ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do chọn đề tài Từ xa xƣa, loài hoa lan đã đƣợc biết đến là loài hoa quý phái, hoa của bậc vua chúa, vƣơng giả, nữ hoàng của các loài hoa và mang nhiều ý nghĩa. Hoa lan rất đa dạng và phong phú về màu sắc, kiểu dáng, hoa giữ đƣợc rất lâu nên đƣợc rất nhiều ngƣời ƣa chuộng. Hiện nay, phong lan đang chiếm thị trƣờng tiêu thụ mạnh trong nƣớc và xuất khẩu.
Một số giống hoa phong lan có giá trị kinh tế cao đang đƣợc trồng ở Việt Nam, nhƣ: Dendrobium, Mokara, Phalaenopsis, Cattleyas,Vandaceuos rất thích hợp trong sản xuất và kinh doanh đem lại lợi ích kinh tế vô cùng to lớn cho các nhà vƣờn (Ngô Quang Vũ, 2002). Lan Trầm tím (Dendrobium nestor) thuộc chi Dendrobium có hoa rất đẹp, màu tím hồng là một giống lan lai tạo giữa Lan Phi điệp (Dendrobium anosmum) và Hoàng thảo tím (Dendrobium parishii) (Nguyễn Công Nghiệp, 2014), tích hợp đƣợc nhiều đặc điểm ƣu trội của hai loài bố mẹ. Đây là giống lan quý, thắm hƣơng, tƣng đối dễ chăm sóc, gây trồng và hiện rất có giá trị thƣơng mại trên thị trƣờng và quốc tế, đang đƣợc quan tâm lớn của các nhà vƣờn, họ gia đình và doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hoa lan. Thông thƣờng đối với nhiều loại lan, việc tạo cây con từ hạt có thể gặp khó khăn, do hạt nảy mầm trong điều kiện đọ ẩm và ánh sáng phù hợp và luôn cần có nấm cộng sinh (Mycorrhizal) hỗ trợ.Trong tự nhiên, hạt lan rất khó nảy mầm vì.
Do đó, cây lan nhân giống chủ yếu bằng phƣơng pháp vô tính. Bên cạnh đó, nhân giống hoa lan bằng con đƣờng sinh dƣỡng thƣờng có hệ số nhân giống thấp và ảnh hƣởng lớn đến cây mẹ. Lê Văn Hoàng (2008), phƣơng pháp nuôi cấy mô là phƣơng pháp duy nhất có thể nhân giống lan cho hệ số nhân cao, số lƣợng cây giống lớn và giá thành hợp lý. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Hiện nay, trên thế giới và ở Việt Nam có nhiều nghiên cứu về nhân giống in vitro cây Dendrobium đã đƣợc thực hiện nhƣ Selvaraju Parthibhan và cộng sự (2015), Edy Setiti Wida Utami và cộng sự (2017), Nguyễn Thị Quỳnh Trang (2013), Vũ Kim Dung (2016), Nguyễn Văn Việt (2017) nhƣng các công trình nghiên cứu nhân giống in - vitro loài lan Trầm tím còn hạn chế.Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu nhân giống lan Trầm tím (Dendrobium nestor) bằng phương pháp nuôi cấy in vitro”.
Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung: Xây dựng đƣợc quy trình nhân giống in vitro lan Trầm tím (Dendrobium nestor) Mục tiêu cụ thể: - Xác định đƣợc công thức khử trùng thích hợp nhất đối với quả lan Trầm tím. - Xác định đƣợc chất điều hòa sinh trƣởng và ánh sáng đến khả năng nhân nhanh thể chồi lan. - Xác định đƣợc chất hữu cơ bổ sung và ánh sáng đến khả năng kích thích tăng trƣởng chồi. - Xác định đƣợc môi trƣờng ra rễ và ánh sáng thích hợp để tạo cây hoàn chỉnh.
- Xác định đƣợc giá thể và phân bón thích hợp khi đƣa cây mô trồng ngoài vƣờn ƣơm. Đối tƣợng, vật liệu và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu: Loài Trầm tím (Dendrobium nestor) Vật liệu nghiên cứu: Quả lan Trầm tím đƣợc lấy tại công ty TNHH Vân Anh – Hoài Đức - Hà Nội, vào tháng 10 năm 2016. Địa điểm nghiên cứu: Phòng thí nghiệm Viện Công nghệ sinh học Lâm nghiệp, Trƣờng Đại học Lâm nghiệp Việt Nam. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nội dung nghiên cứu Nghiên cứu ảnh hƣởng của các phƣơng pháp khử trùng đối với quả lan Nghiên cứu ảnh hƣởng của chất điều hòa sinh trƣởng và ánh sáng đến khả năng nhân nhanh thể chồi; Nghiên cứu ảnh hƣởng của chất hữu cơ bổ sung và ánh sáng đến khả năng nhân nhanh kích thích tăng trƣởng chồi; Nghiên cứu ảnh hƣởng của chất điều hòa sinh trƣởng và ánh sáng đến khả năng ra rễ của chồi lan in vitro. Nghiên cứu ảnh hƣởng của loại giá thể và phân bón đến khả năng sống và sinh trƣởng của cây in vitro ở giai đoạn vƣờn ƣơm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài cung cấp cơ sở khoa học về kỹ thuật nhân giống in vitro lan Trầm tím và các dẫn liệu khoa học về ảnh hƣởng của chất kích thích sinh trƣởng đến sự sinh trƣởng và phát triển của cây lan Trầm tím.
Nhân nhanh thành công cây Trầm tím bằng phƣơng pháp nuôi cấy in vitro góp phần vào xây dựng và phát triển đa dạng sinh học. Ý nghĩa thực tiễn Áp dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào tạo ra lƣợng lớn cây giống trong thời gian ngắn, giúp duy trì và bảo tồn gen, đáp ứng đƣợc nhu cầu thị trƣờng của cây lan Trầm tím. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu về lan Trầm tím (Dendrobium nestor).
Vị trí phân loại Lan Trầm tím (Dendrobium nestor) thuộc: Ngành: Magnoliophyta Lớp: Monocotyledoneae Phân lớp: Liliidae Bộ: Orchidales Họ: Orchidaceae Họ phụ: Epidendroideae Tông: Epidendreae Hình 2. Lan Trầm tím Chi: Dendrobium (Dendrobium nestor) 1. Đặc điểm hình thái Lan Trầm tím (Dendrobium nestor) có thân dạng thòng, đài và cánh hoa thon dài, môi hoa có lông mịn, hoa màu tím, hƣơng hoa rất thơm.Thân mập, ngắn chỉ chừng 30 - 40 cm và hoa tím sẫm. Lá mọc đối, hoa thơm nhẹ nhàng, lƣỡi hoa có nhiều lông tơ và lâu tàn (3 – 4 tuần lễ).
Nhiều hoa trên phát hoa, một cây nếu mạnh khỏe có thể ra tới 50 – 70 hoa dài 12 cm, rộng từ 4 – 7 cm. Hoa tím từ nhạt tới đậm tùy vùng miền, hoa thƣờng nhỏ xinh 2 - 4cm, cánh bóng sáp (Đào Thị Thanh Vân và cs. Do mặt hoa của bố và mẹ đều rất đa dạng (hàng trăm mặt hoa) nên khi lai tạo sẽ tạo ra rất nhiều tổ hợp độc đáo. Trầm tím có giả hành mập hơn giả hạc và gầy hơn Trầm rừng.
Giả hành có xu hƣớng đứng chứ không ngả và thòng nhƣ Giả hạc, kích thƣớc bông lớn hơn Trầm rừng và nhìn chung thì nhỏ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 hơn bông Giả hạc (tùy vùng miền). Giả hành dài 60 – 100cm (Giả hạc thì trung bình 80 – 150cm). Đặc điểm sinh học Hoa thƣờng nở vào cuối đông hoặc đầu xuân. Nụ hoa bắt đầu nhú ra ở các đốt phía trên gần ngọn.
Hiện nay, ngƣời ta lai tạo giữa các giống trầm với nhau để tạo ra các giống Trầm mới, hoặc lai các giống trầm với các giống Giả hạc để tạo thêm rất nhiều giống khác, ví dụ thị trƣờng hiện nay có Trầm Hawaii, Trầm Rồng Đỏ, Siêu Trầm, Trầm Hồng Long, Trầm Thái, Trầm Đài (Đào Thị Thanh Vân và cs. Phân bố Phân bố trên các vùng thuộc Châu Á nhiệt đới, tập trung nhiều nhất ở Đông Nam Á và Châu Úc. Ở Việt Nam cây mọc từ Bắc vào Nam Trung Bộ (Tây Nguyên) nhƣ Hòa Bình, Thái Nguyên, Phú Thọ, Cao Bằng, Lạng Sơn, Cát Bà, Thái Nguyên (Đào Thị Thanh Vân và cs. Giá trị của lan Trầm tím Hoa lan Trầm tím là loài hoa đẹp, có giá trị kinh tế, màu sắc đa dạng, phong phú, có hƣơng thơm, hoa giữ đƣợc lâu nên nhiều ngƣời ƣa chuộng, đƣợc lƣu rộng rãi trên thị trƣờng (Nguyễn Công Nghiệp, 2014).
Lan Trầm tím đƣợc sử dụng rộng rãi với mục đích làm cảnh, có giá trị thẩm mỹ cao so với loài khác, mang lại nhiều giá trị sử dụng cho con ngƣời về mặt tinh thần. Hội họa, điêu khắc, văn học, âm nhạc, kiến trúc từ lâu đã sử dụng lan làm ý tƣởng cho nhiều hình ảnh nghệ thuật đặc biệt (Nguyễn Thiện Tịch và cs. Hoa lan Trầm tím còn đƣợc dùng để chiết suất tinh dầu thơm dùng trong công nghiệp hóa mỹ phẩm và công nghiệp thực phẩm (Phan Húc Huân , 1989). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Yêu cầu về ngoại cảnh của họ lan 1. Ánh sáng Trầm tím ƣa sáng, thoáng gió, nhƣng không đƣợc tiếp xúc với ánh sáng trực tiếp, tiếp xúc nhiều sẽ gây cháy lá và lan chậm lớn. Nhìn chung mùa hè của miền bắc có cƣờng độ ánh sáng mạnh, cần có lƣới che để phòng chánh bị cháy lá. Về mùa đông, cƣờng độ ánh sáng yếu và thời gian chiếu sáng ngắn, để lan Trầm tím phát triển tốt và ra hoa đƣợc thì cần bổ sung ánh sáng bằng cách thắp thêm đèn cho vƣờn lan (Trần Hợp, 2000).
Nhiệt độ Nhiệt độ sống thích hợp từ 18 - 25° C để cây phát triển tốt. Nhiệt độ để lan Trầm tím ra hoa phải từ 13 – 15°C và kéo dài liên tục từ 4 – 6 tuần lễ. Trong thực tế sản xuất ở miền Bắc có mùa đông lạnh và mua hè nóng. Hạn chế tác động xấu của nhiệt độ bằng cách mùa đông che phủ thêm nilon quanh nhà nuôi trồng lan, thắp điện hoặc dùng lò sƣởi.
Còn mùa hè che lƣới phản quang, có hệ thống phun tƣới thích hợp và tạo điều kiện thông thoáng trong nhà lan (Dƣơng Đức Huyến, 2007). Độ ẩm Nƣớc tƣới vào mỗi chu kì của lan có tỉ lệ khác nhau nhƣ mùa khô cần phải tƣới nƣớc thƣờng xuyên để cây luôn giữ đƣợc ẩm độ cần thiết, phải tƣới nhiều để lan không bị khô do thiếu nƣớc, độ ẩm từ 70 - 90% là tốt nhất. Đến mùa thu cây bắt đầu vàng lá và có dấu hiệu rụng đi các cặp lá, nên giảm việc tƣới nƣớc lại, tƣới một tuần một lần, vào khoảng tháng 12 trở đi thì giảm tƣới nƣớc xuống còn 2 tuần 1 lần chỉ duy trì tƣới nƣớc cho cây khỏi mất sức, và chờ cây ra nụ. Khi cây ra nụ có thể tƣới sơ qua hoặc tƣới ƣớt đẫm một lần.
Cấu tạo giá thể quá ẩm và úng là điều kiện bất lợi cho sự sinh trƣởng củalan LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Trầm tím vì có thể gây thối rễ và biểu hiện các cây con mọc ở phần ngọn của thân (Dƣơng Đức Huyến, 2007). Đối với sản xuất công nghiệp cần chọn những vùng có độ ẩm thích hợp, dựng những nhà nuôi trồng tốt và đặc biệt là phải lựa chọn chậu, giá thể phù hợp với từng giai đoạn sinh trƣởng, phát triển của cây để có khả năng giữ ẩm và thoát nƣớc dễ dàng (Trần Văn Huân, 1998). Dinh dưỡng Lan Trầm tím cũng yêu cầu một lƣợng dinh dƣỡng nhất định để sinh trƣởng và phát triển. Tuy không đòi hỏi số lƣợng lớn nhƣng phải đầy đủ các thành phần dinh dƣỡng N, P, K và các nguyên tố trung và vi lƣợng.
Tùy từng giai đoạn sinh trƣởng mà nhu cầu đối với các thành phần dinh dƣỡng có khác nhau (Ngô Quang Vũ, 2002).