Quy định về trường hợp phạmtội dovượtquá giới hạn phòng vệ chínhđáng phápluật của một số quốc giavàkinhnghiệmcho việt nam

Chuyên khảo luật học phân tích Quy định về trường hợp phạmtội dovượtquá giới hạn phòng vệ chínhđáng phápluật của một số quốc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội và Nhân văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Pháp Luật Về Vượt Quá Giới Hạn Phòng Vệ Chính Đáng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng hợp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA VIỆT NAM VỀ CÁC TRƯỜNG HỢP PHẠM TỘI DO VƯỢT QUÁ GIỚI HẠN PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 1.2. Trách nhiệm hình sự của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 1.3. Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 1.3.1. Giai đoạn trước Cách mạng tháng 8 năm 1945
• 1.3.2. Giai đoạn từ Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến cuộc pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật Hình sự năm 1985
• 1.3.3. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ 2 - Bộ luật Hình sự Việt Nam 1999
• 1.3.4. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ ba - Bộ luật Hình sự 2015
• 1.3.5. Giai đoạn từ khi ban hành BLHS 2015 đến nay
• 1.4. Phân biệt các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng với phòng vệ chính đáng
• 1.5. Quy định về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Việt Nam
• 1.5.1. Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 1.5.2. Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 1.5.3. Trách nhiệm hình sự của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VỀ CÁC TRƯỜNG HỢP PHẠM TỘI DO VƯỢT QUÁ GIỚI HẠN PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG
• 2.1. Quy định về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Ca-na-đa
• 2.1.1. Những quy định về trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng theo Bộ luật Hình sự Ca-na-đa
• 2.2. Quy định về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Trung Quốc
• 2.3. Quy định về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Xinh-ga-po
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ TIẾP THU CÓ CHỌN LỌC KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC TRƯỜNG HỢP PHẠM TỘI DO VƯỢT QUÁ GIỚI HẠN PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG
• 3.1. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Ca-na-đa
• 3.1.1. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Phần chung của Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Ca-na-đa
• 3.1.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Ca-na-đa
• 3.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Trung Quốc
• 3.2.1. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Phần chung của Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Trung Quốc
• 3.2.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Trung Quốc
• 3.3. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Xinh-ga-po
• 3.3.1. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Phần chung của Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Xinh-ga-po
• 3.3.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong Phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự Việt Nam trên cơ sở kinh nghiệm của Xinh-ga-po
• 3.4. Một số đề xuất của nhóm nghiên cứu
• 3.5. Sự cần thiết của việc hoàn thiện quy định của Bộ luật Hình sự về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 3.5.1. Cơ sở hoàn thiện quy định của Bộ luật Hình sự về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 3.5.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định của Bộ luật Hình sự về các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: Cần sửa đổi quy định về phòng vệ chính đáng theo hướng cụ thể hóa các trường hợp được quyền phòng vệ
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phòng Vệ Chính Đáng Khái Niệm và Ý Nghĩa

Bài viết này đi sâu vào nghiên cứu phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong luật hình sự Việt Nam. Mục tiêu là làm rõ khái niệm, điều kiện áp dụng, và hậu quả pháp lý khi vượt quá giới hạn này. Phòng vệ chính đáng là quyền tự bảo vệ trước một hành vi xâm hại nguy hiểm, nhưng phải tuân thủ các giới hạn nhất định. Việc vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng dẫn đến trách nhiệm hình sự, cần được xem xét cẩn thận. Bài viết sẽ phân tích các quy định của pháp luật hiện hành, thực tiễn xét xử, và đề xuất các giải pháp hoàn thiện để đảm bảo công bằng và hiệu quả trong việc áp dụng pháp luật. Hiến pháp Việt Nam năm 2013 ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người. Quyền bất khả xâm phạm đối với thân thể là một trong những quyền quan trọng nhất. Do đó, việc xác định rõ ràng ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá phòng vệ chính đáng là vô cùng cần thiết.

1.1. Định Nghĩa và Đặc Điểm Phòng Vệ Chính Đáng Theo BLHS

Phòng vệ chính đáng, theo quy định của Bộ luật Hình sự, là hành vi của người vì bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà chống trả lại một cách tương xứng hành vi xâm hại các lợi ích này. Hành vi chống trả phải tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại. Điều kiện phòng vệ chính đáng bao gồm: có hành vi xâm hại trái pháp luật, hành vi xâm hại đang diễn ra hoặc có nguy cơ xảy ra ngay tức khắc, và hành vi phòng vệ phải tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại.

1.2. Tình Trạng Nguy Hiểm Cho Xã Hội và Quyền Tự Vệ Chính Đáng

Khi tình trạng nguy hiểm cho xã hội xảy ra, quyền tự vệ chính đáng được pháp luật cho phép để bảo vệ tính mạng, sức khỏe và tài sản. Tuy nhiên, việc sử dụng quyền này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Nếu hành vi tự vệ vượt quá mức cần thiết, gây ra thiệt hại lớn hơn so với thiệt hại có thể xảy ra nếu không có hành vi tự vệ, thì người thực hiện hành vi tự vệ có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.

II. Thách Thức Trong Xác Định Vượt Quá Giới Hạn Phòng Vệ Chính Đáng

Việc xác định vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là một thách thức lớn trong thực tiễn xét xử. Ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và tội vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng đôi khi rất mong manh, đòi hỏi sự xem xét kỹ lưỡng các yếu tố khách quan và chủ quan. Sự không nhất quán trong nhận thức và áp dụng pháp luật của các cơ quan tố tụng có thể dẫn đến sai sót trong việc xác định tội danh, gây ra oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. BLHS năm 2015 đã không ghi nhận rõ ràng về các trường hợp phòng vệ chính đáng. Do đó, cần có hướng dẫn cụ thể và thống nhất để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình xét xử.

2.1. Nhận Định Chủ Quan và Khó Khăn Khi Đánh Giá Mức Độ Tương Xứng

Việc đánh giá mức độ tương xứng giữa hành vi phòng vệ và hành vi xâm hại thường mang tính chủ quan, phụ thuộc vào nhận định của người đánh giá và các yếu tố cụ thể của từng vụ án. Khó khăn trong việc xác định mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, cũng như mức độ cần thiết của hành vi phòng vệ, có thể dẫn đến sự khác biệt trong quan điểm giữa các cơ quan tố tụng.

2.2. Thiếu Hướng Dẫn Cụ Thể Về Cụm Từ Cần Thiết Trong Luật

Sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn cụ thể về cụm từ "cần thiết" trong luật đã gây ra nhiều tranh cãi và khó khăn trong việc áp dụng pháp luật. Việc viện dẫn hướng dẫn từ Nghị quyết số 02/NQ-HĐTP ngày 05/01/1986 của Tòa án Nhân dân Tối cao là chưa đủ để giải quyết triệt để vấn đề, đòi hỏi cần có các quy định chi tiết và rõ ràng hơn.

III. Phân Tích Pháp Lý Về Tội Vượt Quá Giới Hạn Phòng Vệ Chính Đáng

Để hiểu rõ hơn về tội vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, cần phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm. Các yếu tố này bao gồm: hành vi khách quan, hậu quả, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả, lỗi của người phạm tội, và động cơ, mục đích phạm tội. Việc xác định đầy đủ và chính xác các yếu tố này là cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

3.1. Các Yếu Tố Cấu Thành Tội Vượt Quá Giới Hạn Phòng Vệ Chính Đáng

Yếu tố cấu thành tội vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bao gồm: Có hành vi xâm phạm đến tính mạng sức khỏe của người khác. Hành vi phòng vệ rõ ràng là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vượt quá giới hạn và hậu quả gây ra. Người thực hiện hành vi có lỗi cố ý hoặc vô ý trong việc vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.

3.2. Khung Hình Phạt Tội Vượt Quá Giới Hạn Phòng Vệ Chính Đáng Theo BLHS

Khung hình phạt tội vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng được quy định tại Điều 126 (tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng) và Điều 136 (tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng) của BLHS. Mức hình phạt phụ thuộc vào hậu quả gây ra và lỗi của người phạm tội. Hình phạt có thể là cải tạo không giam giữ, phạt tù có thời hạn, hoặc phạt tiền.

IV. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Pháp Luật Về Phòng Vệ Chính Đáng

Nghiên cứu pháp luật về phòng vệ chính đáng của một số quốc gia trên thế giới giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều và toàn diện hơn về vấn đề này. Các quốc gia như Canada, Trung Quốc và Singapore có những quy định và thực tiễn xét xử riêng, có thể mang lại những bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam. Việc tham khảo và học hỏi kinh nghiệm quốc tế là cần thiết để hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự của Việt Nam.

4.1. Quy Định Về Phòng Vệ Chính Đáng Trong Bộ Luật Hình Sự Canada

Bộ luật Hình sự Canada quy định rõ ràng về các điều kiện và giới hạn của phòng vệ chính đáng. Tòa án Canada áp dụng một cách tiếp cận linh hoạt, xem xét tất cả các yếu tố liên quan đến vụ án để xác định liệu hành vi phòng vệ có hợp lý hay không. Kinh nghiệm của Canada cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng các quy định cụ thể và chi tiết về phòng vệ chính đáng.

4.2. Nghiên Cứu Khoa Học Pháp Lý Về Phòng Vệ Chính Đáng Ở Trung Quốc

Nghiên cứu khoa học pháp lý tại Trung Quốc về phòng vệ chính đáng tập trung vào việc cân bằng giữa quyền tự bảo vệ của công dân và trách nhiệm bảo vệ trật tự xã hội của nhà nước. Hệ thống pháp luật Trung Quốc quy định nghiêm ngặt về các trường hợp được phép phòng vệ và hậu quả pháp lý khi vượt quá giới hạn. Bài học từ Trung Quốc là cần phải có sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa các lợi ích khác nhau để đảm bảo công bằng và hiệu quả.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Phòng Vệ Chính Đáng Tại VN

Để hoàn thiện pháp luật về phòng vệ chính đáng tại Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm: sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS, ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, nâng cao năng lực của các cơ quan tố tụng, và tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống pháp luật rõ ràng, minh bạch, và hiệu quả, đảm bảo quyền tự bảo vệ của công dân và trật tự xã hội.

5.1. Sửa Đổi Bổ Sung Quy Định Về Giới Hạn Phòng Vệ Chính Đáng Trong BLHS

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định về giới hạn phòng vệ chính đáng trong BLHS theo hướng cụ thể hóa các trường hợp được phép phòng vệ, các yếu tố cần xem xét khi đánh giá mức độ tương xứng, và các biện pháp chế tài phù hợp. Việc sửa đổi, bổ sung phải đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam.

5.2. Đề Xuất Án Lệ Về Phòng Vệ Chính Đáng và Vượt Quá Giới Hạn

Việc xây dựng và ban hành án lệ về phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn sẽ giúp các cơ quan tố tụng có căn cứ để áp dụng pháp luật một cách thống nhất và chính xác. Án lệ cần được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn xét xử, đảm bảo tính khách quan, khoa học, và phù hợp với các nguyên tắc pháp lý cơ bản.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Chế Định Phòng Vệ Chính Đáng

Chế định phòng vệ chính đáng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và trật tự xã hội. Việc nghiên cứu, hoàn thiện và áp dụng đúng đắn chế định này là một nhiệm vụ quan trọng của các nhà làm luật, các cơ quan tố tụng, và toàn xã hội. Chỉ khi có một hệ thống pháp luật rõ ràng, minh bạch, và hiệu quả, chúng ta mới có thể đảm bảo công bằng và an ninh cho mọi người.

6.1. Thực Tiễn Xét Xử Vượt Quá Phòng Vệ Chính Đáng Vấn Đề Đặt Ra

Thực tiễn xét xử vượt quá phòng vệ chính đáng cho thấy còn nhiều vấn đề cần được giải quyết, đặc biệt là sự không thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật. Việc nâng cao năng lực của các cơ quan tố tụng, tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân là những giải pháp cần thiết để khắc phục tình trạng này.

6.2. So Sánh Phòng Vệ Chính Đáng và Tình Thế Cấp Thiết Trong Luật Hình Sự

Cần phân biệt rõ ràng giữa phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết trong luật hình sự. Phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả lại một hành vi xâm hại trái pháp luật, trong khi tình thế cấp thiết là tình thế mà một người phải thực hiện hành vi gây thiệt hại để tránh một nguy cơ thực tế đang đe dọa đến lợi ích của nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác. Việc phân biệt rõ ràng hai chế định này là cần thiết để áp dụng pháp luật một cách chính xác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA VIỆT NAM VỀ CÁC TRƯỜNG HỢP PHẠM TỘI DO VƯỢT QUÁ GIỚI HẠN PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG Trong quá trình lập pháp lâu dài với nhiều lần sửa đổi, các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng ngày càng được hoàn thiện và bổ sung vào BLHS Việt Nam. Những quy định đó dựa trên sự phân tích, lý luận khoa học chặt chẽ về tính chất, đặc điểm của hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Khái niệm và đặc điểm của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Phòng vệ chính đáng là một trong những trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự (không phải chịu trách nhiệm hình sự). Phòng vệ chính đang trong nhiều trường hợp cũng có thể gây thiệt hại cho một chủ thể nào đó, nhưng vì nó có những yếu tố làm cho tính nguy hiểm cho xã hội không còn, thậm chí phù hợp với lợi ích của xã hội được xã hội khuyến khích.

Tuy vậy, không phải trường hợp nào cũng được xem là phòng vệ chính đáng mà bất cứ một mức độ kháng cự nào dù nhiều hay ít cũng cần có mức giới hạn của nó. Và khi sự phòng vệ là quá mức cần thiết thì người phòng vệ sẽ phải chịu trách nhiệm tương ứng với phần thiệt hại mà họ gây ra. Khái niệm các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng theo Bộ luật Hình sự Việt Nam gồm: giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng và cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Theo BLHS 2015 có quy định tại khoản 2 điều 22 BLHS (sửa đổi bổ sung 2017) đã có quy định về vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: “Vượt quá phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.” Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là trường hợp phòng vệ khi đã có đủ cơ sở làm phát sinh quyền phòng vệ - là sự tấn công của con người, nguy hiểm đáng kể, hành vi trái pháp luật đang hoặc sẽ xảy ra ngay tức khắc và người phòng vệ đã thực 11 hiện đúng nội dung của quyền phòng vệ, nghĩa là đã có những hành vi chống trả gây thiệt hại cho chính kẻ tấn công để bảo vệ mình nhưng đã vượt ra ngoài phạm vi cho phép và gây thiệt hại cho người tấn công rõ ràng quá mức cần thiết, không tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công.

Thiệt hại cho kẻ tấn công nhận lại thái quá so với hành vi nguy hiểm mà người tấn công gây ra. Nói cách khác, đây là trường hợp “. Người phòng vệ đã dùng những phương tiện và phương pháp gây ra thiệt hại quá đáng cho người xâm hại mà tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại cũng như hoàn cảnh cụ thể chưa đòi phải dùng các phương tiện và phương pháp đó”. Để đánh giá một người có vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng không cần xác định họ có đủ điều kiện của phòng vệ không? (các điều kiện về phát sinh quyền phòng vệ đã trình bày ở trên).

Hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng được điều luật diễn đạt bằng cụm từ “rõ ràng là quá mức cần thiết”. Để đánh giá một hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng rõ ràng là quá mức cần thiết phải dựa vào các điều kiện đánh giá tính cần thiết của hành vi phòng vệ đã trình bày ở trên. Vi phạm các điều đó là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Để đánh giá tính chất “rõ ràng là quá mức cần thiết” của hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng còn phải dựa vào tình tiết cụ thể của vụ việc.

Nhìn chung, cần dựa vào một số các tiêu chí sau: - Tính chất của quan hệ xã hội đang bị đe dọa xâm phạm; - Mức độ thiệt hại do nguồn đe dọa gây ra; - Mức độ của hành vi tấn công; - Tính chất và mức độ nguy hiểm của phương pháp và phương tiện mà người tấn công sử dụng; - Khả năng phòng vệ của người phòng vệ.v…1 Người phòng vệ chính đáng trong những trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu TNHS nếu có lỗi đối với việc vượt quá của mình. Tuy nhiên, TNHS không như những trường hợp bình thường. Điều 51 BLHS 2015 đã coi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là tình tiết giảm nhẹ TNHS. Như vậy vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là việc người phòng vệ vi phạm điều kiện chống trả “một cách cần thiết” của phòng vệ chính đáng.

1 “CÁC TỘI PHẠM DO VƯỢT QUÁ GIỚI HẠN PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM (TRÊN CƠ SỞ SỐ LIỆU THỰC TIỄN Ở TÂY NGUYÊN)”, t.g Trần Thị Thanh Tâm, tr. Đặc điểm của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Pháp luật hình sự quy định có rất nhiều loại tội phạm khác nhau dựa trên cơ sở phân chia về quan hệ xã hội, yếu tố về lỗi. Nhìn chung các tội phạm đều được hợp thành bởi các yếu tố nhất định. Điều này có ý nghĩa trong việc xác định một người đã thực hiện hành vi được cho là tội phạm hay chưa, hay việc thực hiện hành vi đó phạm tội ở mức độ nào.

Theo đó, có 4 yếu tố cấu thành tội phạm. Đó là: chủ thể của tội phạm, mặt khách quan của tội phạm, mặt chủ quan của tội phạm, và khách thể của tội phạm. Bất kì một tội phạm nào, không phụ thuộc vào loại tội phạm, mức độ nghiêm trọng đều phải xem xét dưới 4 yếu tố cấu thành tội phạm kể trên. Các tội phạm do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng cũng không phải ngoại lệ.

*Khách thể của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Tội phạm do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng được BLHS Việt Nam 2015 ghi nhận là tội phạm xâm phạm đến các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Ví dụ, ở Bộ luật Hình sự Việt Nam 2015, tội phạm này có thể xâm phạm đến quyền sống (điều 126 BLHS 2015) và xâm phạm làm tổn hại sức khỏe của con người (điều 136 BLHS 2015). *Mặt khách quan của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Hành vi khách quan được thể hiện bằng việc chống trả quyết liệt quá mức cần thiết của người bị xâm hại nhằm dập tắt hoàn toàn hành vi xâm hại họ và dẫn tới hậu quả nghiêm trọng. *Chủ thể của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Tội phạm được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý.

Về lý trí: khi thực hiện hành vi chống trả lại hành vi xâm hại, người phạm tội đều xác định được làm như vậy là nguy hiểm và có thể gây thiệt hại rất lớn cho người có hành vi xâm hại. Về ý chí: người phạm tội mong muốn thực hiện hành vi tấn công, chống trả lại nhằm dập tắt sự xâm hại. 13 *Mặt chủ quan của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Tội phạm này được thực hiện bởi bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự – tức là người không mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác dẫn đến mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Trách nhiệm hình sự của các trường hợp phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng Những hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, nghĩa là những hành vi đó không còn nằm trong phạm vi của phòng vệ chính đáng, hành vi đã gây hậu quả quá mức so với hành vi tấn công thì trường hợp này không nằm trong những trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự, người thực hiện hành vi vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự đối với những hành vi gây ra thiệt hại của mình.

Việc chịu trách nhiệm hình sự sẽ tuỳ theo tính chất, mức độ sẽ phát sinh trách nhiệm tương ức với hành vi vượt quá phạm vi cho phép của quyền phòng vệ. Tuy nhiên, bản chất của những hành vi gây thiệt hại trong trường hợp này không có tính nguy hiểm cho xã hội cao như những hành vi phạm tội thông thường. Yếu tố lỗi của người gây ra thiệt hại ở đây không hoàn toàn là lỗi cố ý trực tiếp, người gây ra hành vi thiệt hại ban đầu cũng là “nạn nhân” của những hành vi đe doạ nên mới phát sinh những hành vi phòng vệ, chống trả quá mức rồi mới trở thành “người phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” như vậy. Mục đích của hành vi phòng vệ là bảo vệ kịp thời lợi ích của xã hội, quyền và lợi ích chính đáng của người công dân khỏi sự xâm hại.

Tất cả những yếu tố đó khẳng định về sự nguy hiểm đối với xã hội của hành vi này là khá thấp so với những tội danh khác nên BLHS cũng có quy định việc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Trường hợp được giảm nhẹ cần thoả mãn những các lý do sau: Thứ nhất, hành vi của người phạm tội trong trường hợp này xuất phát từ động cơ đúng, tích cực nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, lợi ích của Nhà nước, tổ chức hoặc người khác Thứ hai, khi bị tấn công và nhất là khi bị tấn công bất ngờ, người phạm tội khó có điều kiện bình tĩnh lựa chọn biện pháp chống trả thích hợp nên mới có hành vi gây thiệt hại quá mức như vậy. 14 Thứ ba, nạn nhân cũng là người có lỗi vì đã có hành vi tấn công, xâm phạm lợi ích của Nhà nước, tổ chức hoặc người khác. BLHS 2015 đã có quy định và nói về tình tiết định tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng tại điều 126 (tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội) và điều 136 (tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội).