Đặt vấn đề Việt Nam nổi tiếng với nguồn tài nguyên phong phú đa dạng, từ xa xưa ông cha ta đã có rất nhiều bài thuốc dân gian dùng để chữa bệnh. Trong y học cổ truyền dùng các bộ phận như lá, thân và rễ dùng để chữa bệnh. Việt Nam là một quốc gia nổi tiếng với nguồn tài nguyên phong phú đa dạng bao gồm các cây dược liệu quý hiếm như cây củ tam thất, sâm ngọc linh, hà thủ ô, trinh nữ hoàng cung… Trong những cây dược liệu quý hiếm con người đã biết sử dụng làm thuốc có tác dụng hỗ trợ điều trị bệnh. Tuy nhiên khi nhắc đến cây thuốc dân gian chúng ta không thể không nhắc đến cây thuốc dân gian là cây Sâm cau.
Sâm cau có tên gọi khoa học là Curculigo orchioides Gaertn thuộc họ Sâm cau Hypoxidaceae [10]. Sâm cau có nhiều tên gọi là Ngải cau, Cô nốc Lan, Tiên mao [3] được ca ngợi là một loại thảo dược, có tác dụng giúp bổ thận, chống ung thư, chữa bệnh vàng da, hen suyễn, làm thuốc bổ, ngăn ngừa loãng xương, trị đái tháo đường, chữa bệnh huyết trắng, suy nhược cơ thể, viêm loét dạ dày tá tràng, tiêu chảy, huyết áp cao. Sâm cau là loại cây thân thảo mọc ở vùng núi tại Nhật Bản, Trung Quốc, Lào, Myanmar, Thái Lan, Philippin, Ấn Độ và một số nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Tại Việt Nam Sâm cau phân bố chủ yếu ở Lai Châu, Cao Bằng, Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang.
Hiện nay Sâm cau ngoài tự nhiên suy giảm do hai yếu tố: Thứ nhất do biến đổi khí hậu như: hạn hán, lũ lụt, mưa bão, xói mòn đất. làm thay đổi môi trường sống. Thứ hai do ảnh hưởng của con người như: khai thác gỗ, chặt phá rừng, đốt rừng làm nương, thu hái cây Sâm cau dẫn đến số lượng Sâm cau tự nhiên thấp. Đặc thù riêng của cây Sâm cau ngoài tự nhiên sinh trưởng chậm, tỷ lệ nảy mầm của hạt trong tự nhiên thấp người dân khai thác ồ ạt dẫn đến suy giảm.
Từ thực trạng trên việc tìm ra một giải pháp để bảo tồn và phát triển Sâm cau là vấn đề cấp thiết. Ngày trước với sự lạc hậu về kỹ thuật và công nghệ, các nhà nghiên cứu đã nhân giống Sâm cau bằng nhiều phương pháp khác nhau như gieo hạt, thân, cây con. nhưng tỷ lệ thành công đạt được rất thấp và chất lượng cây thu được không 2 cao. Hiện nay áp dụng những tiến bộ khoa học phương pháp nhân giống in vitro ra đời.
Đây là ưu điểm mà phương pháp truyền thống không làm được. Hiện nay, nhân giống bằng công nghệ nuôi cấy in vitro có thể tạo ra một lượng lớn cây giống sạch bệnh, ổn định về mặt di truyền trong thời gian ngắn đang ngày càng phát triển, đáp ứng được khả năng tài chính nên được thị trường công nhận và được xem là một giải pháp lý tưởng để tạo ra nguồn giống dược liệu Sâm cau. Xuất phát từ những lí do trên tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu nhân giống in vitro cây Sâm cau (Curculigo orchioides Gaertn) tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên” với mục đích bảo tồn nguồn dược liệu quý hiếm và phát triển loài dược liệu quý hiếm tại Việt Nam. Mục tiêu của đề tài 1.
Mục tiêu tổng quát Xây dựng được quy trình nhân giống in vitro cây Sâm cau tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Mục tiêu cụ thể - Nghiên cứu ảnh hưởng thời gian chất khử trùng NaOCl 2% đến khả năng tạo vật liệu sạch cây Sâm cau. - Nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường dinh dưỡng đến khả năng tái sinh chồi cây Sâm cau. - Nghiên cứu ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng nhóm chất Cytokinin đến khả năng nhân nhanh cây Sâm cau.
- Nghiên cứu ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng nhóm chất Auxin đến khả năng tạo rễ cây Sâm cau. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1. Ý nghĩa khoa học của đề tài - Giúp sinh viên củng cố kiến thức về nuôi cấy mô tế bào thực vật, kỹ năng làm việc thực hành nghiên cứu, kinh nghiệm làm việc sau khi ra trường. - Kỹ thuật in vitro khắc phục được các hạn chế từ việc tạo giống cây trồng truyền thống, giúp cho con người tạo ra cây sạch bệnh, số lượng cây con có đặc điểm giống cây mẹ.
Ý nghĩa thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu thành công để phục vụ cho việc nhân giống cây sạch bệnh và cây con sinh trưởng tốt, đồng đều khối lượng lớn, kịp thời phục vụ cho sản xuất, giải quyết nhu cầu thị trường tiêu thụ. - Việc tạo cây dược liệu quý hiếm góp một phần to lớn vào việc tạo ra số lượng giống chất lượng tốt, đồng đều, mang lại hiệu quả cao về kinh tế. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu về cây Sâm cau 2.
Vị trí phân bố cây Sâm cau Sâm cau phân bố ở những vùng núi cao 1.600m, trên thế giới Sâm cau được phân bố ở một số tỉnh phía Nam Trung Quốc, Lào, Malaysia, Thái Lan, Philippines, Ấn Độ, Việt Nam. Ở Việt Nam phân bố rải rác ở Lai Châu, Tuyên Quang, Cao Bằng đến Tây Nguyên… [1]. Phân loại cây Sâm cau Sâm cau là một cây thuốc quý ở Việt Nam, loại dược liệu sống nhiều năm thuộc chi Curculigo Gaertn. Chi Curculigo Gaertn cũng được xếp vào họ Sâm cau (Hypoxidaceae).
Dựa vào hệ thống phân loại chi Curculigo Gaertn theo bách hóa toàn thư wipikedia được phân loại theo như sau: Bảng 2.1: Phân loại cây Sâm sau Giới (Kingdom) Plantae Ngành (Division) Angiospermae Lớp (Class) Monocot Bộ (Order) Asparagales Họ (Family) Hypoxidaceae Chi (Genus) Curculigo Loài (Species) C. Đặc điểm của cây Sâm cau Ở Việt Nam cây Sâm cau đa dạng về hình dáng tuy nhiên chúng đều mang những đặc điểm hình thái như: - Đặc điểm của thân rễ Sâm cau: Sâm cau là cây thân thảo. Thân rễ có dạng củ, hình trụ dài 5 cm, mọc thẳng, đường kính 1,0 - 4,5 cm, cắm xuống sâu đất, bề mặt bên ngoài Sâm cau có màu nâu đen, bên trong có vị hơi đắng.1: Thân và rễ cây Sâm cau Nguồn internet - Đặc điểm của lá Sâm cau: Lá có màu xanh, chiều dài khoảng 14 - 40 cm, rộng 2,5 - 3 cm, lá có hình dài, hai mặt nhẵn, ở giữa lá có gân song song với lá, đầu lá hình nhọn, lá mọc từ thân rễ xếp nếp từ gốc lên phía ngọn lá.2: Lá Sâm cau Nguồn internet 6 - Đặc điểm của hoa Sâm cau: Hoa Sâm cau có màu vàng cánh nhẵn, bầu nhị có hình thoi, đài 3 răng có lông, có 6 cánh hoa xếp xen kẽ nhau, hoa ra ở kẽ lá mỗi ké mang 3 - 5 hoa.3: Hoa Sâm cau Nguồn internet - Đặc điểm của quả và hạt Sâm cau: Quả nang, thuôn dài 1,5 – 2 cm, rộng 8mm, có hạt 1 - 4 phình ở đầu, kích thước 1 - 2 mm, màu đen.4: Quả và hạt Sâm cau Nguồn internet 2. Giá trị cây Sâm cau 2.
Thành phần hóa học của cây Sâm cau Sâm cau là dược liệu quý có thành phần hóa học là nhóm phenolic, glycosid, là những chất có hoạt tính sinh học dược học chủ yếu. Ngoài ra Sâm cau còn chứa flavones, steroids, saponins, triter penoids [4] [12]. Nghiên cứu của Nguyễn Duy 7 Thuần và Nguyễn Thị Phương Lan về cây Sâm cau mọc hoang ở Hà Giang (Việt Nam) kết luận thân rễ Sâm cau chứa phytosterol, đường khử, saponin, chất béo, carotene và phân lập được một số hợp chất polyphenol tinh khiết là acid 4 - hydroxy - 3 - methoxybenzoic từ dịch chiết aceton - nước của thân rễ cây Sâm cau [5]. Sâm cau là loại cây dược liệu quý bao gồm các hợp chất sinh học điển hình là một số hợp chất cụ thể: - Chất curculosid: bảo vệ tế bào thần kinh, dịu căng thẳng.
- Curculigosaponin C & F: kích thích cơ thể sản sinh tế bào lympho lách, tăng cường chức năng hệ miễn dịch cho cơ thể. Tác dụng dược lý cây Sâm cau Theo y học cổ truyền, Sâm cau có vị cay tính ấm, có độc, vào hai kinh Tỳ và Thận có tác dụng ôn thận, tráng dương, trừ hàn thấp, mạch gân cốt, thông kinh hoạt lạc [1]… chống ung thư, chữa đau nhức xương khớp. Hoạt tính bảo vệ gan: Rao và cs (1996) đã cho thấy hoạt tính bảo vệ gan thỏ chống lại độc tố rifampicin, thioacetamide, galactosomine, carbon tetrachlorite của hoạt chất curculignin A và curculigol chiết tách từ Sâm cau [20]. Hoạt tính kháng vi khuẩn: Tinh dầu Sâm cau có hoạt tính kháng khuẩn đáng kể chống lại các chủng vi khuẩn như Bacillus anthracis, B.
và nấm như Fusarium monili forme, F. Hoạt tính chống ung thư: Dịch chiết Sâm cau đã được phát hiện có tác dụng ức chế tế bào ung thư phổi dòng tế bào MCF (Multimedia Container Format) - 7 [21]. Giá trị của cây Sâm cau - Làm thuốc: Theo y học cổ truyền Sâm cau được dùng để làm thuốc có tác dụng bổ thận, bảo vệ sức khỏe, chống ung thư, chống lão hóa, tăng sức đề kháng của cơ thể và làm các bài thuốc, các lang y từ xưa đã sử dụng Sâm cau trong các vị thuốc chữa ho, trĩ, vàng da, đau bụng… những bài thuốc được rút từ nhiều kinh nghiệm và được áp dụng để chữa bệnh hiệu quả như: Đối với tác dụng bổ thận, tăng cường sức đề kháng nên sử dụng 6 - 12 g Sâm cau dạng thuốc sắc để uống. Hiện nay người dân sử dụng cây Sâm cau với mục đích: sâm cau khô thái mỏng, cho vào 8 bình ngâm với rượu có tác dụng chữa đau lưng, bổ thận, thời gian ngâm rượu từ 3 tháng trở lên.
- Làm thực phẩm chức năng: Hiện nay một số các sản phẩm trên thị trường chiết xuất từ Sâm cau như Sâm kỳ vương, Sâm nhung cường lực… dùng làm thực phẩm chức năng giúp tăng cường sức khỏe và hỗ trợ điều trị một số bệnh. Giá trị kinh tế của cây Sâm cau. Cây Sâm cau là cây thân thảo, khi trồng cây Sâm cau nên trồng cây vào mùa xuân bởi vì mùa xuân độ ẩm nhiều, khí hậu nắng chan hòa, khi trồng cây vào mùa xuân cây tự cung cấp nước cho cây, giúp cho cây hình thành rễ nhanh chóng, cây phát triển nhanh, khi trồng cây Sâm cau vào mùa xuân tỷ lệ cây sống đạt chất lượng cao. Sau thời gian trồng cây khoảng 2 năm cây thu hoạch, khi thu hoạch Sâm cau nên thu hoạch vào cuối năm, đào lấy củ Sâm cau, rửa sạch củ, phơi khô, bảo quản trong túi hút ẩm để hạn chế độ ẩm bên ngoài, giúp bảo quản cây Sâm cau một cách tốt nhất.
Có thể dùng cây Sâm cau tươi hoặc khô để tạo thành các sản phẩm thuốc từ cây Sâm cau.