Tổng quan nghiên cứu

Trong bức tranh văn hóa đa dạng của 54 dân tộc Việt Nam, cộng đồng người Cao Lan (một nhánh thuộc dân tộc Sán Chay) với dân số khoảng 201.394 người trên cả nước và 19.021 người cư trú tại tỉnh Bắc Giang đang lưu giữ kho tàng di sản trang phục truyền thống vô cùng đặc sắc. Tuy nhiên, trước làn sóng giao thoa văn hóa và công nghiệp hóa mạnh mẽ, nghệ thuật trang trí hoa văn thổ cẩm nguyên bản đang đứng trước nguy cơ mai một khi số lượng nghệ nhân nắm giữ kỹ thuật dệt may cổ truyền tại các bản làng chỉ còn khoảng 5 người lớn tuổi. Mặt khác, công tác đào tạo chuyên ngành Thiết kế thời trang tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện nay còn thiếu vắng những giáo trình tích hợp sâu sắc chất liệu mỹ thuật dân tộc bản địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Mỹ thuật (mã số 8140111) của tác giả Phạm Thị Lâm, thực hiện trong khóa 10 (2020 - 2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trang Thanh Hiền tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, tập trung giải quyết vấn đề cấp thiết này. Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa toàn diện các giá trị tạo hình, hoa văn, màu sắc trên trang phục nữ Cao Lan tại Bắc Giang, đồng thời xây dựng quy trình sư phạm ứng dụng vào giảng dạy phân môn Thiết kế thời trang nữ tại Trường Cao đẳng Công nghiệp Nam Định trong năm học 2021 - 2022. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp 100% sinh viên tham gia tiếp cận nguồn cảm hứng dân tộc, nâng cao tỷ lệ đồ án đạt loại giỏi lên hơn 40%, đồng thời đóng góp giải pháp bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bền vững thông qua thời trang đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa chặt chẽ giữa lý luận giáo dục hiện đại và các nguyên lý mỹ thuật tạo hình kinh điển:

  • Lý thuyết dạy học tích cực (Active Learning): Chuyển đổi trung tâm từ người dạy sang người học thông qua 5 yếu tố cốt lõi bao gồm tăng cường sự tham gia, đảm bảo mức độ phát triển, gắn liền thực tế, đa dạng hóa hoạt động và tạo cảm xúc thoải mái. Ba phương pháp dạy học trụ cột được vận dụng gồm dạy học theo nhóm, dạy học theo hợp đồng và dạy học theo dự án.
  • Lý thuyết bố cục và thị giác trong nghệ thuật trang trí: Khai thác hệ thống 5 nguyên tắc bố cục trang trí cơ bản gồm nhắc lại, xen kẽ, đối xứng, cân đối và phá thế nhằm phân tích trật tự sắp đặt của các họa tiết cổ truyền trên thân áo, cổ áo và gấu váy.
  • Hệ thống khái niệm nền tảng: Luận văn chuẩn hóa 4 khái niệm trọng tâm gồm Nghệ thuật trang trí, Trang phục dân tộc, Thời trang và Thiết kế thời trang, kết hợp giải nghĩa các thuật ngữ trang phục đặc thù của người Cao Lan như áo dài "Pù dẩn dinh" (áo bướm bướm/uyên ương), yếm che ngực "sồng dím", váy chàm "sồng bán" và dải xà cạp quấn chân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai tích hợp đa dạng các phương pháp liên ngành nhằm bảo đảm tính chính xác và độ tin cậy khoa học:

  • Nguồn dữ liệu: Tác giả khảo cứu hơn 45 nguồn tài liệu thứ cấp chuyên ngành văn hóa dân tộc, giáo trình mỹ thuật trang phục của TS. Trần Thủy Bình, TS. Nguyễn Thu Tuấn và các công trình dân tộc học của GS. Ngô Đức Thịnh. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phương pháp điền dã thực địa tại 4 huyện trọng điểm tỉnh Bắc Giang (Lục Nam, Lục Ngạn, Sơn Động, Yên Thế), kết hợp phỏng vấn sâu nghệ nhân ưu tú Trúc Thị Ngọn (80 tuổi) tại bản Khe Nghè.
  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với 40 sinh viên chuyên ngành Thiết kế thời trang thuộc Trường Cao đẳng Công nghiệp Nam Định, chia đều thành 2 nhóm tương đồng về trình độ: Nhóm đối chứng (20 sinh viên) và Nhóm thực nghiệm (20 sinh viên).
  • Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Sử dụng phương pháp phân tích so sánh định tính và định lượng kết hợp thực nghiệm sư phạm. Việc lựa chọn phương pháp này nhằm đo lường chính xác sự khác biệt về năng lực tư duy thẩm mỹ, kỹ năng xử lý hoa văn và điểm số bài tập thiết kế của người học theo thang điểm 10 tiêu chuẩn trước và sau tác động sư phạm.
  • Timeline nghiên cứu: Toàn bộ tiến trình khảo sát thực tế, xây dựng bài giảng chuyên đề và tổ chức thực nghiệm sư phạm được tiến hành liên tục từ năm 2020 đến năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực địa và triển khai thực nghiệm sư phạm đã mang lại 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

  • Đặc trưng độc bản của trang phục nữ Cao Lan: Trang phục người Cao Lan tại Bắc Giang mang kết cấu phân tầng độc đáo với áo ngoài "Pù dẩn dinh" xẻ 2 tà trước, viền vải trắng tương phản trên nền chàm sẫm, cổ áo may đáp các miếng vải đen trắng xen kẽ. Hệ thống hoa văn hoa trám, hoa hồi, chim đậu cành đa và bướm bay đòi hỏi thời gian thêu tay thủ công lên đến 6 ngày cho một bộ hoa hoàn chỉnh, phản ánh triết lý nhân sinh hòa hợp với thiên nhiên.
  • Sự bứt phá về kết quả học tập ở nhóm thực nghiệm: Kết quả thực nghiệm sư phạm minh chứng sự vượt trội rõ rệt của phương pháp dạy học tích cực. Tỷ lệ bài tập thiết kế đạt loại khá - giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt 85% (trong đó loại giỏi chiếm 45%), cao hơn 30% so với nhóm đối chứng học theo phương pháp truyền thống chỉ đạt 55% loại khá - giỏi (loại giỏi chỉ đạt 15%).
  • Khả năng chuyển hóa ngôn ngữ tạo hình hiện đại: 90% sinh viên nhóm thực nghiệm đã làm chủ kỹ thuật cách điệu hoa văn cổ truyền, chuyển đổi thành công các họa tiết hình học dân tộc lên các phom dáng trang phục dạ hội, dạo phố và công sở mang tính ứng dụng cao.

Thảo luận kết quả

Sự thành công của mô hình dạy học bắt nguồn từ việc giảng viên không chỉ truyền đạt kỹ thuật vẽ thuần túy mà hướng dẫn sinh viên phân tích sâu cấu trúc thị giác, chẳng hạn như sự đối xứng của hoa văn sau lưng áo hay sự xen kẽ nhịp nhàng của các dải yếm đa sắc thắt ngang eo. Khi được làm việc theo dự án nhóm và hợp đồng học tập, người học giải phóng được tư duy sáng tạo cá nhân, chuyển từ trạng thái sao chép nguyên mẫu thụ động sang tái cấu trúc hoa văn theo tinh thần thời trang đương đại.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về việc ứng dụng hội họa Gustav Klimt của Đào Thị Thanh Huyền (2019) hay khai thác trang phục người Mông, Dao của các nhà thiết kế tên tuổi, luận văn này đã thiết lập một quy trình sư phạm bài bản, khả thi cho hệ thống đào tạo cao đẳng nghề kỹ thuật.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa sinh động qua Bảng phân phối tần số điểm số bài tập thiết kế thời trang nữ giữa 2 nhóm sinh viên và Biểu đồ cột so sánh mức độ làm chủ kỹ năng xử lý chất liệu, bố cục màu sắc, minh chứng rõ nét cho giá trị ứng dụng thực tiễn của đề tài.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm lan tỏa giá trị nghiên cứu và nâng cao chất lượng đào tạo thiết kế thời trang gắn với bảo tồn di sản, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  • Đổi mới chương trình và bài tập học phần Thiết kế thời trang nữ: Ban Chủ nhiệm Khoa Công nghệ may & Thiết kế thời trang cần tích hợp ít nhất 30% thời lượng học phần cho các chuyên đề nghiên cứu trang phục dân tộc thiểu số địa phương, triển khai áp dụng ngay từ học kỳ I năm học 2023 - 2024.
  • Tăng cường trải nghiệm điền dã thực tế: Ban Giám hiệu Trường Cao đẳng Công nghiệp Nam Định cần phê duyệt kinh phí tổ chức định kỳ 1 chuyến điền dã khảo sát thực tế mỗi năm tại các huyện Lục Nam, Yên Thế (Bắc Giang), kết nối sinh viên với các nghệ nhân ưu tú nhằm nâng cao 50% vốn hiểu biết thực tiễn về kỹ thuật dệt nhuộm thủ công.
  • Liên kết nhà trường với doanh nghiệp thời trang: Thiết lập thỏa thuận hợp tác giữa nhà trường và tối thiểu 3 doanh nghiệp dệt may trong khu vực Nam Định - Hà Nội để thương mại hóa ít nhất 2 bộ sưu tập thời trang ứng dụng hoa văn Cao Lan mỗi năm, tạo đầu ra thực tế cho đồ án tốt nghiệp của sinh viên.
  • Xây dựng ngân hàng dữ liệu số hóa di sản trang phục: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang đẩy mạnh số hóa 100% hệ thống hoa văn, kỹ thuật cắt may trang phục dân tộc Sán Chay/Cao Lan dưới dạng vector 2D và 3D trong giai đoạn 2024 - 2026, cung cấp nguồn học liệu mở cho các cơ sở đào tạo toàn quốc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

  • Giảng viên mỹ thuật và thiết kế thời trang tại các trường cao đẳng, đại học: Tiếp cận giáo án mẫu, quy trình tổ chức dạy học tích cực (dạy học theo nhóm, dự án, hợp đồng) để nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Thiết kế thời trang và Tạo mẫu trang phục.
  • Sinh viên chuyên ngành Thiết kế thời trang, Công nghệ may: Khai thác nguồn tư liệu hình ảnh, phương pháp phân tích bố cục, cách điệu hoa văn hình thoi, hoa hồi, cây đa và nguyên lý phối màu chàm - đen - trắng phục vụ làm đồ án môn học và bộ sưu tập tốt nghiệp.
  • Các nhà thiết kế thời trang, Stylist và doanh nghiệp may mặc: Tìm kiếm nguồn cảm hứng sáng tạo từ bản sắc dân tộc thiểu số vùng Đông Bắc, khai thác các chi tiết trang trí độc bản như dải yếm đa sắc, đường viền tà áo để tạo nên các dòng sản phẩm thời trang bền vững mang dấu ấn văn hóa Việt.
  • Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, dân tộc học và bảo tồn di sản: Sử dụng nguồn tư liệu điền dã xác thực về trang phục, nghề dệt thổ cẩm và đời sống tinh thần của cộng đồng người Cao Lan tại tỉnh Bắc Giang để phục vụ các công trình nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm độc đáo nhất của nghệ thuật trang trí trên trang phục phụ nữ Cao Lan ở Bắc Giang là gì?
Trang phục phụ nữ Cao Lan tại Bắc Giang tạo dấu ấn riêng nhờ sự kết hợp hài hòa giữa áo chàm "Pù dẩn dinh" xẻ 2 tà, cổ áo phối các miếng đáp đen trắng xen kẽ và dải yếm đa sắc quấn ngang eo. Đặc biệt, hệ thống hoa văn thêu tay tỉ mỉ hình hoa trám, hoa hồi, chim đậu cành đa đòi hỏi kỹ thuật cao với thời gian hoàn thiện lên đến 6 ngày cho một bộ hoa văn.

2. Sinh viên chuyên ngành thời trang có thể ứng dụng hoa văn Cao Lan vào những dòng sản phẩm nào?
Sinh viên có thể ứng dụng linh hoạt vào 2 dòng sản phẩm chính gồm thời trang trình diễn nghệ thuật (khai thác phom dáng tà áo đối xứng, chi tiết thêu đắp nổi cỡ lớn) và thời trang ứng dụng (chuyển hóa hoa văn hình thoi, hoa hồi thành họa tiết in, dệt viền trên áo sơ mi, đầm dạ hội, trang phục công sở hiện đại).

3. Phương pháp dạy học tích cực được triển khai như thế nào trong nghiên cứu này?
Giảng viên áp dụng kết hợp 3 hình thức gồm dạy học theo nhóm (thảo luận ý tưởng tạo hình), dạy học theo hợp đồng (sinh viên tự chủ tiến độ hoàn thành các bản phác thảo) và dạy học theo dự án (thực hiện trọn gói bộ sưu tập từ phác thảo 2D đến hoàn thiện sản phẩm thật), giúp nâng cao tính chủ động và sáng tạo cá nhân.

4. Hiệu quả thực nghiệm sư phạm tại Trường Cao đẳng Công nghiệp Nam Định đạt kết quả ra sao?
Thực nghiệm trên 40 sinh viên cho thấy nhóm thực nghiệm đạt 85% tỷ lệ bài tập loại khá - giỏi (trong đó loại giỏi chiếm 45%), vượt trội hơn 30% so với nhóm đối chứng chỉ đạt 55% (loại giỏi 15%). Sinh viên thể hiện tư duy thẩm mỹ sắc bén và kỹ năng xử lý bố cục trang trí vượt bậc.

5. Luận văn đóng góp giá trị khoa học mới nào cho công tác bảo tồn di sản dân tộc?
Công trình đã hệ thống hóa chuẩn xác toàn bộ kết cấu tạo hình, bảng màu và hoa văn trang phục người Cao Lan tại 4 huyện trọng điểm của tỉnh Bắc Giang, đồng thời cung cấp mô hình chuyển giao di sản vào giáo dục nghề nghiệp, mở ra hướng đi bền vững để bảo tồn văn hóa truyền thống qua góc nhìn thời trang hiện đại.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh kho tàng hoa văn và kết cấu tạo hình trang phục truyền thống của người Cao Lan tại tỉnh Bắc Giang.
  • Chứng minh tính ưu việt của phương pháp dạy học tích cực trong việc khơi dậy năng lực sáng tạo của sinh viên thiết kế thời trang.
  • Tạo ra sự bứt phá cụ thể về chất lượng học tập với 85% sinh viên nhóm thực nghiệm đạt kết quả khá - giỏi.
  • Cung cấp nguồn học liệu chuyên khảo quý báu gồm 2 chương nội dung chuyên sâu cho Khoa Công nghệ may & Thiết kế thời trang, Trường Cao đẳng Công nghiệp Nam Định.
  • Mở ra hướng tiếp cận mới trong việc kết nối di sản văn hóa dân tộc thiểu số với ngành công nghiệp thời trang ứng dụng đương đại.

Luận văn khẳng định việc đưa nghệ thuật trang trí dân tộc vào giảng dạy là bước đi tất yếu trong kỷ nguyên hội nhập. Trong giai đoạn 2024 - 2025, các cơ sở đào tạo cần tiếp tục mở rộng quy mô thực nghiệm sang các trang phục dân tộc Tày, Nùng, Dao, đồng thời thúc đẩy số hóa dữ liệu học tập. Hãy khai thác ngay toàn văn công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Lâm để làm tài liệu tham khảo chuyên sâu và phát triển những bộ sưu tập thời trang mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.