Chương 1. Những vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiểm nhân thọ Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về giao dịch bảo hiểm nhân thọ Chương 3. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giao dịch bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ 1.
Khái niệm và đặc điểm bảo hiểm nhân thọ 1. Khái niệm bảo hiểm nhân thọ Con người là nhân tố quyết định sự phát triển của xã hội. Vì vậy, tính mạng, sức khỏe và sự an toàn của con người luôn là mối quan tâm hàng đầu của mỗi người, mỗi gia đình, cũng như là mối quan tâm chung của toàn xã hội. Để đáp ứng nhu cầu quan tâm đó, BHNT với mục đích chính là nhằm khắc phục những hậu quả của rủi ro xảy ra đối với con người, đồng thời giúp con người duy trì, ổn định cuộc sống theo hướng ngày một tốt đẹp hơn.
Theo từ điển thuật ngữ kinh doanh BHNT, “BHNT là sự bảo vệ trường hợp tử vong của một người bằng hình thức trả tiền cho người thụ hưởng- thường là thành viên của gia đình, doanh nghiệp hoặc tổ chức bằng cách đổi một loạt các khoản phí bảo hiểm hoặc thanh toán phí bảo hiểm một lần. Khi NĐBH, số tiền bảo hiểm (và bất kỳ số tiền bảo hiểm bổ sung nào được kèm theo đơn bảo hiểm) trừ đi khoản vay theo hợp đồng bảo hiểm và khoản lãi vay chưa trả, sẽ được trả cho người thụ hưởng. Những khoản trợ cấp trả khi còn sống cho NĐBH dưới hình thức giá trị giải ước (giá trị hoàn lại) hoặc khoản trợ cấp thu nhập” [1, 23, tr. Giáo trình Bảo hiểm của trường Đại học kinh tế quốc dân và giáo trình Kinh tế bảo hiểm của trường Đại học Công đoàn định nghĩa “BHNT là sự cam kết giữa doanh nghiệp bảo hiểm và NTGBH, mà trong đó doanh nghiệp bảo hiểm sẽ trả cho người tham gia (hoặc người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm) một số tiền nhất định khi có những sự kiện đã định trước xảy ra (NĐBH bị chết hoặc sống đến một thời điểm nhất định), còn NTGBH phải 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nộp phí bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn.
Nói cách khác, BHNT là quá trình bảo hiểm rủi ro có liên quan đến tính mạng, cuộc sống, tuổi thọ và sự an toàn của con người” [2, 29, tr. Tài liệu của Viện quản lý BHNT Hoà Kỳ (LOMA) cũng nêu định nghĩa BHNT như một loại hình bảo hiểm trả tiền khi phát sinh sự kiện tử vong của NĐBH. Trên khía cạnh pháp lý, BHNT là một loại hình bảo hiểm, trong đó doanh nghiệp bảo hiểm nhận được phí bảo hiểm của NTGBH thông qua một hợp đồng và cam kết chi trả cho một hoặc nhiều người thụ hưởng bảo hiểm một số tiền bảo hiểm nhất định hoặc những khoản trợ cấp nhất định trong trường hợp NĐBH tử vong hoặc sống đến một thời điểm đã được ghi rõ trong hợp đồng. Ở khía cạnh kỹ thuật, BHNT là một nghiệp vụ bao hàm những cam kết mà việc thực hiện những cam kết này phụ thuộc vào tuổi thọ của con người [3, 35, tr.
Khoản 12 Điều 3 LKDBH định nghĩa “BHNT là loại nghiệp vụ bảo hiểm cho trường hợp NĐBH sống hoặc chết”. Khái niệm BHNT được hiểu tương đối thống nhất trong các tài liệu khoa học và trong hệ thống pháp luật ở các quốc gia trên thế giới [4, 9]. Tuy vậy, những định nghĩa nêu trên được tiếp cận dưới các góc độ khác nhau và khá trừu tượng nên chưa cụ thể hoá đầy đủ được mọi sản phẩm BHNT đang được các doanh nghiệp bảo hiểm bán trên thị trường. Do vậy, theo tôi có thể định nghĩa BHNT trên cơ sở tổng kết các định nghĩa đã nêu và căn cứ vào thực tế triển khai các sản phẩm BHNT trên thế giới và ở Việt Nam như sau: “BHNT là một loại hình bảo hiểm thương mại, theo đó người bảo hiểm cam kết chi trả cho NTGBH (còn gọi là bên mua bảo hiểm), hoặc người NĐBH, hoặc người thụ hưởng một số tiền bảo hiểm nhất định khi có những sự kiện đã định trước xảy ra đối với NĐBH còn NTGBH có trách nhiệm nộp 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phí bảo hiểm đầy đủ và đúng hạn cho doanh nghiệp bảo hiểm; các sự kiện có thể bao gồm như NĐBH bị chết, bị thương tật toàn bộ vĩnh viễn, thương tật bộ phận vĩnh viễn, bị bệnh hiểm nghèo giai đoạn cuối…xảy ra trong một thời hạn nhất định và/hoặc sống đến một thời điểm đã được ghi rõ trong hợp đồng”.
Đặc điểm của Bảo hiểm nhân thọ Thứ nhất, BHNT là một nghiệp vụ bảo hiểm thương mại do người bảo hiểm thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng và tìm kiếm lợi nhuận. Lợi nhuận của doanh nghiệp là phần còn lại của tổng các khoản thu từ hoạt động kinh doanh trừ đi các chi phí phải gánh chịu để thiết kế, phân phối sản phẩm cũng như chi trả bảo hiểm. Đây chính là đặc điểm để phân biệt BHNT với chế độ bảo hiểm xã hội và bảo trợ xã hội của Nhà nước đồng thời dẫn đến hệ quả pháp lý là BHNT là một hành vi thương mại. Thứ hai, BHNT là loại hình bảo hiểm duy nhất cho phép bảo hiểm cả hai sự kiện trái ngược nhau là sống và chết [5, 28, tr.
Điều này thể hiện ở chỗ, trong hợp đồng BHNT số tiền bảo hiểm có thể được trả trong trường hợp NĐBH hoặc trong trường hợp họ sống đến một thời điểm nhất định hoặc kết hợp cả hai trường hợp này. Thứ ba, sản phẩm BHNT có thể chỉ mang tính bù đắp rủi ro đơn thuần hoặc tiết kiệm đơn thuần, hoặc vừa mang tính tiết kiệm vừa mang tính bù đắp rủi ro.Có thể nói đây là một trong những đặc điểm cơ bản của BHNT thể hiện sự khác biệt so với bảo hiểm phi nhân thọ. Mỗi người mua BHNT sẽ định kỳ nộp một khoản tiền nhỏ (gọi là phí bảo hiểm) hoặc nộp phí bảo hiểm một lần cho doanh nghiệp bảo hiểm, đổi lại doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm chi trả một khoản tiền thường lớn hơn thậm chí lớn hơn rất nhiều (gọi là số 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiền bảo hiểm/niên kim) cho người thụ hưởng như đã thoả thuận trong hợp đồng bảo hiểm. Tại thị trường Việt Nam, hiện nay sản phẩm bảo hiểm hỗn hợp (vừa mang tính tiết kiệm vừa mang tính rủi ro) chiếm tỷ trọng lớn nhất (xét cả theo doanh thu phí và số hợp đồng).
Trong sản phẩm này, số tiền bảo hiểm được trả khi NĐBH đạt đến một độ tuổi nhất định và được ấn định trong hợp đồng hoặc được trả cho thân nhân và gia đình của NĐBH khi người này không may bị chết trước khi hợp đồng đáo hạn, ngay cả khi hợp đồng của họ mới tích luỹ được một khoản tiền rất nhỏ qua việc đóng phí bảo hiểm. Số tiền bảo hiểm trả trong trường hợp một người chết giúp những người còn sống trang trải những khoản chi phí cần thiết như: thuốc trị bệnh, chi phí phẫu thuật, mai táng, chi phí giáo dục con cái…trong khi đó số tiền bảo hiểm trả trong trường hợp một người sống đến thời điểm nhất định giúp họ thực hiện những kế hoạch tài chính, đầu tư (giáo dục con cái, mua nhà, mua xe, hưu trí…). Chính vì vậy, BHNT có thể vừa mang tính tiết kiệm vừa mang tính bảo hiểm rủi ro. Với việc đóng phí bảo hiểm định kỳ, BHNT giúp cá nhân, gia đình thực hiện tiết kiệm một cách thường xuyên, có kế hoạch và kỷ luật.
Tuy nhiên, BHNT khác với các hình thức tiết kiệm khác ở chỗ, doanh nghiệp bảo hiểm đảm bảo trả cho NĐBH hay người thân của họ một số tiền lớn hơn rất nhiều so với số phí đã đóng trong trường hợp xảy ra rủi ro, ngay cả khi họ mới đóng được một khoản tiền rất nhỏ cho doanh nghiệp bảo hiểm. Có nghĩa là, khi NĐBH không may gặp rủi ro trong phạm vi trách nhiệm bảo hiểm và trong thời hạn bảo hiểm đã được ấn định, người thân của họ sẽ nhận được những khoản trợ cấp hay số tiền bảo hiểm từ công ty bảo hiểm. Điều đó thể hiện rất rõ tính chất rủi ro trong BHNT. Thứ tư, BHNT đáp ứng được rất nhiều mục đích khác nhau của NTGBH [6, 30, tr.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nếu như các nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ chỉ đáp ứng một mục đích là góp phần khắc phục hậu quả của rủi ro xảy ra đối với đối tượng bảo hiểm, từ đó góp phần ổn định tài chính, khôi phục sản xuất kinh doanh cho NTGBH thì BHNT đáp ứng được nhiều mục đích khác nhau, mỗi mục đích được thể hiện khá rõ trong từng loại sản phẩm và từng loại hợp đồng. Chẳng hạn, sản phẩm bảo hiểm hưu trí sẽ đáp ứng yêu cầu của người tham gia với những khoản trợ cấp đều đặn hàng tháng, từ đó góp phần ổn định cuộc sống của họ khi già yếu. Sản phẩm bảo hiểm tử kỳ sẽ giúp NĐBH để lại cho gia đình một số tiền khi họ bị tử vong nhằm đáp ứng rất nhiều mục đích khác nhau như: trang trải nợ nần, nuôi dưỡng và giáo dục con cái, phục dưỡng bố mẹ già, chi phí mai táng…Hợp đồng BHNT còn có thể đóng vai trò như một tài sản thế chấp để vay vốn hoặc BHNT gắn với tín dụng thường được bán cho các đối tượng đi vay với mục đích đảm bảo hoàn trả nợ vay trong trường hợp tử vong, thương tật toàn bộ vĩnh viễn. Thứ năm, các loại hình BHNT rất đa dạng và phức tạp [7, 30, tr.
Tính đa dạng và phức tạp của BHNT được thể hiện ở chỗ có nhiều loại sản phẩm bảo hiểm với những đặc trưng cơ bản khác nhau (xem mục 2 dưới đây), thậm chí trong cùng một loại hình sản phẩm cũng có nhiều loại sản phẩm bảo hiểm khác nhau. Chẳng hạn, đối với sản phẩm bảo hiểm hỗn hợp (rủi ro và tiết kiệm), Bảo Việt Nhân thọ đã triển khai rất nhiều hợp đồng BHNT như: An sinh giáo dục, An gia lập nghiệp, An gia thành tài, An khang thịnh vượng, An gia tài lộc…Mỗi loại sản phẩm bảo hiểm này có quyền lợi bảo hiểm không giống nhau, thời hạn bảo hiểm, mức phí nộp khác nhau. Ngoài ra, ngay trong một bản hợp đồng, mối quan hệ giữa các bên cũng rất phức tạp với sự tham gia của nhiều chủ thể như: doanh nghiệp bảo hiểm, NĐBH, NTGBH và người thụ hưởng. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ sáu, sản phẩm BHNT là loại sản phẩm vô hình [8, 17, tr.