Chương 1: Tổng quan Chương 2: Khái quát về hương ước và hương ước Thăng Long - Hà Nội Chương 3: Các giai đoạn chuyển đổi của hương ước Thăng Long - Hà Nội Chương 4: Đời sống xã hội Thăng Long - Hà Nội qua hương ước 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Những công trình nghiên c u có liên quan trực tiếp đến đề tài 1. Các nghiên cứu về làng xã có đề cập đến hương ước Cùng với sự xâm lược của thực dân Pháp vào Việt Nam giữa thế kỷ XIX, nhu cầu tìm hiểu xã hội thuộc địa đã được các học giả Pháp quan tâm từ đầu thế kỷ XX. Xã hội thuộc địa ấy, về cơ bản và chủ đạo là xã hội nông thôn, nông dân, nông nghiệp.
Đó là lý do cho sự xuất hiện của hàng loạt khảo cứu về làng xã Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, bắt đầu bởi các học giả Pháp, được nối tiếp bởi các học giả người Việt được hưởng thụ nền giáo dục Tây học. Trong xã hội nông thôn truyền thống ấy, hương ước với tư cách là “bộ luật của làng” có ảnh hưởng lâu dài và to lớn đối với đời sống cư dân làng xã đã được khắc họa. Đặc biệt, trong những khảo cứu về đời sống làng xã như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915); Les paysans du delta Tonkinois (Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ) của Pierre Gourou (1936); hoặc trong những mô tả dân tộc học và khảo cứu của Nguyễn Văn Huyên trước năm 1945. Sau Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Hồng Phong có đề cập đến vấn đề hương ước trong đời sống xã hội Việt Nam qua Xã thôn Việt Nam (Nguyễn Hồng Phong, 1959).
Sau năm 1975, nghiên cứu vấn đề nông dân, nông thôn đã thu được nhiều thành tựu đáng kể, với sự ra đời của Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (Viện Sử học, 2 tập, 1977-1978); Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ (Trần Từ, 1984); Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại (Viện Sử học, 2 tập, 1990-1992); Chúng ta kế thừa di sản nào trong khoa học kỹ thuật, pháp luật và hương ước, nông thôn, nông nghiệp (Văn Tạo, 1993), Kinh nghiệm tổ chức quản lý nông thôn Việt Nam trong lịch sử (Phan Đại Doãn, Nguyễn Quang Ngọc (cb), 1994); Tìm hiểu kinh nghiệm tổ chức quản lý nông thôn ở một số khu vực Đông Á và Đông Nam Á (Phan Đại Doãn, Nguyễn Chí Dĩnh, 1995); Làng xã Việt Nam một số vấn đề kinh tế - văn hóa - xã hội (Phan Đại Doãn, 2000), Làng ở vùng châu thổ sông Hồng: vấn đề còn bỏ ngỏ (Philippe Papin, Olivier Tessier (cb), 2002); Vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội (Nguyễn Minh Đoan, 2008); Văn hoá làng Việt Nam (Vũ Ngọc Khánh, 2011); Từ làng đến nước: Một cách tiếp cận lịch sử (Phan Đại Doãn, 2010); Một làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Bắc Bộ (Nguyễn Hải Kế, 1996)… Đối với giới nghiên cứu bên ngoài Việt Nam, hương ước cũng đã được một số nhà nghiên cứu sử dụng trong công trình nghiên cứu chung về các vấn đề lịch sử văn hóa Việt Nam thời kỳ tiền hiện đại như Nhung Tuyết Trần (Canada), Martin Grossheim (Đức). 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trừ những bài chuyên khảo về hương ước - vốn là một phần của sách - sẽ được giới thiệu ở các mục dưới đây, các công trình là những chuyên khảo, tham khảo về các khía cạnh nhất định của đời sống làng xã hoặc khái quát chung về làng xã. Mức độ đề cập đến hương ước ít nhiều có sự phân biệt. Trong những công trình kể trên, hương ước được nhà nghiên cứu sử dụng làm dẫn liệu minh họa.
Mặc dù không chọn hương ước làm đối tượng nghiên cứu, song ở những mức độ nhất định, các công trình kể trên đã phản ánh quan điểm của người nghiên cứu, từ định nghĩa, đến chức năng, vai trò của hương ước trong đời sống làng xã Việt Nam. Các nghiên cứu về cải lương hương chính Những nghiên cứu về cải lương hương chính thời thuộc Pháp ở Việt Nam được quan tâm từ khá sớm. Những nghiên cứu này đã cung cấp hiểu biết chung về điều kiện ra đời, quá trình phát triển của hương ước dưới điều kiện mới của thời Pháp thuộc hồi nửa đầu thế kỷ XX. Chẳng hạn như, Trần Trọng Mạch (1982), “Một vài nhận xét về chủ trương cải lương hương chính ở Bắc Kỳ năm 1921 của thực dân Pháp”; Nguyễn Thị Thu Hồng (2003), Bước đầu tìm hiểu cải lương hương chính ở Bắc Kỳ của thực dân Pháp; Lê Thị Hằng (2008), Chính sách cải lương hương chính do chính quyền Pháp tiến hành ở Bắc Kỳ - qua thực tiễn tỉnh Hà Đông.
Những năm gần đây, giai đoạn thí điểm, tiền cải lương hương chính được quan tâm nghiên cứu. Nguyễn Thị Lệ Hà với hai bài viết Tỉnh Hà Đông - nơi thí điểm chính sách cải lương hương chính thời Pháp thuộc (2012) và Cuộc thử nghiệm chính sách cải lương hương chính của chính quyền Pháp ở tỉnh Hà Đông (1913-1920) (2013), và luận án Tiến sĩ Tác động của chính sách cải lương hương chính đến đời sống làng xã ở tỉnh Hà Đông trong thời kỳ Pháp thuộc (2014) đưa ra quan điểm chính quyền Pháp đã chọn Hà Đông làm nơi thí điểm chính sách cải lương hương chính ở Bắc Kỳ từ năm 1913-1920, đồng thời phân tích nội dung cuộc thử nghiệm. Do thiếu tư liệu, các công trình này chưa nhìn được phạm vi thực sự rộng lớn hơn, cũng như khung thời gian dài hơn của giai đoạn tiền cải lương, song nó đã góp phần đem lại những hiểu biết mới hơn về hương ước sau giai đoạn hương ước cổ cho đến trước hương ước cải lương năm 1921. Những công trình nghiên c u về ƣơn ƣớ à ƣơn ƣớ T ăn Lon - Hà Nội Hơn 120 nghiên cứu trực tiếp liên quan đến hương ước đa dạng về hình thức công bố, mức độ, hướng tiếp cận,… thể hiện qua số liệu thống kê dưới đây (Xem Bảng 1.1): 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các công bố trực tiếp liên quan đến hương ước Stt Nội dung Số Loại hình Thời gian lượng Bài Khóa Đề sách Trước 1990- 2000- viết luận, tài 1989 1999 nay luận văn, luận án 1. Các nghiên cứu sử dụng hương 30 21 7 1 1 1 4 25 ước làm nguồn tư liệu chính 2. Các sưu tầm, Sách thư mục 7 0 0 0 7 0 5 2 dịch thuật và Nhóm giới thiệu 5 5 0 0 0 1 1 3 công bố văn bản học hương ước Sưu tầm, 15 0 0 1 14 0 5 10 giới thiệu, dịch hương ước 3. Các nghiên Nhóm những 37 20 9 1 7 3 12 22 cứu lấy vấn đề chung về hương ước hương ước làm đối tượng Nghiên cứu 7 5 0 1 1 0 0 7 so sánh Nhóm nghiên 7 7 0 0 0 1 3 3 cứu văn bản hương ước cụ thể Nhóm nghiên 17 6 8 0 3 0 3 14 cứu về hương ước ở một địa bàn, thuộc một giai đoạn cụ thể Tổng số 125 64 24 4 33 6 33 86 Có thể danh sách này chưa thật đầy đủ, song chắc chắn đã phản ánh được một cách tương đối những kết quả nghiên cứu của người đi trước, cả về thành tựu cũng như những khoảng trống nhận thức về hương ước ở Việt Nam cho tới nay.
Không hẳn như nhận xét của Ninh Viết Giao (2000) rằng, “từ 1945 đến 1990, không ai nghĩ đến hương ước, nghiên cứu hương ước, họ coi đó là của xã hội phong kiến” [31], ngay từ cuối những năm 1970 cho đến hết thập niên 80 của thế kỷ trước đã có 6/125 tài liệu nghiên cứu về hương ước. Dù ít ỏi, điều này phản ánh nhu cầu tìm hiểu hương ước vì mục đích học thuật từ khá sớm. Những biến đổi trong đời sống làng xã thời kỳ đổi mới với hiện tượng tái lập hương ước, với vấn đề xây dựng qui ước trong nông thôn, khối phố hiện nay đã chính thức được đưa vào Nghị quyết 5 của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VIII, cũng như xu hướng trở về cội nguồn của UNESCO trong thập kỷ văn hóa thế giới (1987-1997) đã là những yếu tố quan trọng có tác động đến xu hướng nghiên cứu hương ước những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm gần đây, khiến số đầu tài liệu liên quan trực tiếp đến đề tài tăng lên 33/125 trong những năm 1990-1999, và 86/125 kể từ năm 2000 trở lại đây. Xét về hình thức, các bài nghiên cứu công bố trên tạp chí, kỷ yếu hội thảo hoặc một phần của sách tham khảo đóng vai trò chủ đạo, với 64/125 đầu tài liệu, chiếm trên 50%.
Kế đó là sách và các công trình khóa luận Cử nhân, luận văn Thạc sĩ và luận án Tiến sĩ, với trên dưới 30 đầu tài liệu. Đề tài nghiên cứu các cấp khá ít ỏi (4/125). Các nghiên cứu về hương ước Việt Nam 1. Các nghiên cứu sử dụng hương ước làm nguồn tư liệu chính Có 30/125 công trình nghiên cứu một vấn đề lịch sử được phản ánh qua hương ước.
Nhiều mặt, nhiều khía cạnh của đời sống làng xã được các nhà nghiên cứu chắt lọc từ dẫn liệu hương ước. Về Nho giáo, tầng lớp Nho sĩ [101], vai trò cầu nối cho sự thâm nhập của Nho giáo vào làng xã của Nho sĩ thông qua quá trình san định và thực thi hương ước bằng việc văn bản hóa tục lệ [139], một số yếu tố Nho giáo có ảnh hưởng đến văn hóa Việt Nam như phong tục, nghi lễ dựa trên các hương ước làng Việt vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ cải lương hương chính [63] đã được đề cập tới. Lễ nghi Công giáo, đời sống đạo của tín đồ Công giáo ở Bắc Bộ phản ánh trong hương ước được quan tâm từ năm 2004 với Nguyễn Hồng Dương [20], sau đó là Nguyễn Quế Hương với luận văn Thạc sĩ về Đời sống tín ngưỡng tôn giáo của người Việt vùng đồng bằng sông Hồng qua hương ước (2006) và gần chục bài viết trong những năm gần đây [61-62, 64-66, 68, 168, 170]. Bài viết “Sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng dân cư làng Công giáo vùng đồng bằng sông Hồng qua hương ước”, chẳng hạn, đề cập đến những sinh hoạt tôn giáo của người Công giáo trong hương ước cải lương của một số làng Công giáo đồng bằng sông Hồng, bao gồm đời sống đạo của người Công giáo, việc thực hành các lễ nghi Công giáo; việc duy trì truyền thống gia phong, đoàn kết lương - giáo.
Những công trình này không chỉ làm rõ đời sống Công giáo phản ánh qua hương ước mà còn góp phần vào một hiểu biết về loại hình hương ước làng Công giáo.