Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ PHÁP LUẬT KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ 1. Những vấn đề pháp lý về kinh doanh vận tải hành khách bằng đường bộ theo tuyến cố định 1. Khái niệm, đặc điểm kinh doanh vận tải hành khách bằng ô tô theo tuyến cố định Theo Từ điển Tiếng Việt, vận tải được giải nghĩa là “hoạt động chuyên chở người hoặc đồ vật trên quãng đường tương đối dài” [7]. Còn Business Dictionary ghi nhận “vận tải là việc dịch chuyển hàng hóa hoặc người từ địa điểm này tới một địa điểm khác” [3] .Kinh doanh vận tải hành khách bằng đường bộ trước hết được hiểu là một loại hình dịch vụ - một hoạt động có ích của con người tạo ra những sản phẩm dịch vụ, không tồn tại dưới hình thái sản phẩm, không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu nhằm thỏa mãn đầy đủ, kịp thời, thuận tiện và văn minh các nhu cầu sản xuất và đời sống xã hội của con người.
Theo giải nghĩa tại Quyết định số 337/QĐ-BKH ngày 10/04/2007 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư về việc ban hành Quy định nội dung Hệ thống ngành kinh tế của Việt Nam, vận tải hành khách đường bộ được hiểu là “vận tải hành khách bằng đường bộ trong nội, ngoại thành, được thực hiện bằng nhiều phương thức (trừ xe buýt) như: tàu điện ngầm, tàu điện chạy bằng tuyến đường ray trên mặt đất hoặc tuyến ray trên cao, ôtô điện. Đặc thù của các phương thức vận tải này là chạy trên các tuyến đường theo lịch trình, giờ giấc cố định, các bến đỗ cố định để đón, trả khách. Nhóm này cũng gồm: (i) Các tuyến đường chạy từ thành phố tới sân bay hoặc từ thành phố tới nhà ga tàu hỏa; và (ii) Hoạt động của đường sắt leo núi, đường cáp trên không.nếu một phần của hệ thống này đi qua nội, ngoại thành”. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dưới góc độ pháp lý, căn cứ Quyết định số 10/2007/QĐ-TTg ngày 23/01/2007 của Thủ tướng Chính phủ quy định về hệ thống ngành kinh tế của Việt Nam, vận tải hành khách đường bộ là ngành nghề kinh doanh được pháp luật thừa nhận và là một ngành kinh tế trong hệ thống ngành kinh tế quốc dân.
Theo LGTĐB2008, vận tải đường bộ là hoạt động sử dụng phương tiện giao thông đường bộ để vận chuyển người, hàng hóa trên đường bộ (Khoản 30 Điều 3). Nghị định số 91 đã nêu rõ, kinh doanh vận tải bằng xe ô tô là việc sử dụng xe ô tô vận tải hành khách, hàng hóa có thu tiền(Khoản 2 Điều 3). Căn cứ Điều 66 LGTĐB2008 và Điều 4 Nghị định 91, kinh doanh vận tải hành khách bằng xe ô tô theo tuyến cố định là loại hình vận tải hành khách theo tuyến cố định có xác định bến đi, bến đến và ngược lại với lịch trình, hành trình phù hợp do doanh nghiệp, hợp tác xã đăng ký và được cơ quan quản lý tuyến chấp thuận. Tuyến vận tải hành khách cố định bằng xe ô tô bao gồm: tuyến liên tỉnh có cự ly từ 300km trở lên phải xuất phát và kết thúc tại bến xe loại 4 trở lên và tuyến nội tỉnh.
Dựa trên tính chất, kinh doanh vận tải hành khách là một loại hình dịch vụ có đối tượng phục vụ là con người, mang những đặc điểm cơ bản của dịch vụ:Trước hết sản phẩm dịch vụ là sản phẩm vô hình, không hiện hữu, sản phẩm dịch vụ không tồn tại dưới dạng vật chất cụ thể. Sản phẩm mà dịch vụ tạo ra không thể xác định một cách cụ thể bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật. Sản phẩm dịch vụ không có tính tách rời. Hay nói cách khác việc cung ứng sản phẩm và việc tiêu dùng sản phẩm diễn ra đồng thời.
Bên cạnh đó nó không có tính dự trữ. Đây chính là hệ quả của đặc điểm không tách rời. Do sản xuất và tiêu dùng diễn ra cùng một lúc nên sản phẩm dịch vụ không có tính dự trữ. Chất lượng dịch vụ rất khó đánh giá, vì nó chịu nhiều yếu tố tác động như người cung cấp dịch vụ, người sử dụng dịch vụ và thời điểm cung cấp dịch vụ.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những đặc điểm này tạo nên những nét đặc thù cho các hoạt động dịch vụ. Bên cạnh những đặc điểm cơ bản trên, dịch vụ vận tải hành khách có những đặc điểm đặc trưng: Sản phẩm của vận tải hành khách là sự di chuyển của hành khách trong không gian nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người. Vì thế, đối tượng vận chuyển của vận tải hành khách là con người, đây là một đặc điểm hết sức quan trọng, là cơ sở cho việc xây dựng các quy định pháp luật điều chỉnh lĩnh vực kinh doanh này. Bởi vậy, phương tiện vận tải đòi hỏi yêu cầu rất cao, ngoài việc đảm bảo về đặc tính kỹ thuật còn phải đáp ứng các điều kiện về kinh doanh vận tải hành khách như: số ghế, phù hiệu, đăng kiểm,…Vận tải hành khách còn mang tính phân luồng, phân tuyến đường bộ khá rõ rệt, đặc điểm này xuất phát từ yêu cầu thực tiễn nhằm đảm bảo an toàn cho hành khách.
Do những đặc thù trên, kinh doanh vận tải hành khách chịu sự quản lý chặt chẽ của các cơ quan lý nhà nước. Tóm lại, hoạt động vận tải hành khách bằng đường bộ theo tuyến cố định là hoạt động thương mại dịch vụ đặc biệt trong lĩnh vực giao thông vận tải, một trong các phương thức vận tải người và hàng hóa đi kèm sử dụng phương tiện chủ yếu là ô tô và hệ thống đường bộ. Hoạt động vận tải này có liên quan mật thiết tới không chỉ các chủ xe ô tô sử dụng phương tiện đón, trả khách, các đơn vị kinh doanh vận tải hành khách, doanh nghiệp kinh doanh bến xe vận tải mà còn liên quan tới hệ thống cơ quan quản lý đường bộ. Vai trò của vận tải hành khách bằng đường bộ theo tuyến cố định Quy hoạch phát triển ngành giao thông vận tải đường bộ Việt Nam đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020 được Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 162/2002/QĐ-TTg ngày 15/11/2002 xác định Giao thông vận tải đường bộ là một bộ phận quan trọng trong hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội cần phải được đầu tư, phát triển đi trước một bước; phát triển và nâng cao chất lượng dịch vụ vận tải.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thật vậy, vận tải nói chung và vận tải ô tô nói riêng có vai trò thiết yếu đối với sản xuất và đời sống xã hội. Nếu vận tải đường bộ bị hạn chế thì các quy trình sản xuất, kinh doanh không thể thực hiện được, việc giao lưu hàng hóa giữa các khu vực, các vùng và sự đi lại của nhân dân sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Vận tải ô tô cần thiết đối với tất cả các giai đoạn của quá trình sản xuất, đối với việc lưu thông hàng hóa phục vụ nhu cầu tiêu dùng và đi lại của nhân dân. Vì vậy, phát triển ngành vận tải ô tô từ trước đến nay ở mỗi quốc gia đều là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của việc xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế của đất nước, bảo đảm an ninh, quốc phòng và đòi hỏi phải phát triển trước một bước.
Với một số ưu điểm cơ bản là tính cơ động cao, tốc độ vận chuyển nhanh, giá thành vận chuyển trên khoảng cách ngắn hạ hơn so với vận chuyển đường sắt và vận tải đường thủy, hoạt động bất kỳ lúc nào trên các loại đường, thậm chí ở cả những nơi chưa có đường sá, tốc độ vận chuyển hàng của ô tô nhanh hơn đường sắt cả về khoảng cách ngắn và khoảng cách dài nên việc vận chuyển hàng giữa các thành phố bằng ô tô đang phát triển mạnh cả về vận tải nội tỉnh cũng như vận tải liên tỉnh. Khố i lượng vận chuyể n hàng hóa, hành khách đường bộ năm 2007-2010 [1] Vận chuyển hành khách Vận chuyển hàng hóa Năm Triệu lượt Triệu lượt Triệu Nghìn tấn người người.293,70 Tăng trưởng 10,9% 11,9% 13,2% 13,8% 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể khẳng định, vận tải ô tô có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta. Kể từ khi Nhà nước chủ trương xã hội hoá lực lượng vận tải đường bộ, các thành phần kinh tế đã phát triển mạnh mẽ, các phương tiện kinh doanh vận tải gia tăng nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu đi lại của người dân. Pháp luật về kinh doanh vận chuyển hành khách bằng đường bộ theo tuyến cố định 1.
Khái niệm, đặc điểm pháp luật về kinh doanh vận chuyển hành khách bằng đường bộ theo tuyến cố định 1.1 Khái niệm Từ những phân tích về hoạt động kinh doanh vận tải hành khách theo tuyến cố định, có thể rút khái niệm như sau: Pháp luật kinh doanh vận tải hành khách bằng đường bộ theo tuyến cố định là hệ thống các quy định do nhà nước ban hành để điều chỉnh những quan hệ xã hội có liên quan đến hoạt động kinh doanh vận tải hành khách bằng đường bộ như:điều kiện kinh doanh vận tải đường bộ, nguyên tắc, hợp đồng và quản lý nhà nước.2 Đặc điểm Nhìn chung, pháp luật về kinh doanh vận chuyển hành khách bằng đường bộ là pháp luật điều chỉnh về một loại hoạt động thương mại dịch vụ đặc biệt đó là vận tải con người, nên không chỉ bị điều chỉnh bởi các quy định chung về hoạt động thương mại dịch vụ mà còn chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của các quy định pháp luật chuyên ngành như bảo hiểm và thể hiện rõ rệt vai trò quản lý nhà nước. Do vậy các đặc điểm cơ bản của pháp luật về kinh doanh vận chuyển hành khách bằng đường bộ bao gồm: Thứ nhất, các quy định của pháp luật về vận tải hành khách theo tuyến cố định thể hiện rất rõ vai trò của quản lý nhà nước. Kinh doanh vận tải hành 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khách bằng đường bộ với đối tượng là con người. Do đó, việc hạn chế sai sót, đảm bảo an toàn trong quá trình cung cấp dịch vụ là điều tiên quyết để thành công trong lĩnh vực này.
Bởi thế, trong pháp luật kinh doanh vận tải, các quy định về quản lý nhà nước thể hiện rất rõ rệt và giữ vai trò chi phối.