CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan tới đề tài 1. Về đất đai đô thị Việt Nam thời Pháp thuộc Nghiên cứu đô thị là một xu hướng được khởi đầu khá sớm bởi các học giả người Pháp từ đầu thế kỷ XX. Trải qua quá trình vận động và phát triển, hướng nghiên cứu này đã đạt được thành tựu đáng kể, đặc biệt từ những năm 1990.
Các nhà nghiên cứu giai đoạn đầu chủ yếu tập trung vào chủ điểm đô thị cổ và các thành thị trung đại Việt Nam. Với nhiều nỗ lực trong một thời gian dài, hướng nghiên cứu này đã phát lộ được dấu vết của các đô thị trên địa bàn khu vực Bắc - Trung - Nam; tái hiện khá rõ nét quá trình ra đời, hình thành và phát triển, cũng như vai trò và vị trí của các đô thị trong thời kỳ cổ đại và trung đại của lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về đô thị thời cận đại được bắt đầu muộn hơn và cho đến nay vẫn chưa có nhiều chuyên khảo được công bố. Mặc dù vậy, hiểu biết về một số đô thị quan trọng của thời kỳ này cũng đã từng bước xuất hiện trong những công trình nghiên cứu dày dặn và công phu.
Trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứu về 300 năm lịch sử hình thành và phát triển của đô thị Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh [52]. Đặc biệt, đô thị Sài Gòn thời kỳ cận đại đã được nghiên cứu tỉ mỉ dưới góc độ quy hoạch đô thị và đời sống thị dân [63]. Đô thị Đà Lạt được phục dựng khá toàn diện trong một chuyên khảo sâu sắc của Eric T. Jennings với hình ảnh của một thành phố “mang niềm vui cho một số người và khí hậu ôn hòa cho những người khác”[34,tr.
Jennings đã mô tả Đà Lạt như một kiểu mẫu của đô thị nghỉ dưỡng thời Pháp thuộc, là nơi các nhà chức trách thuộc địa muốn kiến tạo một mảnh nước Pháp ở Đông Dương với các điều kiện như độ cao tối thiểu 1.200m, đất đai màu mỡ, nước dồi dào và có khả năng thiết lập các tuyến đường giao thông… để phục hồi sinh lực và giải trí du lịch. Hải Phòng luôn được đánh giá là một đô thị thương cảng quan trọng bậc nhất ở Bắc Kỳ thời cận đại, thu hút được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Các công trình khoa học được công bố trong suốt nhiều năm đã tập trung làm rõ lịch sử hình thành, đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của thành phố Hải Phòng từ những thập niên cuối của thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, đặt sự ra đời của thành phố cảng Hải Phòng trong sự vận động chung của đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội Việt Nam thời cận đại [50];[59];[66];[99]… 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bên cạnh đó, một số tiểu đô thị hay trung tâm của tỉnh cũng được quan tâm nghiên cứu như đô thị Hải Dương [82], đô thị Vinh - Nghệ An [32]. Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa quan trọng bậc nhất trong suốt tiến trình lịch sử Việt Nam và được chọn lựa nghiên cứu như một vi mẫu điển hình với tần suất cao.
Các công trình nghiên cứu Hà Nội thời cận đại không chỉ nhiều về số lượng mà còn khá đa dạng về các khía cạnh, lĩnh vực phản ánh. Theo kết quả thống kê công bố trong sách Thăng Long - Hà Nội: Thư mục công trình nghiên cứu [64], riêng các công trình nghiên cứu Hà Nội trong thời kỳ thuộc Pháp (1873-1945) cập nhật đến năm 2015 đã có tổng cộng 317 công trình, trong đó bao gồm 86 công trình xuất bản trước năm 1945, 26 công trình xuất bản từ năm 1946 đến 1986 và 205 công trình xuất bản từ năm 1986 đến nay. Tổng hợp các công trình nghiên cứu Hà Nội thời thuộc Pháp cập nhất đến đầu năm 2017 có thể phân loại theo những lĩnh vực Lịch sử, Địa lý, Kinh tế, Chính trị, Văn hóa, Xã hội, Giáo dục, Quân sự, Y tế, Nhân vật, Quy hoạch và Kiến trúc. Trong đó, chiếm tỉ lệ cao nhất là những công trình nghiên cứu về Lịch sử (109); tiếp đến là các công trình nghiên cứu về Chính trị (72); các công trình nghiên cứu về Quy hoạch và Kiến trúc (41); các công trình nghiên cứu Văn hóa và Kinh tế (32); các công trình nghiên cứu về Địa lý và Xã hội (28); các công trình nghiên cứu về Giáo dục và Quân sự (22); cuối cùng là các công trình nghiên cứu về Y tế và Nhân vật (<12) (Xem Bảng 1.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Phân loại các công trình nghiên cứu về Hà Nội thời Pháp thuộc Loại hình Các vấn đề nghiên cứu Năm xuất Luận Quy Tạp Lịch Địa Kinh Chính Văn Xã Giáo Quân Y Nhân bản Sách án, hoạch và chí sử lý tế trị hóa hội dục sự tế vật Đề tài Kiến trúc Trước 1945 38 48 0 17 14 14 1 6 4 12 1 9 1 7 1945-1986 13 13 0 12 4 1 6 4 0 1 4 0 1 3 1986 - nay 91 94 20 80 10 17 65 22 14 9 17 2 10 31 Tổng 142 155 20 109 28 32 72 32 28 22 22 11 12 41 Bảng thống kê trên được thiết lập dựa trên cơ sở dữ liệu khai thác từ sách: Thăng Long - Hà Nội: Thư mục công trình nghiên cứu (Vũ Văn Quân, Đỗ Thị Hương Thảo (Đồng chủ biên) (2010), NXB Hà Nội, Hà Nội) và cập nhật thêm các công trình nghiên cứu chủ yếu trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, các xuất bản phẩm của NXB Hà Nội đến đầu năm 2017. Hơn nữa, việc phân chia các lĩnh vực trong bảng này hoàn toàn có ý nghĩa tương đối và tổng số thống kê của tất cả các lĩnh vực sẽ lớn hơn con số tổng các loại hình ban đầu vì có rất nhiều công trình nghiên cứu không chỉ thuộc một lĩnh vực riêng biệt mà thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét một cách tổng thể, các công trình nghiên cứu đô thị này đã tạo cơ sở nền tảng để các nhà nghiên cứu kế thừa và tiếp tục phát triển trong những định hướng nghiên cứu cụ thể chuyên sâu tiếp sau. Những ấn phẩm này đã bước đầu chỉ ra được một vài mô hình khác nhau của đô thị Việt Nam thời cận đại, như đô thị thương cảng, đô thị nghỉ dưỡng, đô thị hành chính chính trị trung tâm, đô thị vệ tinh.
Các công trình nghiên cứu đều cố gắng phục dựng diện mạo đô thị Việt Nam thời cận đại, và mong muốn chứng minh, làm rõ một quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ từ khi bắt đầu có sự xâm nhập của người Pháp ở các khía cạnh quy hoạch, hoạt động kinh tế, đời sống văn hóa, xã hội. Tuy nhiên, phần lớn các công trình này đều bỏ qua những vấn đề liên quan đến một yếu tố cơ bản đóng vai trò móng-nền của quá trình đô thị hóa là đất đai. Ngoại trừ trường hợp Hà Nội với một vài công trình nghiên cứu đất đai đô thị thời cận đại, trong các công trình nghiên cứu về những đô thị còn lại hầu như đều không đề cập đến vấn đề đất đai, hoặc chỉ đề cập thoáng qua, hết sức sơ sài, đơn giản. Như vậy, đất đai đô thị thời cận đại thực sự trở thành một khoảng trống, một sự khuyết thiếu quan trọng cần được nhanh chóng bù lấp trong nghiên cứu khoa học.
Về đất đai đô thị Hà Nội thời Pháp thuộc Đô thị Hà Nội thời cận đại được tập trung nghiên cứu khá toàn diện và tỉ mỉ. Tuy nhiên, khi đi vào từng lĩnh vực hẹp như đất đai đô thị, những công trình nghiên cứu về đất đai Hà Nội thời kỳ thuộc địa thực ra rất ít ỏi. Khảo sát cụ thể cho thấy chỉ có 12 công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu tiên phong như Phillippe Papin, nhóm nghiên cứu của Phan Phương Thảo, Kim Jong Ouk. với nội dung còn mang tính chất khai phá bước đầu.
Phillippe Papin đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ [94] năm 1997 tại Trường Cao học thực hành Paris (Pháp) với đề tài về quá trình chuyển đổi không gian và các hình thức quản lý của những ngôi làng trong phố thành những ngôi làng đô thị từ năm 1805 đến 1940. Papin đã dùng một chương (chương V) trong luận án với dung lượng 70 trang để viết về vấn đề sử dụng và sở hữu đất đai của cư dân thuộc khu vực Hà Nội (gồm cả khu vực ngoại vi và trung tâm) từ đầu thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX. Trong công trình này, vấn đề đất đai của đô thị Hà Nội từ sau khi người Pháp cai trị được nghiên cứu ở những nội dung khái quát về loại hình đất đai, tình hình sở hữu đất đai. Sau một loạt bài công bố trên các tạp chí chuyên ngành, Phillippe Papin đã cho xuất bản chuyên khảo Histoire des territoires de Hanoi - Quartiers, villages et sociétés urbaines du XIXè au début du XXè siècle (Lịch sử khu vực Hà Nội - Khu phố, làng xã và xã hội đô thị từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX) [96], dày 391 trang.
Cuốn sách là một công trình khảo cứu, phân tích tỉ mỉ, công phu các vấn đề về diên cách, đất đai, cư dân, chính quyền, trong đó đất đai là một chủ điểm chính, đóng vai 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trò quan trọng. Tác giả tập trung phân tích các khu vực đại diện, như trường hợp tiêu biểu ở vùng ngoại vi là làng Quỳnh Lôi. Papin đã trình bày chi tiết việc khai thác và sử dụng đất cũng như những lợi ích về sở hữu đất đai trong các giai tầng xã hội ở làng. Đối sánh với nội dung sở hữu đất đai ở làng xã ngoại vi, tác giả đã đề cập tới vấn đề sở hữu đất đai của các cư dân đô thị trong phạm vi trung tâm thành phố.
từ đó mô hình hóa cấu trúc sở hữu đất đai đô thị. Theo đó, đất đai chính là cơ sở nền tảng của các vấn đề quy hoạch không gian, xây dựng những ngôi nhà ở, công trình công cộng. Tuy nhiên, ý tưởng xuyên suốt trong công trình này của Phillippe Papin nhằm nêu bật những liên hệ ngầm tương tác giữa trung tâm và ngoại vi, quá trình chuyển dịch của đô thị thông qua tình hình sở hữu đất đai. Bởi vậy, tác giả hầu như chỉ tập trung phân tích về chế độ sở hữu và sự phân bố sở hữu đất đai đô thị.