), đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), nghiên cứu hệ thống canh tác (FSR) với phân tích định lượng chi phí - hiệu quả vi mô trên chuỗi dữ liệu 12 năm (2001–2012).

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng số liệu nào chứng minh? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối lập gay gắt giữa tiềm năng diện tích đất và hiệu quả thực tế: Dù tỉnh có tới 33.000 ha đất ruộng nhưng đất phù sa màu mỡ chỉ chiếm vỏn vẹn 1% (năng suất 1.500–2.000 kg/ha), trong khi đất cát nghèo dinh dưỡng và đất chua phèn chiếm tới 55% diện tích với năng suất chỉ đạt 400–800 kg/ha. Hơn nữa, lượng mưa năm có sự chênh lệch cực lớn (từ 1.228 mm đến 1.893 mm) kết hợp lượng bốc hơi mùa khô lên tới 1.500 mm/năm làm tê liệt hoàn toàn tiềm năng thâm canh vụ khô nếu không có công trình thủy lợi tích trữ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình nghiên cứu 5 bước tường minh từ xác định tiểu vùng sinh thái, thiết kế mẫu điều tra phân tầng theo huyện/xã, quy chuẩn hóa bảng hỏi nông hộ, ma trận đánh giá hiệu quả kinh tế và bộ chỉ số kiểm toán rác thải môi trường nông thôn, hoàn toàn có thể nhân rộng cho các tỉnh khác của Campuchia như Prey Veng, Takeo, Kampong Cham.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Trọng tâm 10 năm tới tập trung vào: (1) Số hóa bản đồ nông hóa thổ nhưỡng tỉnh Svay Riêng theo tọa độ GIS; (2) Thử nghiệm và nhân rộng các giống lúa chịu hạn, chịu phèn chất lượng cao phục vụ chế biến xuất khẩu; (3) Tối ưu hóa chuỗi cung ứng logistics nông sản xuyên biên giới Campuchia – Việt Nam; (4) Đánh giá tác động dài hạn của các chính sách đào tạo nghề và trao quyền kinh tế cho phụ nữ nông thôn.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững tại các vùng sinh thái đặc thù của các quốc gia đang phát triển.
2. Thiết lập bức tranh toàn cảnh định lượng thực trạng nông nghiệp tỉnh Svay Riêng giai đoạn 2001–2012, chỉ rõ năng suất lúa bình quân mùa mưa chỉ đạt khoảng 2.300 kg/ha do hạn chế gay gắt về 30% đất cát nghèo và 25% đất chua phèn.
3. Nhận diện chính xác các nút thắt sinh thái - kỹ thuật: tình trạng thiếu nước mùa khô (bốc hơi 1.500 mm/năm), sông Vay Cô thiếu công trình trữ nước, lạm dụng thuốc BVTV không rõ nguồn gốc và phương thức chăn nuôi phân tán gây ô nhiễm.
4. Đánh giá sâu sắc khía cạnh xã hội, khẳng định vai trò trụ cột của phụ nữ trong kinh tế hộ và chỉ ra sự cấp thiết phải xóa bỏ khoảng cách bất bình đẳng giới trong đào tạo kỹ thuật khuyến nông.
5. Đề xuất hệ thống 7 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao: hoàn thiện quy hoạch trên tọa độ không gian, đầu tư hạ tầng thủy lợi - giao thông nông thôn, chuyển giao gói kỹ thuật SRI/IPM/Biogas, nâng cao chất lượng lao động qua đào tạo TOT, và phát triển mô hình liên kết chuỗi giá trị nông sản.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế nông nghiệp tuần hoàn, thích ứng biến đổi khí hậu và hợp tác kinh tế nông nghiệp xuyên biên giới trong cộng đồng ASEAN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Campuchia là một trong những quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á có nền kinh tế đang phát triển. Trong thập kỉ qua kinh tế Campuchia tăng trƣởng khá cao trên 7%, đời sống của ngƣời dân đƣợc cải thiện, thu nhập bình quân đầu ngƣời tăng từ 288 USD (2000) lên 945 USD (2012), giá trị sản xuất nông nghiệp chiếm 34,2% GDP. Trong khoảng thời gian từ 1998 đến 2012 đƣợc xếp thứ 2 trong khu vực Đông Nam Á về tốc độ tăng trƣởng kinh tế (EIC, 2012).

Một trong những nhân tố đóng góp vào thành công trên của Campuchia là sự phát triển nhanh và ổn định của sản xuất nông nghiệp (SXNN). Nông nghiệp vẫn đƣợc coi là ngành kinh tế quan trọng đối với Campuchia hiện nay, là nơi cung cấp lƣơng thực, thực phẩm cho dân cƣ cả nƣớc, là nơi cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành kinh tế quốc dân, là thị trƣờng tiêu thụ quan trọng của công nghiệp và nhiều ngành kinh tế khác. Hiện nay Campuchia có tới 84% lực lƣợng lao động xã hội tham gia SXNN. Do vậy, SXNN càng trở nên quan trọng, vì nó không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn của con ngƣời mà còn tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, đặc biệt là ngƣời lao động trong khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, SXNN của Campuchia vẫn chƣa thoát khỏi tình trạng manh mún, nhỏ lẻ và đang đứng trƣớc những thách thức đòi hỏi nền nông nghiệp Campuchia phải chuyển nhanh theo hƣớng phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế xã hội (KT-XH) đất nƣớc (Kem et al., 2011; Sok et al. Đối với tỉnh Svay Riêng - một trong những tỉnh nghèo nhất thuộc phía Đông Nam của Campuchia, cuộc sống ngƣời dân tự cung tự cấp chủ yếu là làm nghề nông chiếm tới 90%. Nhƣ vậy, nông nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng không chỉ trong phát triển KT-XH của tỉnh, bảo đảm an ninh xã hội, 1 giúp ngƣời dân ổn định đời sống, cải thiện môi trƣờng mà còn giúp họ vƣơn lên khỏi đói nghèo, lạc hậu. Theo Quy hoạch phát triển SXNN của Chính phủ hoàng gia Campuchia, định hƣớng chung cho các tỉnh là hƣớng tới phát triển bền vững trong nông nghiệp nhằm tạo đà cho phát triển kinh tế đất nƣớc, tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, giúp bảo đảm an ninh lƣơng thực quốc gia, xóa đói, giảm nghèo và bảo vệ môi trƣờng nông thôn.

Trên cơ sở xu hƣớng đó, phát triển bền vững trong nông nghiệp đã và đang Sở Nông nghiệp tỉnh Svay Riêng tích cực thực hiện với kết quả thành tựu đáng kể. Trong những năm gần đây, mức độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn của tỉnh Svay Riêng đã diễn ra nhanh hơn nhƣng vẫn còn nhiều tiềm năng trong nông nghiệp chƣa đƣợc khai thác. SXNN còn mang tính nhỏ lẻ, sản xuất tự cung, tự cấp là chủ yếu. Sản phẩm nông nghiệp làm ra chủ yếu phục vụ cho tiêu dùng của hộ gia đình và thị trƣờng nội địa, có hƣớng tới xuất khẩu nhƣng chƣa nhiều và hiệu quả chƣa cao, chƣa phát huy hết lợi thế và tiềm năng của tỉnh.

Ngành chăn nuôi chƣa phát huy hết lợi thế; tỷ trọng giá trị sản xuất trồng trọt trong tổng giá trị SXNN thuần còn cao; dịch vụ nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ. Mức sống ngƣời dân vẫn còn bấp bênh và nhận thức của ngƣời dân về SXNN, phát triển bền vững và bảo vệ môi trƣờng vẫn ở mức thấp. Việc xử lý chất thải nông nghiệp chƣa chặt chẽ mang lại ô nhiễm môi trƣờng nghiêm trọng. Các vấn đề nêu trên khiến cho SXNN trên địa bàn tỉnh Svay Riêng phát triển chƣa bền vững.

Vì vậy, làm thế nào để phát triển SXNN bền vững là câu hỏi cần đƣợc trả lời. Đây cũng là vấn đề của tỉnh Svay Riêng nói riêng và của cả đất nƣớc Campuchia nói chung đƣợc Chính phủ, Nhà nƣớc, các Bộ/Ngành liên quan và các nhà nghiên cứu cần quan tâm và giải quyết. Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng-Campuchia”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2.

Mục tiêu chung Từ phân tích thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững trên địa bàn tỉnh Svay Riêng, chỉ ra những kết quả đạt đƣợc và những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững của tỉnh Svay Riêng, đề xuất những giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp tỉnh Svay Riêng một cách bền vững trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hoá và góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững. - Phân tích thực trạng, chỉ ra những kết quả đạt đƣợc và những tồn tại, hạn chế, những nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững ở địa bàn tỉnh Svay Riêng. - Đề xuất các giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp bền vững trên địa bàn tỉnh Svay Riêng trong thời gian tới.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là vấn đề phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng, Campuchia. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nội dung: Luận án đi sâu nghiên cứu tình hình phát triển nông nghiệp (PTNN) bền vững về lĩnh vực trồng trọt và chăn nuôi. Trong ngành trồng trọt, nghiên cứu đi sâu phân tích thực trạng phát triển cây lƣơng thực (giới hạn là sản xuất lúa).

Đối với ngành chăn nuôi, luận án chủ yếu tập trung phân tích thực trạng phát triển bền vững chăn nuôi gia súc và một số loại gia cầm. - Phạm vi về không gian: Đề tài nghiên cứu phát triển nông nghiệp 3 bền vững trên địa bàn tỉnh Svay Riêng, Campuchia. - Phạm vi thời gian: Thời gian lấy số liệu thứ cấp từ 2001-2012; thời gian khảo sát: từ 2011-2012; thời gian dự kiến đến năm 2020. Những đóng góp mới của luận án Các đóng góp mới của Luận án đƣợc thể hiện chung trong việc đáp ứng 3 mục tiêu của Luận án.

Cụ thể, đó là: - Làm rõ hơn lý luận về sự phát triển nông nghiệp bền vững qua 3 khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trƣờng trong phát triển. - Sự vận dụng tổng hợp các cách tiếp cận và phƣơng pháp trong nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững. - Các giải pháp đặc trƣng phát triển nông nghiệp bền vững cho tỉnh Svay Riêng, Campuchia. 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 1.

Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững 1. Một số khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững Phát triển nông nghiệp bền vững là nội dung trọng yếu của chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia. Phát triển nông nghiệp bền vững là tiền đề bảo đảm cho các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội và môi trƣờng, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của con ngƣời trong khi tài nguyên nông nghiệp ngày càng khan hiếm. Cụm từ phát triển nông nghiệp bền vững có thể hiểu rằng là phát triển nông nghiệp một cách bền vững hoặc phát triển bền vững trong nông nghiệp.

Xuất phát từ cụm từ trên, chúng ta có thể định nghĩa một số khái niệm nhƣ sau: Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất chủ yếu của nền kinh tế cung cấp những sản phẩm thiết yếu nhƣ lƣơng thực, thực phẩm cho con ngƣời tồn tại và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp. Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản; theo nghĩa rộng, còn bao gồm cả lâm nghiệp, thuỷ sản (Phạm Vân Đình và cộng sự, 1997). Phát triển nông nghiệp là quá trình thay đổi của nền nông nghiệp ở giai đoạn này so với giai đoạn trƣớc đó và thƣờng đạt ở mức độ cao hơn cả về lƣợng và về chất. Nền nông nghiệp phát triển là một nền sản xuất vật chất không những có nhiều hơn về đầu ra (sản phẩm và dịch vụ) đa dạng hơn về chủng loại và phù hợp hơn về cơ cấu, thích ứng hơn về tổ chức và thể chế, thoả mãn tốt hơn nhu cầu của xã hội về nông nghiệp (Phạm Vân Đình và cộng sự, 1997; Nguyễn Đình Nam và cộng sự, 1995).

5 Phát triển bền vững là quá trình phát triển cần sự kết hợp hợp lý, hài hòa, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với việc thực hiện tốt các vấn đề xã hội và môi trƣờng. Sự phát triển đó đòi hỏi phải đáp ứng đƣợc những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hƣởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tƣơng lai (WCED, 1987; United Nations, 2010). Qua ba khái niệm nêu trên, chúng ta có thể hiểu rằng: “Phát triển nông nghiệp một cách bền vững là quá trình phát triển cần sự kết hợp hợp lý, hài hòa, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với việc thực hiện tốt các vấn đề xã hội và môi trường trong SXNN. Sự phát triển đó đòi hỏi phải đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai của SXNN”.

Trong nghiên cứu này, Phát triển nông nghiệp bền vững đƣợc hiểu là quá trình thay đổi của nền nông nghiệp đáp ứng yêu cầu hiện tại về sản phẩm nông nghiệp, thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển mà vẫn duy trì tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ mai sau. Tác động của phát triển nông nghiệp bền vững Trên cơ sở khái niệm phát triển nông nghiệp và phát triển bền vững đã thảo luận trên, tác động của phát triển nông nghiệp bền vững đƣợc thể hiện ở một số mặt chủ yếu sau: 1. Cung cấp ổn định lương thực thực phẩm cho nhu cầu xã hội Lƣơng thực, thực phẩm là nhân tố đầu tiên, có tính chất quyết định sự tồn tại phát triển của con ngƣời và phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Xã hội càng phát triển, đời sống của con ngƣời ngày càng đƣợc nâng cao thì nhu cầu của con ngƣời về lƣơng thực, thực phẩm cũng ngày càng tăng cả về số lƣợng, chất lƣợng và chủng loại.

Điều đó do tác động của các nhân tố: sự gia tăng dân số và nhu cầu nâng cao mức sống của con ngƣời. Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của xã hội, SXNN giữ vai trò to lớn trong việc bảo đảm cung cấp ổn định cho đời sống con ngƣời những sản phẩm tối cần thiết đó là 6 lƣơng thực, thực phẩm.