Nghiên Cứu Pháp Luật Về Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã

Hệ thống tổ chức tín dụng hợp tác xã (TCTD là HTX) tại Việt Nam, hình thành từ năm 1993, đóng vai trò quan… 198 trang · Trường Đại Học Luật Hà Nội · 2020.

• Tác giả: Đỗ Mạnh Phương
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Ánh Vân
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Tổ Chức Tín Dụng Là Hợp Tác Xã
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LUẬN VỀ TỔ CHỨC TÍN DỤNG LÀ HỢP TÁC XÃ VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH TỔ CHỨC TÍN DỤNG LÀ HỢP TÁC XÃ
• 1.1. Lý luận về tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 1.2. Khái niệm tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 1.3. Các loại hình tổ chức tín dụng là hợp tác xã. Vai trò của tổ chức tín dụng là hợp tác xã trong phát triển kinh tế - xã hội
• 1.4. Lý luận về pháp luật điều chỉnh tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 1.5. Pháp luật điều chỉnh tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 1.6. Những yếu tố chi phối pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC TÍN DỤNG LÀ HỢP TÁC XÃ Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.2. Pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2000
• 2.3. Pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2013
• 2.4. Pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã giai đoạn từ năm 2013 đến nay
• 2.5. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về thành lập tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.6. Quy định của pháp luật về thành lập quỹ tín dụng nhân dân
• 2.7. Quy định của pháp luật về thành lập ngân hàng hợp tác xã
• 2.8. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.9. Quy định của pháp luật về cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành quỹ tín dụng nhân dân
• 2.10. Quy định của pháp luật về cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành ngân hàng hợp tác xã
• 2.11. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về hoạt động kinh doanh của tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.12. Quy định của pháp luật về hoạt động kinh doanh của quỹ tín dụng nhân dân
• 2.13. Quy định của pháp luật về hoạt động kinh doanh của ngân hàng hợp tác xã
• 2.14. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về tổ chức lại, giải thể, phá sản tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.15. Quy định của pháp luật về tổ chức lại tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.16. Quy định của pháp luật về giải thể tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 2.17. Quy định của pháp luật về phá sản tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC TÍN DỤNG LÀ HỢP TÁC XÃ
• 3.1. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 3.3. Hoàn thiện pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống các tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 3.4. Hoàn thiện pháp luật về thành lập tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 3.5. Hoàn thiện pháp luật về cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 3.6. Hoàn thiện pháp luật về hoạt động kinh doanh của tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• 3.7. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức lại, giải thể, phá sản tổ chức tín dụng là hợp tác xã
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Pháp Luật Về Tổ Chức Tín Dụng HTX

Hệ thống tổ chức tín dụng hợp tác xã (TCTD là HTX) tại Việt Nam, hình thành từ năm 1993, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, đặc biệt ở khu vực nông thôn. Mặc dù quy mô vốn còn nhỏ, phạm vi hoạt động hạn chế, nhưng số lượng lớn các quỹ tín dụng nhân dân (QTDND) đã góp phần đáng kể vào việc cung cấp dịch vụ tài chính vi mô. Tuy nhiên, thực tế hoạt động cũng bộc lộ nhiều vấn đề như quy mô phát triển quá lớn, sai phạm trong cho vay, quản trị điều hành yếu kém, và đặc biệt là việc xa rời nguyên tắc hoạt động vì thành viên. Điều này đặt ra câu hỏi về sự cần thiết duy trì loại hình TCTD là HTX và tính công bằng trong cạnh tranh với các loại hình TCTD khác. Đề án tái cơ cấu hệ thống các TCTD giai đoạn 2011-2015 đã xác định chủ trương tiếp tục hoàn thiện mô hình QTDND, tăng cường an toàn hoạt động và tạo điều kiện phát triển. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập do thiếu hệ thống pháp luật đồng bộ, ổn định và nhất quán. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật điều chỉnh TCTD là HTX là vô cùng cần thiết.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Pháp Luật Về HTX Tín Dụng Trên Thế Giới

Nghiên cứu về tổ chức tín dụng hợp tác xã không chỉ giới hạn ở các nước đang phát triển mà còn được quan tâm ở các nước phát triển như Mỹ, Canada, Hà Lan, Đức. Tuy nhiên, số lượng công trình nghiên cứu về chủ đề này còn khá khiêm tốn. Các nghiên cứu tập trung vào vai trò của HTX tín dụng trong việc cung cấp tín dụng cho người dân ở nông thôn và các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Các công trình nghiên cứu ngoài nước về TCTD là HTX có thể được sắp xếp thành các nhóm với các nội dung nghiên cứu cụ thể.

1.2. Các Nghiên Cứu Trong Nước Về Pháp Luật Điều Chỉnh HTX Tín Dụng

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về pháp luật về tổ chức tín dụng là HTX còn hạn chế về số lượng và chiều sâu. Các công trình chủ yếu tập trung vào đánh giá thực trạng hoạt động của QTDND, phân tích các quy định pháp luật hiện hành và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về pháp luật điều chỉnh TCTD là HTX, đặc biệt là dưới góc độ so sánh với các loại hình TCTD khác và kinh nghiệm quốc tế.

II. Lý Luận Về Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã Tổng Quan

Để hiểu rõ về tổ chức tín dụng hợp tác xã, cần làm rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò và các loại hình của nó. TCTD là HTX là một loại hình tổ chức tín dụng đặc biệt, hoạt động theo nguyên tắc hợp tác, tương trợ giữa các thành viên. Khác với các TCTD khác, TCTD là HTX hướng đến mục tiêu phục vụ nhu cầu của thành viên, không phải tối đa hóa lợi nhuận. Các loại hình TCTD là HTX bao gồm QTDND và ngân hàng hợp tác xã. Vai trò của TCTD là HTX trong phát triển kinh tế - xã hội là rất quan trọng, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, nơi mà các TCTD khác ít có điều kiện tiếp cận. Pháp luật điều chỉnh tổ chức tín dụng là HTX cần phải phù hợp với đặc thù của loại hình này, đồng thời đảm bảo an toàn, hiệu quả hoạt động và bảo vệ quyền lợi của thành viên.

2.1. Khái Niệm Và Đặc Điểm Của Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã

TCTD là HTX là tổ chức tín dụng được thành lập và hoạt động theo Luật Hợp tác xã và Luật Các tổ chức tín dụng. Đặc điểm nổi bật của TCTD là HTX là tính chất thành viên, hoạt động vì lợi ích của thành viên, và tuân thủ các nguyên tắc hợp tác. TCTD là HTX có vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho các thành viên, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và các vùng kinh tế khó khăn.

2.2. Vai Trò Của Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã Trong Nền Kinh Tế

TCTD là HTX đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. TCTD là HTX cung cấp nguồn vốn cho sản xuất, kinh doanh, giúp người dân cải thiện đời sống, giảm nghèo. Ngoài ra, TCTD là HTX còn góp phần vào việc xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế tập thể.

2.3. Các Loại Hình Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, có hai loại hình TCTD là HTX chính: Quỹ tín dụng nhân dân (QTDND) và Ngân hàng Hợp tác xã (NHHTX). QTDND hoạt động chủ yếu ở địa bàn nông thôn, phục vụ nhu cầu tín dụng của các thành viên là hộ gia đình, cá nhân và tổ chức kinh tế nhỏ. NHHTX là ngân hàng của hệ thống QTDND, có vai trò điều hòa vốn, cung cấp dịch vụ ngân hàng cho các QTDND và các thành viên.

III. Thực Trạng Pháp Luật Về Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã Hiện Nay

Pháp luật về tổ chức tín dụng hợp tác xã ở Việt Nam hiện nay được quy định ở nhiều văn bản khác nhau, bao gồm Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Hợp tác xã, các nghị định, thông tư hướng dẫn. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật này còn nhiều bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của TCTD là HTX. Cụ thể, các quy định về thành lập, tổ chức, hoạt động, quản trị, kiểm soát, xử lý rủi ro của TCTD là HTX còn thiếu đồng bộ, chưa phù hợp với đặc thù của loại hình này. Thực tiễn thi hành pháp luật cũng gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, dẫn đến tình trạng hoạt động yếu kém, sai phạm của một số TCTD là HTX. Cần có những đánh giá khách quan, toàn diện về thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành để có cơ sở đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

3.1. Pháp Luật Về Mô Hình Tổ Chức Hệ Thống Tổ Chức Tín Dụng HTX

Pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống TCTD là HTX đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ mô hình 3 cấp đến mô hình 2 cấp hiện nay. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như vai trò của Ngân hàng Hợp tác xã trong hệ thống, mối liên kết giữa các QTDND, và cơ chế giám sát, kiểm soát hoạt động của hệ thống.

3.2. Quy Định Pháp Luật Về Thành Lập Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã

Quy định về thành lập TCTD là HTX, đặc biệt là QTDND, còn nhiều thủ tục phức tạp, gây khó khăn cho việc thành lập mới. Điều kiện thành lập cũng chưa thực sự phù hợp với thực tế, dẫn đến tình trạng một số QTDND được thành lập không đúng quy định, hoạt động không hiệu quả.

3.3. Pháp Luật Về Cơ Cấu Tổ Chức Quản Trị Điều Hành Tổ Chức Tín Dụng HTX

Cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành của TCTD là HTX còn nhiều bất cập, chưa đảm bảo tính chuyên nghiệp, hiệu quả. Năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý, điều hành còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý rủi ro, kiểm soát nội bộ.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Tổ Chức Tín Dụng HTX

Để hoàn thiện pháp luật về tổ chức tín dụng hợp tác xã, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện, dựa trên quan điểm phát triển bền vững, an toàn, hiệu quả. Các giải pháp cần tập trung vào việc hoàn thiện các quy định về mô hình tổ chức, thành lập, hoạt động, quản trị, kiểm soát, xử lý rủi ro của TCTD là HTX. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, giám sát, kiểm tra hoạt động của TCTD là HTX, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ, khuyến khích phát triển TCTD là HTX, tạo điều kiện để loại hình này phát huy vai trò trong phát triển kinh tế - xã hội.

4.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Mô Hình Tổ Chức Hệ Thống TCTD Là HTX

Cần xác định rõ vai trò, vị trí của Ngân hàng Hợp tác xã trong hệ thống, tăng cường mối liên kết giữa các QTDND, xây dựng cơ chế giám sát, kiểm soát hiệu quả hoạt động của hệ thống. Đồng thời, cần nghiên cứu, đánh giá khả năng phát triển các loại hình TCTD là HTX mới, phù hợp với điều kiện thực tế.

4.2. Đơn Giản Hóa Thủ Tục Thành Lập Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã

Cần rà soát, sửa đổi các quy định về điều kiện, thủ tục thành lập TCTD là HTX, đảm bảo tính minh bạch, đơn giản, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thành lập mới. Đồng thời, cần tăng cường công tác thẩm định, kiểm tra trước khi cấp phép thành lập, đảm bảo TCTD là HTX được thành lập đúng quy định, hoạt động hiệu quả.

4.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Trị Điều Hành Tổ Chức Tín Dụng HTX

Cần có quy định chặt chẽ về tiêu chuẩn, điều kiện đối với cán bộ quản lý, điều hành TCTD là HTX, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ này. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế kiểm soát nội bộ hiệu quả, đảm bảo hoạt động của TCTD là HTX tuân thủ đúng quy định của pháp luật.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Pháp Luật Về HTX Tín Dụng

Nghiên cứu về pháp luật về tổ chức tín dụng hợp tác xã có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động của TCTD là HTX. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật, hướng dẫn nghiệp vụ, đào tạo cán bộ, và tư vấn cho các TCTD là HTX. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển TCTD là HTX, góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

5.1. Đề Xuất Sửa Đổi Bổ Sung Các Văn Bản Pháp Luật Hiện Hành

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đề xuất sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật hiện hành về TCTD là HTX, đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất, phù hợp với thực tế. Các đề xuất cần tập trung vào việc hoàn thiện các quy định về mô hình tổ chức, thành lập, hoạt động, quản trị, kiểm soát, xử lý rủi ro của TCTD là HTX.

5.2. Xây Dựng Các Chương Trình Đào Tạo Bồi Dưỡng Cán Bộ

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý, điều hành TCTD là HTX, nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, đáp ứng yêu cầu quản lý rủi ro, kiểm soát nội bộ. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào các kiến thức về pháp luật, tài chính, ngân hàng, quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ.

5.3. Tư Vấn Cho Các Tổ Chức Tín Dụng Hợp Tác Xã

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để tư vấn cho các TCTD là HTX về các vấn đề pháp lý, tài chính, quản trị, kiểm soát, giúp các TCTD là HTX hoạt động hiệu quả, an toàn, tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Các tư vấn cần tập trung vào việc xây dựng hệ thống quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ, tuân thủ pháp luật, và nâng cao hiệu quả hoạt động.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Pháp Luật Tổ Chức Tín Dụng HTX

Nghiên cứu về pháp luật về tổ chức tín dụng hợp tác xã là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự đầu tư công sức, thời gian và kiến thức chuyên môn sâu rộng. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động của TCTD là HTX, góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá, tổng kết thực tiễn để có những giải pháp hoàn thiện pháp luật về TCTD là HTX ngày càng phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Chính

Nghiên cứu đã làm rõ các vấn đề lý luận về TCTD là HTX, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành, đề xuất các giải pháp hoàn thiện. Các kết quả nghiên cứu chính bao gồm: khái niệm, đặc điểm, vai trò của TCTD là HTX; thực trạng pháp luật về mô hình tổ chức, thành lập, hoạt động, quản trị, kiểm soát, xử lý rủi ro của TCTD là HTX; các giải pháp hoàn thiện pháp luật về TCTD là HTX.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Pháp Luật HTX Tín Dụng

Cần tiếp tục nghiên cứu về các vấn đề như: vai trò của công nghệ thông tin trong hoạt động của TCTD là HTX; cơ chế giám sát, kiểm soát hoạt động của TCTD là HTX; các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của TCTD là HTX; và các vấn đề pháp lý liên quan đến xử lý nợ xấu, phá sản của TCTD là HTX.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hệ thống tổ chức tín dụng là hợp tác xã (TCTD là HTX) tại Việt Nam được hình thành từ năm 1993 thông qua đề án thí điểm xây dựng hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân (QTDND) nhằm thay thế mô hình hợp tác xã tín dụng cũ bị suy yếu và đổ vỡ. Trải qua hơn hai thập kỷ vận hành, mạng lưới TCTD là HTX đã phát triển với 1.182 QTDND, đạt quy mô bình quân 1.448 thành viên trên mỗi quỹ (theo Báo cáo kết quả hoạt động năm 2020 của Hiệp hội QTDND Việt Nam). Hệ thống này giữ vai trò quan trọng trong việc cung ứng vốn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội tại khu vực nông nghiệp, nông thôn, vùng sâu, vùng xa — những địa bàn mà mạng lưới phòng giao dịch và chi nhánh của các ngân hàng thương mại chưa tiếp cận đầy đủ.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn hoạt động của hệ thống TCTD là HTX đã bộc lộ nhiều bất cập nghiêm trọng:

• Một số QTDND tăng trưởng quy mô vốn quá nhanh, mở rộng địa bàn hoạt động vượt quá năng lực quản trị và kiểm soát nội bộ.
• Phát sinh nhiều sai phạm trong hoạt động cho vay và vi phạm các quy định về quản trị, điều hành, kiểm toán.
• Tính liên kết hệ thống giữa các tổ chức thành viên với đầu mối liên kết còn lỏng lẻo; xuất hiện tình trạng một số quỹ xa rời nguyên tắc cốt lõi "vì thành viên và xuất phát từ thành viên".
• Hiện tượng một số doanh nghiệp lợi dụng danh nghĩa QTDND để trục lợi các chính sách ưu đãi của Nhà nước dành cho mô hình kinh tế tập thể.

Nguyên nhân căn bản của các hiện tượng trên bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ của khung khổ pháp luật. Các quy phạm điều chỉnh TCTD là HTX nằm rải rác ở nhiều văn bản luật và dưới luật, thường xuyên bị sửa đổi, thiếu tính ổn định, xuất hiện nhiều điểm mâu thuẫn và bất cập giữa các tầng nấc văn bản. Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các TCTD giai đoạn 2011-2015" ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/3/2012 của Thủ tướng Chính phủ đã chuyển đổi mô hình 3 cấp (QTDND cơ sở, QTDND khu vực, QTDND trung ương) thành mô hình 2 cấp với đầu mối là Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam. Tuy nhiên, việc vận hành mô hình này trên thực tế vẫn đối mặt với khoảng trống pháp lý lớn. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu về đề tài "Pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã" của nghiên cứu sinh Đỗ Mạnh Phương (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2020) mang tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận nền tảng về TCTD là HTX và pháp luật điều chỉnh TCTD là HTX.
• Đánh giá thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành, chỉ ra những hạn chế, bất cập cùng nguyên nhân cốt lõi.
• Xây dựng quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật về TCTD là HTX tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu (được xác định cụ thể thành 3 nhiệm vụ):

1. Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về TCTD là HTX, bao gồm khái niệm, đặc thù pháp lý so với các loại hình TCTD khác, các loại hình tổ chức, vai trò kinh tế - xã hội, hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh, nội dung và các yếu tố chi phối.
2. Khảo sát, phân tích thực trạng các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng từ năm 1993 đến nay (trọng tâm từ năm 2010 đến năm 2020), chỉ rõ những vướng mắc, khiếm khuyết trong 05 nhóm quan hệ pháp luật cốt lõi.
3. Luận giải các quan điểm hoàn thiện và kiến nghị các sửa đổi, bổ sung cụ thể đối với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh TCTD là HTX.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật điều chỉnh loại hình TCTD tổ chức dưới mô hình hợp tác xã và thực tiễn thi hành các quy định này tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung giải quyết 05 vấn đề pháp lý cơ bản: (1) Mô hình tổ chức hệ thống TCTD là HTX; (2) Điều kiện và thủ tục thành lập TCTD là HTX; (3) Cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành và kiểm soát; (4) Hoạt động kinh doanh tiền tệ - tín dụng; (5) Tổ chức lại, giải thể, phá sản TCTD là HTX.
• Phạm vi không gian: Tập trung tại Việt Nam, có nghiên cứu so sánh kinh nghiệm pháp luật của các quốc gia như Đức, Canada, Hà Lan, Mỹ, Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc, Pakistan.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát tiến trình phát triển pháp luật từ năm 1993 đến năm 2020, trọng tâm là giai đoạn thi hành Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 và Luật Hợp tác xã năm 2012.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan theo từng nhóm chủ đề chuyên biệt:

Các công trình nghiên cứu ngoài nước

• Nhóm nghiên cứu về lý luận và bản chất mô hình: Charles D. Matthews (1965) phân tích hai trường phái đối lập về việc ưu đãi miễn thuế và kiểm soát đối với hiệp hội tín dụng. C. Axworthy (1981) nghiên cứu lịch sử phát triển của hiệp hội tín dụng tại Canada, dấu ấn của Alphonse Desjardins và Moses Coady, đồng thời đặt ra ba câu hỏi pháp lý về tư cách kinh doanh tài chính, ngân hàng và thu nhập chịu thuế. Eric Rasmusen (1998) phân biệt ngân hàng hợp tác và ngân hàng cổ phần dựa trên cấu trúc quyền lực kiểm soát và phân phối lợi nhuận. Fischer (1998) chứng minh vai trò cung cấp tín dụng của HTX tài chính đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa và khu vực nông thôn. Silvio Goglio và Andrea Leonardi (2010) khảo cứu nguồn gốc HTX tín dụng tại Đức qua ba mô hình lịch sử của Hermann Schulze-Delitzsch, Friedrich Wilhelm Raiffeisen và Wilhelm Haas.
• Nhóm nghiên cứu về mô hình tổ chức, thành lập và an toàn hoạt động: Saeed Quresbi, Ijaz Nabi và Rashid Faruqee (1996) nghiên cứu HTX lao động nông thôn tại Pakistan, đề xuất quy định về vốn tối thiểu và điều kiện đăng ký. Ryan Mattson (1999) phân tích tranh chấp pháp lý trong vụ kiện NCUA v. First National Bank & Trust Co. dẫn tới việc ban hành Đạo luật CUMAA năm 1998 tại Mỹ về mối liên kết nghề nghiệp - đoàn thể của thành viên. Michelle D. Monse (1992) xem xét trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp của luật sư khi đại diện cho các quỹ tiết kiệm. Daniel Porath (2006) ước tính xác suất vỡ nợ của ngân hàng tiết kiệm và HTX tín dụng tại Đức dựa trên số liệu của Deutsche Bundesbank. Tara Deelchand và Carol Padgett (2009) nghiên cứu mối quan hệ giữa rủi ro, vốn và hiệu quả tại các ngân hàng HTX Nhật Bản giai đoạn 2003-2006. Giovanni Ferri (2012) phân tích cơ hội, thách thức và sự cần thiết của khung pháp lý đặc thù cho HTX tín dụng trong bối cảnh hậu khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Nghiên cứu về mô hình và tính liên kết hệ thống: PGS.TS Nguyễn Ngọc Oánh (2000) nghiên cứu mô hình tổ chức hệ thống Quỹ tín dụng ở Việt Nam và kinh nghiệm Desjardins (Canada). Đỗ Mạnh Hùng (2000) nghiên cứu giải pháp tăng cường liên kết hệ thống. Phạm Quang Vinh (2001) làm rõ tính hai mặt giữa mục tiêu tương trợ thành viên và mục tiêu lợi nhuận, cơ chế điều hòa vốn. TS. Trần Quang Khánh (2003, 2004, 2014) khảo sát đặc trưng tổ chức mô hình QTDND, giải pháp bảo đảm an toàn hệ thống và cơ cấu lại TCTD là HTX đến năm 2020. Nguyễn Hữu Tuệ / TS. Doãn Hữu Tuệ (2002, 2009, 2010) đề xuất hoàn thiện bộ phận liên kết phát triển hệ thống và thành lập Liên minh các QTDND. TS. Nguyễn Đình Lưu (2008) phân kỳ lịch sử phát triển và đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống QTDND. Bùi Chính Hưng (2004) phân tích mô hình tín dụng hợp tác xóa đói giảm nghèo.
• Nghiên cứu dưới góc độ luật học: Phan Thị Kim Liên (2006) với khóa luận về pháp luật bảo đảm an toàn hoạt động QTDND. ThS. Trần Văn Kiên (2009) với luận văn về các vấn đề pháp lý của QTDND cơ sở. Văn Tạo (2003) phân tích thuật ngữ pháp lý "TCTD hợp tác" trong Luật Các tổ chức tín dụng 1997.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Đa số các công trình nghiên cứu trong nước trước đây tiếp cận TCTD là HTX dưới góc độ kinh tế học, tài chính - ngân hàng, hoặc được thực hiện trước khi Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 và Luật Hợp tác xã năm 2012 có hiệu lực. Các công trình luật học trước đó chủ yếu dừng lại ở việc mô tả quy định hoặc tiếp cận phạm vi hẹp ở cấp QTDND cơ sở. Luận án của NCS Đỗ Mạnh Phương là công trình nghiên cứu luật học chuyên sâu, toàn diện đầu tiên đánh giá tổng thể hệ thống pháp luật điều chỉnh TCTD là HTX tại Việt Nam theo mô hình 2 cấp mới, giải quyết đồng bộ từ nền tảng lý luận đến 05 nhóm quan hệ pháp luật thực định cốt lõi.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khái niệm bản chất tổ chức: Luận án phân tích bản chất pháp lý của HTX dựa trên lý thuyết doanh nghiệp tập thể (Cooperative Enterprises / Cooperative Corporations theo tài liệu của Tim Mazzarol 2009, 2011 và Dante Cracogna 2013). Luận án đối thoại và phản biện quan điểm của PGS.TS Dương Đăng Huệ và nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Đặng Huy Đông (cho rằng HTX không phải là doanh nghiệp), khẳng định HTX là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt có tư cách pháp nhân, nơi mục tiêu lợi nhuận đóng vai trò là phương tiện để thực hiện mục tiêu xã hội tương trợ thành viên.
• Lý thuyết tài chính vi mô và tín dụng hợp tác: Phân biệt mô hình TCTD là HTX với các định chế tài chính vi mô thuần túy dựa trên các nghiên cứu của Joanna Ledgerwood (2000), CGAP (2004), Nguyễn Kim Anh và Lê Thanh Tâm (2013). Khẳng định tính đặc thù về cơ chế sở hữu, quản trị dân chủ bình đẳng (mỗi thành viên một phiếu biểu quyết không phụ thuộc vốn góp) và giới hạn phạm vi hoạt động theo địa bàn, đối tượng thành viên.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý định tính kết hợp tổng hợp số liệu thực tiễn, áp dụng đồng bộ các phương pháp:

• Phương pháp tiếp cận lịch sử: Khảo cứu quá trình hình thành, biến đổi của hệ thống HTX tín dụng từ Chỉ thị 15/CT-TU ngày 27/3/1956, Pháp lệnh Ngân hàng, Hợp tác xã tín dụng và Công ty tài chính năm 1990, Luật Các tổ chức tín dụng năm 1997 đến Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010.
• Phương pháp phân tích văn bản quy phạm pháp luật và tổng hợp, khái quát hóa: Rà soát các quy định của Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Hợp tác xã, Luật Doanh nghiệp, Luật Phá sản và các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam để chỉ ra mâu thuẫn, khoảng trống pháp luật.
• Phương pháp so sánh luật học: Khảo cứu khung pháp lý và mô hình tổ chức TCTD là HTX tại Đức (mô hình Schulze-Delitzsch, Raiffeisen, Haas), Canada (mô hình Desjardins), Mỹ (quy định của NCUA, Đạo luật CUMAA), Nhật Bản, Hà Lan.
• Phương pháp thống kê, khảo sát và phỏng vấn chuyên gia: Thu thập, phân loại và xử lý dữ liệu hoạt động thực tế của hệ thống QTDND và Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam từ các báo cáo chuyên ngành của Hiệp hội QTDND Việt Nam và Ngân hàng Nhà nước.

Nguồn tư liệu và danh mục bảng biểu

Luận án sử dụng dữ liệu thống kê chính thức phản ánh thực trạng tổ chức và hoạt động của hệ thống TCTD là HTX tại Việt Nam:

STT	Tên bảng biểu trong luận án	Trang trong văn bản
1	Bảng 1: Số liệu tổng số QTDND và tổng số thành viên của hệ thống QTDND từ năm 2015 đến 2019	79
2	Bảng 2: Số lượng QTDND thành lập BKS và không thành lập BKS	106
3	Bảng 3: Số liệu về nguồn vốn huy động của hệ thống QTDND (đơn vị: triệu đồng)	119
4	Bảng 4: Số liệu về dư nợ cho vay của hệ thống QTDND (đơn vị: triệu đồng)	121
5	Bảng 5: Số liệu về nguồn vốn huy động của Ngân hàng HTX Việt Nam (đơn vị: triệu đồng)	128
6	Bảng 6: Số liệu về dư nợ cho vay của Ngân hàng HTX Việt Nam (đơn vị: triệu đồng)	128
7	Bảng 7: Số liệu về tiền gửi của các QTDND tại Ngân hàng HTX Việt Nam và dư nợ cho vay của Ngân hàng HTX Việt Nam đối với các QTDND (đơn vị: triệu đồng)	129

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về tổ chức tín dụng là hợp tác xã và pháp luật điều chỉnh tổ chức tín dụng là hợp tác xã

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm và khung lý thuyết hoàn chỉnh về TCTD là HTX:

• Khái niệm và thuật ngữ: Phân tích sự tiến triển thuật ngữ từ "HTX tín dụng" (Pháp lệnh 1990), "TCTD hợp tác" (Khoản 5 Điều 20 Luật Các TCTD 1997) đến "TCTD là HTX" (Điều 70 Luật Các TCTD 2010). Chỉ ra hạn chế kỹ thuật lập pháp của định nghĩa năm 2010 khi sử dụng cấu trúc ngữ pháp dạng câu có đầy đủ chủ - vị làm danh từ, đồng thời tồn tại song song cả định nghĩa khái quát và liệt kê nhưng chưa phản ánh đầy đủ đặc thù về rủi ro, liên kết hệ thống và phạm vi hoạt động.
• Ba đặc trưng cơ bản:
  1. Là doanh nghiệp tập thể tổ chức dưới hình thức HTX: Luận án chứng minh HTX là doanh nghiệp đặc biệt. Việc áp dụng nguyên tắc một thành viên một phiếu biểu quyết không làm mất tư cách doanh nghiệp, tương tự như quy định đối với thành viên hợp danh trong công ty hợp danh (Điểm a Khoản 1 Điều 176 Luật Doanh nghiệp 2014) hay tổ chức bảo hiểm tương hỗ (Điều 59 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2000 sửa đổi 2010 và Khoản 2 Điều 22 Nghị định 28/2005/NĐ-CP).
  2. Mục tiêu hoạt động chính là tương trợ thành viên: Nguyên tắc "vì thành viên và xuất phát từ thành viên" định hướng việc khai thác nguồn vốn tại chỗ đáp ứng nhu cầu sản xuất, đời sống, hạn chế nạn cho vay nặng lãi; lợi nhuận chỉ là phương tiện bảo đảm an toàn tài chính.
  3. Phạm vi hoạt động bị giới hạn: Hạn chế về đối tượng khách hàng (ưu tiên người nghèo, người thu nhập thấp là thành viên) và địa bàn hành chính, ngành nghề.
• Lý luận về pháp luật điều chỉnh: Phân tích các yếu tố chi phối việc xây dựng pháp luật, bao gồm điều kiện kinh tế - xã hội nông thôn, trình độ dân trí, tính liên kết tương hỗ cộng đồng và yêu cầu an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã ở Việt Nam

Chương 2 đánh giá thực trạng pháp luật và dữ liệu thi hành qua 05 nội dung cụ thể:

• Về mô hình tổ chức hệ thống: Khảo sát 3 giai đoạn: (i) Giai đoạn 1993-2000 (thí điểm QTDND 3 cấp); (ii) Giai đoạn 2000-2013 (hoàn thiện mô hình với QTDND Trung ương); (iii) Giai đoạn 2013 đến nay (chuyển đổi QTDND Trung ương thành Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam theo mô hình 2 cấp). Chỉ ra hạn chế về cơ chế điều hòa vốn, sự thiếu vắng các định chế hỗ trợ chuyên biệt như quỹ bảo đảm an toàn, công ty kiểm toán hệ thống.
• Về thành lập TCTD là HTX: Đánh giá các tiêu chuẩn, điều kiện cấp phép thành lập QTDND và Ngân hàng Hợp tác xã (vốn pháp định, tư cách thành viên, địa bàn hoạt động). Thực tiễn cho thấy xuất hiện tình trạng thành viên hình thức, doanh nghiệp lợi dụng quy định thành lập để trục lợi chính sách.
• Về cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành: Phân tích thẩm quyền, trách nhiệm của Đại hội thành viên, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát (BKS) và Tổng giám đốc (Giám đốc). Số liệu Bảng 2 (trang 106) phản ánh thực trạng nhiều QTDND chưa kiện toàn hoặc không thành lập BKS chuyên trách, dẫn tới buông lỏng kiểm soát nội bộ.
• Về hoạt động kinh doanh: Phân tích quy định huy động vốn, cấp tín dụng và điều hòa vốn qua các số liệu thực tế tại Bảng 3, Bảng 4, Bảng 5, Bảng 6 và Bảng 7 (trang 119-129). Thực tiễn cho thấy tình trạng cho vay ngoài thành viên vượt tỷ lệ cho phép, sai lệch mục đích vay vốn, mất cân đối nguồn vốn tiền gửi và dư nợ giữa QTDND với Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam.
• Về tổ chức lại, giải thể, phá sản: Đánh giá quy trình sáp nhập, hợp nhất, chia tách, giải thể và áp dụng Luật Phá sản đối với TCTD là HTX (trang 143-150). Chỉ ra sự lúng túng trong xử lý các QTDND yếu kém bị kiểm soát đặc biệt do vướng mắc giữa quy định pháp luật ngân hàng và pháp luật hợp tác xã.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã

Chương 3 đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ (trang 150-177):

• Quan điểm hoàn thiện: Bảo đảm giữ vững bản chất hợp tác xã tương trợ thành viên; nâng cao tính an toàn hệ thống; bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Hợp tác xã và pháp luật chuyên ngành liên quan; phù hợp với chuẩn mực quản trị và thực tiễn nông thôn Việt Nam.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Hoàn thiện mô hình tổ chức hệ thống: Xác định rõ địa vị pháp lý, vai trò đầu mối điều hòa vốn và chức năng kiểm tra, giám sát của Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam đối với các QTDND thành viên; hoàn thiện quy chế hình thành các quỹ an toàn hệ thống.
  2. Hoàn thiện quy định về thành lập: Chuẩn hóa điều kiện kết nạp thành viên, siết chặt tiêu chuẩn về mối liên kết địa bàn/nghề nghiệp để ngăn ngừa doanh nghiệp núp bóng; điều chỉnh mức vốn góp tối thiểu và tỷ lệ vốn góp tối đa của một thành viên.
  3. Hoàn thiện cơ cấu quản trị, điều hành, kiểm soát: Nâng cao tiêu chuẩn chuyên môn của thành viên Hội đồng quản trị, Ban điều hành; bắt buộc thành lập Ban kiểm soát chuyên trách tại tất cả các QTDND; quy định rõ trách nhiệm giải trình và chế tài xử lý vi phạm đối với người quản lý.
  4. Hoàn thiện quy định về hoạt động kinh doanh: Quy định chặt chẽ tỷ lệ cho vay đối với khách hàng chưa phải là thành viên; mở rộng các dịch vụ ngân hàng cơ bản phục vụ khu vực nông nghiệp nông thôn; hoàn thiện quy chế pháp lý về điều hòa vốn giữa Ngân hàng Hợp tác xã và các QTDND.
  5. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức lại, giải thể, phá sản: Xây dựng cơ chế xử lý nhanh đối với các QTDND bị kiểm soát đặc biệt; quy định rõ ràng về trình tự giải thể tự nguyện, bắt buộc và phá sản đặc thù cho mô hình TCTD là HTX nhằm bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và ổn định trật tự an ninh xã hội địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại các đóng góp khoa học cụ thể:

1. Về phương diện lý luận:

   • Chuẩn hóa khái niệm TCTD là HTX dưới góc độ luật học, làm rõ bản chất kinh tế - pháp lý của HTX là một loại hình "doanh nghiệp đặc biệt", phân biệt với các loại hình doanh nghiệp thương mại và các tổ chức tài chính vi mô.
   • Luận giải sâu sắc ba đặc trưng pháp lý bản chất: tính chất sở hữu tập thể, mục tiêu tương trợ liên kết thành viên và phạm vi hoạt động bị giới hạn theo đối tượng/địa bàn.
   • Làm sáng tỏ cấu trúc mô hình hệ thống 2 cấp và mối liên kết pháp lý giữa ngân hàng đầu mối (Ngân hàng Hợp tác xã) và các định chế thành viên cơ sở (QTDND).

2. Về phương diện thực tiễn và hoàn thiện lập pháp:

   • Cung cấp bức tranh toàn diện và hệ thống số liệu cụ thể về thực trạng thi hành pháp luật điều chỉnh TCTD là HTX tại Việt Nam từ năm 1993 đến năm 2020.
   • Phát hiện các mâu thuẫn, khoảng trống pháp luật trong quy định về thành lập, quản trị kiểm soát, cấp tín dụng và xử lý giải thể/phá sản.
   • Đề xuất hệ thống các giải pháp lập pháp cụ thể, có giá trị ứng dụng trực tiếp cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Hợp tác xã và các văn bản hướng dẫn thi hành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát đối với 05 nhóm nội dung pháp lý trọng yếu (mô hình, thành lập, quản trị điều hành, hoạt động, tổ chức lại/giải thể/phá sản) tại Việt Nam trong khung thời gian chủ yếu từ năm 2010 đến năm 2020. Luận án không đi sâu vào các khía cạnh kỹ thuật hạch toán kế toán hoặc các công cụ tài chính phái sinh phức tạp do tính chất hoạt động đơn giản của mô hình TCTD là HTX tại Việt Nam.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu khung pháp lý điều chỉnh hoạt động chuyển đổi số, ngân hàng số và ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech) trong hệ thống TCTD là HTX; cơ chế liên kết quốc tế và kiểm toán độc lập chuyên biệt cho hệ thống ngân hàng hợp tác.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư): Là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ công tác rà soát, đánh giá hiệu quả thi hành luật và hoạch định chính sách hoàn thiện khung khổ pháp lý cho hệ thống QTDND và Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật hệ thống về chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Ngân hàng, phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu về thể chế kinh tế tập thể, thị trường tài chính nông thôn.
• Đối với các nhà quản trị hệ thống QTDND và Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam: Cung cấp cơ sở pháp lý và giải pháp nhận diện, phòng ngừa rủi ro pháp lý trong hoạt động quản trị, điều hành và kiểm soát nội bộ tại đơn vị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giải quyết tranh luận lý luận về việc hợp tác xã có phải là doanh nghiệp như thế nào?
Luận án phân tích các căn cứ thực định và lý luận quốc tế (Cooperative Enterprises), phản biện quan điểm tách rời HTX khỏi doanh nghiệp. Tác giả chứng minh rằng HTX là một loại hình "doanh nghiệp đặc biệt". Mặc dù có đặc thù về mục tiêu xã hội tương trợ thành viên và áp dụng nguyên tắc bình đẳng biểu quyết (tương tự như công ty hợp danh theo Điều 176 Luật Doanh nghiệp 2014 và tổ chức bảo hiểm tương hỗ theo Nghị định 28/2005/NĐ-CP), HTX vẫn mang đầy đủ bản chất của một chủ thể kinh doanh, tổ chức kinh tế độc lập có tư cách pháp nhân.

2. Quy mô hệ thống QTDND tại thời điểm luận án nghiên cứu đạt mức nào?
Tính đến thời điểm nghiên cứu (năm 2020), hệ thống TCTD là HTX tại Việt Nam bao gồm 1.182 QTDND cơ sở với số lượng thành viên bình quân là 1.448 thành viên trên một quỹ (theo Báo cáo kết quả hoạt động năm 2020 của Hiệp hội QTDND Việt Nam).

3. Khái niệm "TCTD là HTX" trong Luật Các tổ chức tín dụng 2010 có những điểm hạn chế nào theo phân tích của tác giả?
Luận án chỉ ra ba hạn chế chính: (i) Về mặt ngôn ngữ tiếng Việt, việc dùng cụm "TCTD là HTX" mang cấu trúc của một câu hoàn chỉnh chứ không phải là danh từ/danh ngữ chuẩn; (ii) Duy trì cách định nghĩa vừa khái quát vừa liệt kê tạo kẽ hở và bất cập khi áp dụng pháp luật; (iii) Định nghĩa mới chỉ nêu hình thức tổ chức và mục tiêu hoạt động mà chưa chỉ ra được các đặc trưng cốt lõi về rủi ro, tính liên kết hệ thống và phạm vi hoạt động bị giới hạn.

4. Mô hình tổ chức hệ thống TCTD là HTX tại Việt Nam đã trải qua các giai đoạn phát triển nào?
Hệ thống trải qua ba giai đoạn: Giai đoạn 1993-2000 (thí điểm mô hình 3 cấp gồm QTDND cơ sở, QTDND khu vực, QTDND trung ương); Giai đoạn 2000-2013 (hoàn thiện mô hình với vai trò của QTDND trung ương); Giai đoạn 2013 đến nay (chuyển đổi QTDND trung ương thành Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam, xác lập mô hình 2 cấp gắn với việc củng cố mối liên kết hệ thống).

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp pháp lý lớn nào ở Chương 3?
Luận án đề xuất 05 nhóm giải pháp: (1) Hoàn thiện pháp luật về mô hình tổ chức hệ thống; (2) Hoàn thiện quy định điều kiện, thủ tục thành lập; (3) Hoàn thiện cơ cấu tổ chức quản trị, điều hành và kiểm soát; (4) Hoàn thiện quy chế hoạt động kinh doanh tiền tệ, cấp tín dụng và điều hòa vốn; (5) Hoàn thiện pháp luật về tổ chức lại, giải thể và phá sản đặc thù cho TCTD là HTX.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Pháp luật về tổ chức tín dụng là hợp tác xã" của tác giả Đỗ Mạnh Phương (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2020) là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý toàn diện, có hệ thống về khung pháp luật điều chỉnh mô hình tín dụng tập thể tại Việt Nam. Luận án đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận về bản chất doanh nghiệp đặc biệt và các nguyên tắc vận hành của TCTD là HTX, đồng thời đánh giá sâu sắc thực trạng áp dụng pháp luật trong 05 nhóm nội dung trọng yếu từ năm 1993 đến năm 2020. Các quan điểm và kiến nghị lập pháp được đề xuất trong luận án đóng góp cơ sở khoa học xác đáng cho việc hoàn thiện thể chế ngân hàng và pháp luật kinh tế tập thể tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Lý luận về TCTD là HTX và pháp luật về TCTD là HTX Chương 2. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về TCTD là HTX Chương 3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về TCTD là HTX 7 PHẦN TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước TCTD là HTX không chỉ tồn tại và phát huy vai trò ở các nước nghèo, các nước đang phát triển mà ở các nước phát triển như Mỹ, Canada, Hà Lan, Đức,… TCTD là HTX cũng rất phát triển và đóng vai trò to lớn trong việc giải quyết nhu cầu tín dụng của người dân ở các địa bàn nông thôn và các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, đến thời điểm Luận án này được triển khai nghiên cứu số lượng các công trình, các bài viết về TCTD là HTX vẫn khá khiêm tốn. Xét trong mối liên quan với nội dung nghiên cứu của Luận án, ở mức độ khái quát có thể sắp xếp các công trình nghiên cứu ngoài nước về TCTD là HTX thành các nhóm với các nội dung nghiên cứu cụ thể sau đây: Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến khía cạnh lý luận của luận án Năm 1965, Charles D.

Matthews trong bài viết “Quy chế kiểm soát đối với hiệp hội tín dụng một số vấn đề và giải pháp”3 đã nghiên cứu và chỉ rõ có hai trường phái quan điểm đối lập về vai trò của hiệp hội tín dụng trong nền kinh tế. Trường phái quan điểm thứ nhất cho rằng; nên phát triển mạnh hơn các hiệp hội tín dụng và các hiệp hội tín dụng cần phải được hưởng những ưu đãi, miễn thuế, không bị kiểm soát chặt chẽ, không phải mua bảo hiểm cổ phần. Trường phái quan điểm thứ hai cho rằng; nên loại bỏ các hiệp hội tín dụng hoặc chí ít cần phải có quy chế kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các hiệp hội tín dụng và các hiệp hội tín dụng phải đóng thuế. Qua nghiên cứu, phân tích của mình, tác giả cho rằng sự tồn tại của các hiệp hội tín dụng là tất yếu, cộng đồng tài chính phải chấp nhận nó như là một thành phần trong guồng máy tài chính quốc gia và các hiệp hội tín dụng phải được hưởng những ưu đãi so với các NHTM.

Đối với liên hiệp hiệp hội tín dụng quốc gia, tác giả cho rằng vấn đề không phải là cần thiết hay không, mà vấn đề là tổ chức quản lý như thế nào, nên có 3 Charles D. Matthews (1965), credit Unions-Regulatory Control Development-Problems-Recommendations. 8 một thỏa hiệp giữa các ngân hàng với các hiệp hội tín dụng, theo đó các ngân hàng sẽ chấp nhận sự tồn tại và vai trò của các hiệp hội tín dụng và ngược lại các hiệp hội tín dụng phải mua bảo hiểm cổ phần và phải đóng thuế. Axworthy có bài viết “Hiệp hội tín dụng ở Canada những vật cản trên con đường dẫn tới thành công”4.

Phần thứ nhất của bài viết nghiên cứu về lịch sử ra đời của hiệp hội tín dụng trên thế giới và ở Canada, phân tích các đặc thù của các mô hình hiệp hội tín dụng của Đức và Italia cũng như những đóng góp của Alphonse Desjardins và Moses Coady với mô hình hiệp hội tín dụng của Canada. Phần thứ hai của bài viết nghiên cứu về những nguyên tắc cơ bản, đặc thù trong tổ chức và hoạt động của hiệp hội tín dụng.