Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHOẺ CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm, ý nghĩa của nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Khi nói đến nhân thân chủ yếu là nói đến con người với tính cách là thành viên của xã hội, con người tham gia vào quan hệ xã hội, là thực thể xã hội. Xét về mặt ngôn ngữ, khái niệm nhân thân người phạm tội được hình thành từ khái niệm “nhân thân” và khái niệm “người phạm tội”.
Do xuất phát từ hai khái niệm khác nhau và đồng thời là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học pháp lý khác nhau như: Tội phạm học, Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự, Xã hội học, Tâm lý học,… nên việc làm sáng tỏ khái niệm nhân thân người phạm tội phải dựa vào sự lồng ghép khéo léo giữa các khái niệm, các lĩnh vực đã từng được tiếp cận và xuất phát từ các luận điểm của triết học Mác – Lênin về bản chất của con người nói chung với tư cách là một phạm trù lịch sử - xã hội cũng như các quan điểm xã hội đã tồn tại. Bản chất con người là sự kết hợp hài hòa không thể tách rời giữa đặc tính sinh học và xã hội. “Cá nhân là tổng hợp toàn bộ các đặc điểm, thuộc tính và tính cách có mối quan hệ lẫn nhau của người tham gia và mang các quan hệ xã hội”. tr 128] Con người là sản phẩm của tự nhiên, khi muốn tồn tại đòi hỏi phải có quá trình hoạt động để phục vụ nhu cầu sinh học của mình như ăn, uống, nghỉ ngơi,.
điều đó tạo nên quá trình tâm, sinh lý của con người nên trước tiên hết mang đặc tính sinh học. Đồng thời, trong bất kể xã hội nào để có thể tồn tại, hài hòa giữa các nhu cầu của bản thân thì họ không thể tách rời, độc lập mà luôn luôn có mối quan hệ với nhau trong quá trình sản xuất cũng như trong quá trình sinh hoạt khác nên con người đồng thời luôn mang đặc tính xã hội. Nhân thân con người là sự thống nhất giữa các đặc tính xã hội và đặc tính sinh học, trong đó đặc tính xã hội có 10 ý nghĩa quyết định, nhưng đặc tính sinh học cũng có ý nghĩa riêng nó thể hiện bản chất riêng của họ khi tham gia vào các hoạt động xã hội. tr 141, 142] Từ đó, có thể đưa ra định nghĩa về nhân thân người phạm tội như sau: “Nhân thân người phạm tội là tổng thể tất cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó”.
tr 131] Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được hiểu là hành vi cố ý gây tổn hại cho sức khỏe của người khác dưới dạng thương tích hoặc tổn thương. tr 411, 412] Nhân thân người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được hiểu là tổng thể tất cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi của người đó phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác quy định tại Điều 104 BLHS năm 1999 (nay là Điều 134 BLHS năm 2015). Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội giúp xác định chính xác hành vi phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, hỗ trợ việc áp dụng có hiệu quả các quy định của pháp luật hình sự có liên quan đến nhân thân trong định tội danh, góp phần làm cho việc định khung và quyết định hình phạt một cách chính xác, thuyết phục nhất. Nhân thân người phạm tội không phải là yếu tố để cấu thành phạm tội tuy nhiên những đặc điểm cụ thể của nhân thân người phạm tội có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định các dấu hiệu trong định tội danh hoặc định khung hình phạt, quyết định hình phạt…đối với tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
Hành vi CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ thương tật gây ra cho nạn nhân dưới 11%, tuy nhiên, nếu người thực hiện hành vi đó khi trong thời gian đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục (điểm g khoản 1 Điều 104 BLHS năm 1999) hoặc là người 11 thực hiện hành vi có tính chất côn đồ hoặc tái phạm nguy hiểm (điểm i khoản 1 Điều 104 BLHS năm 1999) thì hành vi đó vẫn cấu thành tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 104 BLHS năm 1999). Như vậy, những đặc điểm nhân thân của người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, như “đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục” và “có tính chất côn đồ hoặc tái phạm nguy hiểm”. BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã bỏ trường hợp đặc điểm nhân thân “đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục” không còn là dấu hiệu định tội ở khoản 1 Điều 134 nhưng vẫn quy định dấu hiệu đặc điểm nhân thân “có tính chất côn đồ hoặc tái phạm nguy hiểm” là dấu hiệu định tội tại điểm i khoản 1 Điều 134 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017. Các đặc điểm nhân thân không chỉ là dấu hiệu định tội mà còn là dấu hiệu định khung tăng nặng.
Theo quy định của BLHS năm 1999, các đặc điểm nhân thân “đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục” và “có tính chất côn đồ hoặc tái phạm nguy hiểm” cũng là những dấu hiệu định khung tăng nặng quy định tại khoản 2 Điều 104 BLHS năm 1999 trong trường hợp tỷ lệ thương tật gây ra cho nạn nhân từ 11% đến 30% hoặc là dấu hiệu tăng nặng thuộc khoản 3 Điều 104 BLHS năm 1999 trong trường hợp tỷ lệ thương tật gây ra cho nạn nhân từ 31% đến 60%. Tương tự như vậy, tình tiết “có tính chất côn đồ hoặc tái phạm nguy hiểm” được quy định là tình tiết nhân thân tăng nặng tại khoản 2 Điều 134 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 khi tỷ lệ thương tật từ 11% đến 30% và là tình tiết nhân thân tăng nặng tại khoản 3 Điều 134 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 khi tỷ lệ thương tật từ 31% đến 60%. Thứ hai, nghiên cứu nhân thân người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác giúp nhận thức rõ hơn về tình hình tội phạm CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Mối quan hệ giữa tình hình phạm tội và người phạm tội là mối quan hệ giữa cái chung với cái riêng.
Tình hình phạm tội được tập hợp bởi các hành vi phạm tội vì phần tử nhỏ nhất cấu thành nên tình hình phạm tội chính là từng hành vi phạm tội 12 thể hiện thông qua từng con người phạm tội. Thông qua cơ cấu của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác theo các đặc điểm nhân thân, người nghiên cứu có thể hiểu rõ hơn về tính chất, mức độ của tình hình tội phạm. Ví dụ, trong cơ cấu tình hình tội phạm số người có tiền án, tiền sự, tái phạm, tái phạm nguy hiểm, số người phạm tội có tính chất côn đồ chiếm tỷ lệ cao trong tổng số tội phạm cũng cho thấy tính chất, mức độ nguy hiểm của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là rất cao… Thứ ba, nghiên cứu nhân thân người tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác giúp làm rõ được nguyên nhân dẫn đến những hành vi phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Nguyên nhân của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được hiểu hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác như là hậu quả của mình.
tr 87] Nghiên cứu cho thấy, những đặc điểm nhân thân đóng vai trò là nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thông thường là thói ưa bạo lực, thích thể hiện, thiếu kiềm chế, kiểm soát, thói quen, sở thích lệch lạc như nghiện ma túy đá gây ảo giác, uống rượu, bia. gây hưng phấn, mất kiểm soát cộng với những mâu thuẫn trong cách cư xử, đối xử của nạn nhân… từ đó làm phát sinh tội phạm CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Thứ tư, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác giúp đề ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm này một cách có hiệu quả. Đặc trưng nhân thân người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là thói ưa bạo lực, thích thể hiện, thiếu kiềm chế, kiểm soát, thói quen, sở thích lệch lạc như nghiện ma túy đá gây ảo giác, uống rượu, bia… gây hưng phấn, mất kiểm soát.
Phòng ngừa tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác chính là việc hạn chế đến mức thấp nhất sự hình thành các đặc điểm nhân thân xấu điển hình của người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 13 người khác như đã liệt kê ở trên. Đây là quá trình mà Nhà nước cần huy động sức mạnh tổng lực của toàn xã hội, đặc biệt là sức mạnh của gia đình, nhà trường trong việc giáo dục con cái nhằm loại bỏ các đặc điểm nhân thân xấu cũng như các sở thích, thói quen lệch lạc; tăng cường giáo dục đạo đức, nhân cách, giáo dục tạo sự tôn trọng tính mạng, sức khỏe của người khác, tôn trọng triệt để pháp luật, từ đó sẽ giúp phòng ngừa có hiệu quả tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.