Nghiên Cứu Hoàn Thiện Mô Hình Quản Lý Môi Trường Tại Đảo Cò Chi Lăng Nam, Hải Dương

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mô hình quản lý môi trường tại đảo Cò Chi Lăng, Nam Hải Dương, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Ngọc
• Người hướng dẫn: GS. TS Lê Văn Khoa
• Trường học: Trường Đại học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Hoàn Thiện Mô Hình Quản Lý Môi Trường Đảo Cò Chi Lăng Nam, Hải Dương
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG
• 1.2. Ý nghĩa khoa học, kinh tế - xã hội của hoạt động bảo vệ các sân chim
• 1.3. Bảo tồn ĐDSH và các vấn đề môi trường
• 1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến Quản lý môi trường đối với những loại “tài nguyên dùng chung”
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa
• 2.4.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.4.3. Phương pháp thực địa
• 2.4.4. Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm
• 2.4.5. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu
• 2.4.6. Phương pháp SWOT
• 2.4.7. Phương pháp đánh giá mức độ bền vững của công tác quản lý, bảo tồn đa dạng sinh học Đảo cò
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. HIỆN TRẠNG CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG ĐẢO CÒ CHI LĂNG NAM
• 3.1.1. Hiện trạng chất lượng môi trường nước
• 3.1.2. Hiện trạng chất lượng môi trường đất
• 3.1.3. Hiện trạng chất lượng môi trường không khí
• 3.1.4. Một số nguyên nhân làm ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sinh thái
• 3.2. ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ TẠI ĐỊA PHƯƠNG
• 3.2.1. Đánh giá hiện trạng công tác quản lý môi trường
• 3.2.2. Đánh giá điểm mạnh điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) trong công tác quản lý môi trường sinh thái tại Đảo cò
• 3.2.3. Đánh giá tổng hợp tính bền vững của công tác quản lý môi trường khu vực tới ĐDSH Đảo cò
• 3.2.4. Các nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng quản lý môi trường tại địa phương
• 3.3. ĐỀ XUẤT XÂY DỰNG HOÀN THIỆN MÔ HÌNH QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG CHO KHU VỰC ĐẢO CÒ CHI LĂNG NAM
• 3.3.1. Định hướng phát triển đảo cò Chi Lăng Nam
• 3.3.2. Định hướng xây dựng tiêu chí phát triển bền vững đảo cò Chi Lăng Nam
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu mô hình quản lý môi trường Đảo Cò Chi Lăng Nam

Đảo Cò Chi Lăng Nam, một khu vực có giá trị sinh thái cao, đang đối mặt với nhiều thách thức trong công tác quản lý môi trường. Nghiên cứu này nhằm hoàn thiện mô hình quản lý môi trường tại đây, từ đó bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

1.1. Đảo Cò Chi Lăng Nam Đặc điểm tự nhiên và xã hội

Đảo Cò Chi Lăng Nam nằm giữa hồ An Dương, là nơi cư trú của nhiều loài chim quý hiếm. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên du lịch quan trọng.

1.2. Tầm quan trọng của mô hình quản lý môi trường

Mô hình quản lý môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Việc áp dụng mô hình này giúp nâng cao nhận thức cộng đồng và cải thiện chất lượng môi trường.

II. Các thách thức trong quản lý môi trường tại Đảo Cò Chi Lăng Nam

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong công tác quản lý, Đảo Cò Chi Lăng Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không bền vững và sự thiếu hụt trong chính sách bảo vệ môi trường.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động đến hệ sinh thái

Ô nhiễm từ hoạt động sinh hoạt và sản xuất đã làm suy giảm chất lượng môi trường tại Đảo Cò. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của các loài chim và hệ sinh thái xung quanh.

2.2. Khai thác tài nguyên không bền vững

Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên mà không có kế hoạch hợp lý đã dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ tài nguyên này.

III. Phương pháp nghiên cứu mô hình quản lý môi trường hiệu quả

Nghiên cứu này áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá hiện trạng môi trường và đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn và phân tích số liệu.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin về chất lượng môi trường, đa dạng sinh học và các yếu tố tác động đến hệ sinh thái tại Đảo Cò.

3.2. Phân tích SWOT trong quản lý môi trường

Phân tích SWOT giúp đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong công tác quản lý môi trường tại Đảo Cò, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mô hình quản lý môi trường tại Đảo Cò

Mô hình quản lý môi trường đã được áp dụng tại Đảo Cò Chi Lăng Nam với nhiều kết quả tích cực. Việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững đã được cải thiện đáng kể.

4.1. Kết quả bảo tồn đa dạng sinh học

Mô hình quản lý đã giúp bảo tồn nhiều loài chim quý hiếm, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường.

4.2. Tác động đến phát triển kinh tế địa phương

Việc phát triển du lịch sinh thái tại Đảo Cò đã mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho Đảo Cò Chi Lăng Nam

Nghiên cứu mô hình quản lý môi trường tại Đảo Cò Chi Lăng Nam đã chỉ ra rằng cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và cải thiện chính sách quản lý.

5.1. Đề xuất chính sách quản lý môi trường

Cần xây dựng các chính sách quản lý môi trường rõ ràng và hiệu quả, nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học tại Đảo Cò.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất cần thiết để thực hiện hiệu quả mô hình quản lý môi trường tại Đảo Cò.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ sinh thái Đảo Cò Chi Lăng Nam thuộc xã Chi Lăng Nam, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương là một trong những vùng đất ngập nước nội địa đặc hữu và nguyên vẹn bậc nhất của vùng đồng bằng sông Hồng. Nằm trọn trong lòng hồ An Dương với diện tích mặt nước rộng 90.377,5 m2 (khoảng 9,04 ha), khu vực cư trú của đàn chim bao gồm hai đảo nổi có tổng diện tích 7.324,5 m2 (khoảng 0,73 ha). Đây là nơi trú ngụ, sinh sản thường xuyên của hơn 15.000 cá thể chim nước thuộc 51 loài, 31 họ và 12 bộ, nổi bật với 9 loài cò và 3 loài vạc, trong đó có sự hiện diện của loài Cò Nhạn (Anastomus oscitans) được xếp vào nhóm nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của mật độ quần thể chim cùng với hoạt động du lịch sinh thái tự phát và áp lực xả thải từ khu dân cư đã tạo nên sức ép môi trường nghiêm trọng. Hàng năm, lượng phân chim thải trực tiếp ra môi trường ước tính lên tới hơn 150 tấn (trung bình 10 kg phân/cá thể/năm), khiến nồng độ các chất dinh dưỡng N, P trong nước hồ vượt chuẩn nhiều lần và đất trên đảo bị chua hóa mạnh. Bên cạnh đó, tốc độ sạt lở bờ đảo diễn ra ở mức khoảng 100 m2/năm, đe dọa trực tiếp đến không gian sinh sống của các loài chim quý hiếm.

Luận văn thạc sĩ khoa học môi trường "Nghiên cứu hoàn thiện mô hình quản lý môi trường đảo cò Chi Lăng Nam, Hải Dương" được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 1/2013 đến tháng 12/2014 nhằm giải quyết bài toán cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương. Nghiên cứu tập trung đánh giá hiện trạng chất lượng các thành phần môi trường (đất, nước, không khí), phân tích các điểm nghẽn thể chế và đề xuất hoàn thiện mô hình đồng quản lý dựa vào cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp địa phương giảm thiểu nguy cơ suy thoái sinh thái, duy trì chỉ số đa dạng sinh học cho 51 loài chim và nâng cao hiệu quả kinh tế du lịch theo hướng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp của hai trường phái lý thuyết cốt lõi trong khoa học môi trường và quản lý tài nguyên thiên nhiên:

• Lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học: Dựa trên khung phân loại 6 cấp độ khu bảo tồn của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), luận văn tập trung vào phương thức bảo tồn tại chỗ (In-situ conservation). Đây là phương thức duy trì, phục hồi các quần thể loài hoang dã trong sinh cảnh tự nhiên của chúng nhằm bảo toàn tính toàn vẹn của chuỗi thức ăn và cấu trúc di truyền quần thể, đặc biệt đối với các loài chim di cư nhạy cảm sinh thái.
• Lý thuyết quản lý tài nguyên dùng chung (Common-Pool Resources - CPR): Dựa trên nguyên lý kinh tế học tài nguyên, hệ sinh thái Đảo Cò được xác định là loại tài nguyên có tính cạnh tranh cao nhưng khó loại trừ quyền tiếp cận. Nếu thiếu cơ chế phối hợp kiểm soát, khu vực sẽ dễ rơi vào nghịch lý suy thoái tài nguyên chung do các bên tự do khai thác dịch vụ du lịch và đánh bắt thủy sản.
• Mô hình Đồng quản lý (Co-management): Khung lý thuyết đồng quản lý 5 cấp độ (hướng dẫn, tư vấn, phối hợp, cố vấn, thông tin) theo tiếp cận của Bộ Thủy sản được ứng dụng để thiết lập cơ chế chia sẻ quyền hạn, nghĩa vụ và lợi ích kinh tế giữa cơ quan quản lý Nhà nước với cộng đồng cư dân địa phương theo phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra".

Các khái niệm chính được vận dụng xuyên suốt bao gồm: Sức tải môi trường (Carrying capacity), Dịch vụ hệ sinh thái đất ngập nước (Wetland ecosystem services), Chỉ số đánh giá tác động tổng hợp nhanh (RIAM score), và Tính bền vững môi trường - kinh tế - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình thu thập và phân tích dữ liệu đa chiều, kết hợp phương pháp thực nghiệm môi trường với điều tra xã hội học:

• Cỡ mẫu và phương pháp điều tra xã hội học: Nghiên cứu tiến hành phát phiếu điều tra phỏng vấn ngẫu nhiên phân tầng đối với 117 hộ dân sinh sống tại hai thôn An Dương (sát hồ) và Triều Dương (cách hồ 1,5 km). Đồng thời, phương pháp phỏng vấn sâu (KIP) được thực hiện với lãnh đạo UBND xã Chi Lăng Nam, cán bộ Chi cục Bảo vệ Môi trường Hải Dương và Ban quản lý Đảo Cò nhằm làm rõ hiện trạng thể chế, nguồn thu và các xung đột lợi ích.
• Thu thập và quan trắc mẫu thực địa:
  • Mẫu nước mặt: Quan trắc tại 12 vị trí đại diện (N1 đến N12), bao gồm cống cấp nước từ sông Cửu An, khu vực nhà nổi dịch vụ, bến thuyền du lịch, vùng nước xung quanh đảo cũ và đảo mới, khu câu cá và cống tiêu thoát ra sông Luộc.
  • Mẫu đất: Thu thập tại 8 vị trí (tầng mặt 0 - 20 cm theo phương pháp đường chéo) gồm 4 điểm tại đảo mới (M1 - M4) và 4 điểm tại đảo cũ (C1 - C4).
  • Mẫu không khí: Quan trắc 2 vị trí đại diện tại khu vực trung tâm hồ để đo đạc nồng độ khí NH3 và H2S sinh ra từ quá trình phân hủy yếm khí.
• Phương pháp phân tích phòng thí nghiệm: Các chỉ tiêu nước (BOD5, COD, DO, TSS, NH4+, NO3-, Pts, Nts, Coliform) được phân tích theo Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 5994:1995 và TCVN 7538-6:2010, đối chiếu với Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia về chất lượng nước mặt QCVN 08:2008/BTNMT. Các chỉ tiêu đất (pHKCl, Cacbon hữu cơ, Nts, P2O5 tổng số và dễ tiêu, K2O tổng số và dễ tiêu) được phân tích theo quy chuẩn TCVN 6647:2000. Khí NH3 được hấp thụ bằng dung dịch H2SO4 0,1N phân tích trắc quang so màu, khí H2S phân tích theo TCVN 6637:2000.
• Phương pháp ma trận RIAM và SWOT: Ma trận đánh giá tác động tổng hợp nhanh (RIAM) lượng hóa 4 nhóm thành phần môi trường: Vật lý/Hóa học (PC), Sinh học/Sinh thái (BE), Xã hội/Văn hóa (SC) và Kinh tế/Vận hành (EO). Lý do lựa chọn ma trận RIAM là nhằm chuyển đổi các tác động định tính phức tạp thành các điểm số môi trường (Environmental Score - ES) có trọng số khách quan, làm cơ sở định lượng tính bền vững của mô hình quản lý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm và tổng hợp chuỗi số liệu quan trắc qua các năm (2010, 2011 và 2013) đã chỉ ra 4 phát hiện trọng tâm về hiện trạng sinh thái tại Đảo Cò Chi Lăng Nam:

• Chất lượng nước mặt bị ô nhiễm hữu cơ và phú dưỡng hóa nghiêm trọng: Vào mùa khô năm 2013, nồng độ oxy hòa tan (DO) trong hồ An Dương suy giảm xuống mức rất thấp, dao động từ 2,94 đến 5,74 mg/l (chỉ có 2/12 điểm quan trắc đạt ngưỡng cho phép theo QCVN 08:2008/BTNMT là ≥ 5 mg/l). Chỉ số nhu cầu oxy sinh hóa (BOD5) dao động từ 10,3 đến 47,1 mg/l, vượt quy chuẩn từ 2,5 đến 7,8 lần. Chỉ số nhu cầu oxy hóa học (COD) dao động từ 16,2 đến 62,4 mg/l, vượt quy chuẩn từ 2 đến 4,1 lần. Đáng chú ý, nồng độ phốt pho tổng số (Pts) tại mẫu N7 (khu vực phía Tây đảo mới) đạt tới 5,06 mg/l, vượt quy chuẩn 0,2 mg/l tới 25,3 lần.
• Quá trình chua hóa và tích tụ dinh dưỡng cực hạn trong môi trường đất: Độ pHKCl của đất tầng mặt tại cả hai đảo có xu hướng axit hóa mạnh theo thời gian. Nếu như năm 2010 độ pHKCl dao động từ 5,03 đến 5,45, thì đến năm 2013 chỉ số này đã giảm sâu xuống mức 3,41 đến 4,34 (đất chua nghiêm trọng). Hàm lượng lân dễ tiêu (P2O5dt) năm 2013 tại đảo mới đạt mức 160,67 - 167,99 mg/100g đất, và kali dễ tiêu (K2Odt) đạt 44,28 - 58,26 mg/100g đất, cao gấp nhiều lần so với đất phù sa nông nghiệp thông thường.
• Thảm thực vật bị tổn thương và hiện tượng sạt lở bờ đảo gia tăng: Lớp phân chim đậm đặc chứa 1,75% Nts và 2% P2O5 bám phủ trên bề mặt lá cây gây hoại tử mô thực vật, làm giảm từ 40% đến 60% khả năng quang hợp của các bụi tre gai và cây bóng mát. Đồng thời, quá trình xói lở tự nhiên do sóng nước và hoạt động của tàu thuyền du lịch đã làm mất đi khoảng 100 m2 đất đảo mỗi năm.
• Hiệu quả quản lý hành chính đơn tầng bộc lộ nhiều điểm nghẽn: Phân tích ma trận RIAM cho thấy điểm số môi trường tổng hợp ở thành phần Vật lý/Hóa học (PC) và Sinh học/Sinh thái (BE) đều mang giá trị âm lớn. Khảo sát 117 hộ dân cho thấy hơn 70% người dân chưa được hưởng lợi trực tiếp từ doanh thu du lịch, dẫn đến việc thiếu động lực phối hợp bảo vệ môi trường và tham gia bảo tồn tài nguyên chim nước.

Thảo luận kết quả

Diễn biến suy thoái chất lượng nước hồ An Dương bắt nguồn từ hai nguồn áp lực chính: lượng chất thải bài tiết tự nhiên từ hơn 15.000 cá thể chim nước (khoảng 150 tấn phân/năm) và lượng nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý của cư dân thôn An Dương đổ vào qua cống Tây Bắc. Vào mùa mưa, lượng mưa trung bình hàng năm đạt 1.400 - 1.500 mm đã pha loãng nồng độ ô nhiễm, giúp chỉ số BOD5 và COD mùa mưa năm 2010 - 2011 thấp hơn từ 1,5 đến 2 lần so với mùa khô. Tuy nhiên, sự lắng đọng bùn đáy giàu hữu cơ vẫn duy trì nguy cơ phú dưỡng hóa quanh năm.

Các dữ liệu quan trắc đa thời gian về chất lượng nước có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ cột ghép thể hiện sự gia tăng của hàm lượng BOD5 và COD qua các năm 2010, 2011 và 2013 tại 12 trạm quan trắc, kết hợp bảng ma trận tương quan giữa chỉ số pHKCl đất với mật độ che phủ của thảm tre gai trên đảo.

So sánh với các mô hình quản lý khu bảo tồn chim khác tại Việt Nam cho thấy sự khác biệt rõ rệt:

• Tại Vườn Quốc gia Xuân Thủy (Nam Định), cơ chế quản lý tập trung theo Nghị định 109/2003/NĐ-CP được Nhà nước cấp ngân sách trực tiếp và phân định vùng lõi nghiêm ngặt 5.380 ha rõ ràng, giúp kiểm soát tốt các tác động nhân sinh.
• Tại Vườn cò Ngọc Nhị (Ba Vì, Hà Nội), hình thức sở hữu tư nhân tự phát phục vụ mục đích kinh doanh ăn uống đã dẫn đến nguy cơ tận diệt đàn cò do thiếu chế tài kiểm soát và năng lực khoa học.
• Đảo Cò Chi Lăng Nam nằm ở vị thế trung gian: có sự quản lý của chính quyền cấp xã nhưng thiếu công cụ kỹ thuật và nguồn lực tài chính. Do đó, việc chuyển đổi sang mô hình đồng quản lý có sự tham gia của người dân là giải pháp tất yếu để giải quyết triệt để bài toán "cha chung không ai khóc" đối với tài nguyên dùng chung.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững khu sinh thái Đảo Cò Chi Lăng Nam, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính hành động cao:

• Xây dựng và vận hành Quy chế Đồng quản lý (Co-management):
  • Hành động: Thành lập Ban điều hành Đồng quản lý Đảo Cò với cơ cấu 3 bên (Chính quyền xã Chi Lăng Nam, Ban quản lý du lịch và đại diện 117 hộ dân hai thôn An Dương, Triều Dương). Ban hành quy chế chia sẻ lợi ích, trích lập tối thiểu 25 - 30% nguồn thu từ vé tham quan du lịch để tái đầu tư vào quỹ vệ sinh môi trường và phát triển sinh kế cộng đồng.
  • Chủ thể thực hiện: UBND huyện Thanh Miện phối hợp UBND xã Chi Lăng Nam.
  • Thời gian thực hiện: Lộ trình 12 tháng (giai đoạn 2014 - 2015).
• Kiểm soát và xử lý triệt để các nguồn thải vào hồ An Dương:
  • Hành động: Xây dựng hệ thống rãnh gom nước rỉ phân chim xung quanh chân đảo kết hợp bể lắng sinh học; lắp đặt hệ thống sục khí tầng đáy tại khu vực nhà nổi và bến thuyền nhằm nâng chỉ số DO nước mặt lên trên 5,0 mg/l; hoàn thiện hệ thống tách dòng nước thải sinh hoạt của thôn An Dương trước khi xả ra hồ nhằm giảm 50% tải lượng BOD5 và Pts.
  • Chủ thể thực hiện: Chi cục Bảo vệ Môi trường tỉnh Hải Dương chủ trì, phối hợp Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Thanh Miện.
  • Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2014 - 2016.
• Phục hồi sinh thái thảm thực vật và kè chống sạt lở bờ đảo:
  • Hành động: Triển khai giải pháp kè mềm sinh thái bằng rọ đá kết hợp cọc tre và phủ lưới xơ dừa chống xói mòn, chặn đứng tốc độ sạt lở bờ đảo từ 100 m2/năm xuống dưới 10 m2/năm. Tiến hành rửa chua đất cục bộ bằng vôi bột nông nghiệp tại các điểm có pH < 4,0 và trồng mới bổ sung 1.500 - 2.000 bụi tre gai, dứa dại chịu tải phân chim để mở rộng nơi làm tổ.
  • Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Đảo Cò và cộng đồng dân cư địa phương.
  • Thời gian thực hiện: Định kỳ hàng năm vào đầu mùa khô (tháng 9 - tháng 11).
• Quy hoạch phân khu chức năng và kiểm soát sức tải du lịch:
  • Hành động: Phân định ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt đối với vùng lõi đảo cũ và đảo mới (diện tích 7.324,5 m2); thiết lập vành đai đệm sinh thái cách ly tối thiểu 50 m tính từ mép đảo; quy định giới hạn tiếp cận của thuyền du lịch (không sử dụng động cơ xăng dầu gây ồn và phát thải dầu mỡ); khống chế sức tải du lịch tối đa không quá 500 lượt khách tham quan tại cùng một thời điểm.
  • Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương phối hợp Ban quản lý Đảo Cò.
  • Thời gian thực hiện: Bắt đầu áp dụng từ quý II/2014.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và thực tiễn phong phú cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cơ quan quản lý Nhà nước và chính quyền địa phương: Các cán bộ thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Kiểm lâm, UBND cấp huyện và xã có thể ứng dụng trực tiếp khung phân tích ma trận RIAM và quy trình xây dựng mô hình đồng quản lý để ban hành quy chế quản lý các khu đất ngập nước nội địa hoặc sân chim tự nhiên trên địa bàn.
• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và nhà khoa học ngành Môi trường: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trắc đa thời gian (2010 - 2013) về chu trình dinh dưỡng Nitơ - Phốt pho, quá trình chua hóa đất do phân chim và phương pháp đánh giá sức tải sinh thái vùng hồ bán khép kín phục vụ các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên và mạng lưới phi chính phủ (NGOs): Các tổ chức như Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF/SGP), BirdLife International có thể sử dụng luận văn như một trường hợp nghiên cứu (case study) thực tiễn để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế gắn với bảo tồn loài Cò Nhạn và chim di cư tại lưu vực sông Thái Bình.
• Các doanh nghiệp quy hoạch du lịch sinh thái và quản lý khu nghỉ dưỡng: Tham khảo giải pháp thiết kế phân khu chức năng, giải pháp kè mềm sinh thái và phương án kiểm soát sức tải du lịch để xây dựng các mô hình du lịch sinh thái có trách nhiệm, hạn chế xung đột môi trường.

Câu hỏi thường gặp

• Chất lượng nước hồ An Dương bị ô nhiễm bởi những yếu tố nào là chủ yếu? Nước hồ An Dương bị ô nhiễm hữu cơ và phú dưỡng hóa chủ yếu do hai nguồn thải: lượng phân chim tự nhiên từ hơn 15.000 cá thể (khoảng 150 tấn phân/năm chứa 1,75% Nts và 2% P2O5) kết hợp với nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý của cư dân xung quanh. Mùa khô năm 2013 ghi nhận nồng độ BOD5 vượt chuẩn tới 7,8 lần và Pts vượt tới 25,3 lần theo QCVN 08:2008/BTNMT.
• Tại sao đất trên bề mặt Đảo Cò lại bị chua hóa nghiêm trọng qua các năm? Độ pHKCl của đất giảm mạnh từ ngưỡng 5,03 - 5,45 năm 2010 xuống 3,41 - 4,34 năm 2013 do quá trình phân hủy yếm khí và hiếu khí của lớp phân chim dày đặc. Quá trình này giải phóng lượng lớn CO2 và các axit hữu cơ làm chua đất, kết hợp tạo thành các khí độc như NH3, H2S gây ức chế hô hấp rễ và làm chết thảm thực vật tre gai.
• Mô hình đồng quản lý (Co-management) có điểm gì vượt trội so với mô hình quản lý truyền thống tại Đảo Cò? Mô hình đồng quản lý giải quyết triệt đọng bài toán "tài nguyên dùng chung" bằng cách chuyển giao quyền bàn bạc, giám sát và chia sẻ lợi ích kinh tế (tối thiểu 25 - 30% doanh thu du lịch) cho cộng đồng 117 hộ dân địa phương. Điều này biến người dân từ vị thế người ngoài cuộc thành chủ thể trực tiếp tham gia bảo vệ đàn chim và giữ gìn vệ sinh môi trường.
• Phương pháp ma trận RIAM đóng vai trò gì trong việc đánh giá tính bền vững tại khu vực? Phương pháp RIAM giúp lượng hóa đồng thời 4 thành phần phức tạp gồm Vật lý/Hóa học, Sinh học/Sinh thái, Xã hội/Văn hóa và Kinh tế/Vận hành thành các điểm số môi trường (ES) chuẩn hóa. Nhờ đó, nghiên cứu chỉ ra chính xác các tác động tiêu cực về suy thoái hóa học và sinh thái để thiết lập các giải pháp ưu tiên có căn cứ khoa học.
• Giải pháp nào là khả thi nhất để ngăn chặn hiện tượng sạt lở khoảng 100 m2 bờ đảo mỗi năm? Thay vì các biện pháp đắp bao cát tạm bợ, giải pháp tối ưu là thi công hệ thống kè mềm sinh thái kết hợp cọc tre, lưới địa kỹ thuật bằng xơ dừa và rọ đá bảo vệ chân đảo. Kết hợp với việc trồng phục hồi thảm rễ tre gai và cây dứa dại ven mép hồ giúp ổn định bờ bao lâu dài và duy trì sinh cảnh tự nhiên cho chim đậu.

Kết luận

• Luận văn đã cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng khoa học và toàn diện về hiện trạng môi trường đất, nước, không khí tại Đảo Cò Chi Lăng Nam trong giai đoạn 2010 - 2013, làm rõ áp lực phú dưỡng hóa và chua hóa đất nghiêm trọng.
• Lượng hóa chính xác nguồn phát thải từ hơn 15.000 cá thể chim nước (150 tấn phân/năm) và dòng thải sinh hoạt, xác định rõ nguyên nhân khiến nồng độ BOD5 vượt chuẩn tới 7,8 lần và diện tích bờ đảo sạt lở 100 m2/năm.
• Ứng dụng thành công ma trận RIAM và SWOT để chỉ ra các điểm nghẽn của mô hình quản lý hành chính đơn tầng, từ đó khẳng định tính cấp thiết của cơ chế đồng quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng.
• Thiết lập hệ thống tiêu chí phát triển bền vững và đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật - thể chế đồng bộ nhằm bảo vệ an toàn cho 51 loài chim nước, đặc biệt là loài Cò Nhạn nguy cấp trong Sách Đỏ.
• Định hình lộ trình thực hiện phân kỳ từ năm 2014, gắn kết chặt chẽ trách nhiệm giữa chính quyền địa phương, cơ quan khoa học môi trường và 117 hộ dân địa phương nhằm khai thác tiềm năng du lịch sinh thái đi đôi với bảo tồn nguyên vẹn cảnh quan tự nhiên.

Để bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái Đảo Cò Chi Lăng Nam, các cơ quan ban ngành và chính quyền địa phương cần nhanh chóng phê duyệt quy chế đồng quản lý và bố trí nguồn kinh phí triển khai các hạng mục xử lý nước thải và kè sinh thái ngay từ giai đoạn 2014 - 2015.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƢỜNG 1. Ý nghĩa khoa học, kinh tế - xã hội của hoạt động bảo vệ các sân chim Sự tồn tại của các sân chim (hay vƣờn chim, đảo cò.)với nguồn gen phong phú, đa dạngmang lại nhiều giá trị không chỉ về mặt bảo tồn, duy trì ĐDSH mà nó còn có nhiều giá trị kinh tế - xã hội to lớn, có thể kể đến nhƣ: Duy trì nguồn gen của các loài chim hoang dã, phục vụ cho bảo tồn, nghiên cứu, học tập; chim và các sản phẩm từ chim; nguồn lợi thủy sản tại các rừng ngập mặn trong sân chim; nguồn dinh dƣỡng lớn từ phân chim; điều hòa khí hậu… Sân chim là nguồn tài nguyên du lịch quan trọng.

Hơn nữa, do thành phần động, thực vật đa dạng trong các sân chim, vƣờn chim nên đây là nguồn tri thức quý báu cho nghiên cứu khoa học, học tập và là yếu tố giúp du lịch phát triển. Khách du lịch trong và ngoài nƣớc đến sân chim để nghiên cứu, quan sát và thƣởng ngoạn những tập đoàn chim lớn đặc biệt là ở vùng nhiệt đới. Hơn nữa thảm thực vật trong các sân chim, vƣờn chim không chỉ là nơi cƣ trú cho chim và các động vật khác mà nó còn giúp cung cấp oxy, điều hòa khí hậu, cải thiện môi trƣờng. Ngoài ra, lƣợng phân chim lớn của hàng triệu con là nguồn dinh dƣỡng quan trọng cho các loài động thực vật thủy sinh không xƣơng sống phát triển và đó lại là nguồn thức ăn quan trọng của cá, tôm và các loại hải sản khác.

Nƣớc mặt tại các sân chim, vƣờn chim có hàm lƣợng N – P – K cao, cung cấp nguồn dinh dƣỡng cho nƣớc tƣới cây trồng. Tại các khu rừng ngập mặn, khi nƣớc triều rút đi đồng thời cũng mang theo một lƣợng lớn chất dinh dƣỡng tới các vùng đất khác [4] Nhƣ vậy, có thể thấy sự tồn tại của sân chim, vƣờn chim có ý nghĩa vô cùng to lớn do đó cần có chính sách hợp lý trong quản lý và bảo tồn. Bảo tồn ĐDSH và các vấn đề môi trƣờng Bên cạnh những giá trị về kinh tế - xã hội thì sự tồn tại của sân chim, vƣờn chim cũng mang lại nhiều áp lực cho môi trƣờng xung quanh. Áp lực môi trƣờng từ các sân chim, vƣờn chim chủ yếu là do hoạt động sống của các loài chim định cƣ, làm tổ hay bay qua tại đây.

Nguồn gây ô nhiễm phát sinh từ hoạt động cƣ trú của chim nƣớc gồm có: phân chim, vi trùng, ký sinh trùng trên cơ thể và xác chim chết cũng nhƣ từ các loại thức ăn dƣ thừa. Ví dụ nhƣ các loại cò, vạc thức ăn chủ yếu của cò vạc là cá, ếch nhái và một số động vật thủy sinh khác. Tùy vào đặc điểm nguồn thức ăn, trong Nguyễn Thị Hồng Ngọc – K19 Khoa học Môi trường 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trƣờng Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên phân cò vạc chứa một lƣợng lớn các chất dinh dƣỡng N, P, K với hàm lƣợng tổng số trung bình trong phân cò, vạc lần lƣợt là 1,75% (Nts), 2% (P2O5), 1,25% (K2O). Bình quân một con cò, vạc thải ra khoảng 10kg phân/năm.

Nếu mỗi vƣờn chim, sân chim có từ vài nghìn đến vài vạn, thậm chí hành chục vạn cá thể chim thì lƣợng phân và chất dinh dƣỡng N, P, K mà chúng thải ra hàng năm là một con số không nhỏ. Phân chim đọng trên lá cây gây hoại tử lá làm giảm khả năng quang hợp của cây, gây rụng lá và chết cây. Khi phân rơi xuống đất, sự phân hủy trong điều kiện hiếu khí các chất hữu cơ có trong phân đã tạo ra nhiều CO2 và các axit hữu cơ làm chua đất, trong điều kiện yếm khí các chất hữu cơ sẽ tạo thành nhiều chất độc (H 2S, CH4,…) gây độc cho cây, cản trở quá trình sinh trƣởng, phát triển của cây thậm chí gây chết cây. Đây là nguy cơ ảnh hƣởng đến sự bảo tồn và phát triển của các sân chim, vƣờn chim.

Sự phân hủy các hợp chất hữu cơ từ phân chim và xác chim chết tạo ra các chất khí nhƣ NH3, H2S, CH3SH và CH3(CH2)3SH có mùi hôi thối, ảnh hƣởng tới chất lƣợng môi trƣờng không khí xung quanh tại nơi có sân chim, vƣờn chim. Bên cạnh đó, các loài vi sinh vật cũng nhƣ kí sinh trùng trên cơ thể chim có thể lây truyền dịch bệnh không những cho các gia cầm và thủy cầm mà còn cho con ngƣời. Ngoài ra, tiếng ồn do chim phát ra, nhất là vào mùa sinh sản cũng gây nên sự khó chịu cho ngƣời dân sống gần khu sân chim, vƣờn chim. Hàm lƣợng dinh dƣỡng cao trong phân chim làm suy giảm chất lƣợng nƣớc tại nơi có sân chim, vƣờn chim.

Chất dinh dƣỡng bị dòng nƣớc mƣa rửa trôi xuống các nguồn nƣớc mặt làm tăng nguy cơ phú dƣỡng, ảnh hƣởng tới tính đa dạng và sự tồn tại của hệ sinh thái. Bên cạnh đó là hậu quả của việc sử dụng thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu phổ biến của ngƣời dân tại các cánh đồng lúa nƣớc trong vùng –nơi chim kiếm ăn (thƣờng cách xa Vƣờn Chim trung bình khoảng 3 – 5 cây số). Các yếu tố ảnh hƣởng đến Quản lý môi trƣờng đối với những loại “tài nguyên dùng chung” Một số loại tài nguyên trong những lĩnh vực nhƣ quản lý tài nguyên ven biển, quản lý và phát triển rừng ngập mặn, phát triển nông thôn, quản lý nghề cá, ĐDSH. đƣợc coi là những “tài nguyên dùng chung” -common pool resource “CPR”.

Đối với các loại tài nguyên này thì hình thức quản lý phổ biến đang đƣợc áp dụng ở Việt Nam và Thế giới là quản lý dựa vào cộng đồng. Đây đƣợc xem là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho quản lý Nhà nƣớc hiện nay. Ngoài ra, hiện nay trên Thế giới và Việt Nam đang có phƣơng thức quản lý môi trƣờng mới đó là phƣơng thức đồng quản lý (ĐQL). Theo Bộ Thuỷ sản (2005) khái niệm ĐQL đƣợc phát biểu nhƣ sau: “ĐQL là quá trình quản lý có sự tham gia Nguyễn Thị Hồng Ngọc – K19 Khoa học Môi trường 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trƣờng Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên của cộng đồng địa phƣơng và các bên liên quan khác thống nhất chia sẻ quyền và trách nhiệm trong sử dụng tài nguyên một cách bền vững”.

Do đó, phƣơng thức ĐQL có những quy định về quản lý nguồn lợi đƣợc tuân thủ tốt hơn, giảm thiểu những kiểu khai thác tận diệt, giảm ô nhiễm môi trƣờng và góp phần cải thiện thu nhập cho ngƣời dân. Tuy nhiên cũng có những địa phƣơng do chƣa hiểu đúng về bản chất và cách tiếp cận ĐQL nên việc triển khai thực hiện ĐQL chƣa hiệu quả. Tính hợp pháp của mô hình chƣa cao, thiếu văn bản quy định của chính quyền về giao quyền, phân định quyền sử dụng và ranh giới quản lý vùng nƣớc hoặc đã có nhƣng chƣa rõ ràng, chƣa có văn bản chính thức của chính quyền địa phƣơng để phê chuẩn các quy chế, cam kết việc tham gia thực hiện mô hình ĐQL, đã ảnh hƣởng nhiều đến các hoạt động và hiệu quả mô hình. Mức độ phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng và các bên liên quan trong ĐQL chƣa chặt chẽ.

Cán bộ tổ chức cộng đồng tham gia với tâm lý “đi làm dự án” hơn là một công việc thƣờng xuyên. Cách tổ chức cộng đồng chƣa thống nhất và liên tục, còn nặng về hình thức thành lập các ban bệ hơn là triển khai cụ thể các hoạt động cộng đồng, ảnh hƣởng đến sự thành công của mô hình nên chƣa có sự chuyển biến nổi bật về môi trƣờng, nguồn lợi tại một số nơi thực hiện mô hình. Do đó, tính bền vững và khả năng nhân rộng của mô hình chƣa cao. Dựa vào các nhận định và những bài học kinh nghiệm qua thực tế áp dụng ĐQL của Thế giới và Việt Nam, cũng nhƣ dù đứng ở góc nhìn nào đối với hệ thống tài nguyên có nhiều đối tƣợng cùng sử dụng và hƣởng lợi rất phức tạp này đều cần sự đồng tình và định hƣớng phối kết hợp sự tham gia giữa ngƣời hƣởng lợi với Nhà nƣớc và các bên liên quan, cùng chia sẻ trách nhiệm và duy trì lợi ích hợp lý của các thành phần cộng đồng theo hƣớng Nhà nƣớc và nhân dân cùng làm, cùng hƣởng lợi để quản lý hệ thống này hiệu quả hơn[15].

Do đó để đạt hiệu quả trong QLMT đối với các loại “tài nguyên dùng chung” thì cần xác định rõ phạm vi quản lý, đối tƣợng đƣợc quan tâm quản lý, các thành phần sẽ tham gia ĐQL. Phải nâng cao nhận thức về văn hoá xã hội, kinh tế chính trị, môi trƣờng sinh thái, nguồn lợi và nâng cao năng lực quản lý cho các bên tham gia ĐQL về phƣơng pháp xây dựng quy chế, kế hoạch quản lý; nhấn mạnh kiến thức về quản lý phát triển bền vững cũng nhƣ về các vấn đề liên quan đến bản chất ĐQL cho các bên trực tiếp và gián tiếp tham gia quản lý kể cả cộng đồng. Lựa chọn hạt nhân quản lý là ngƣời nòng cốt trong cộng đồng, có năng lực tổ chức các hoạt động cộng đồng; đồng thời là tấm gƣơng tốt để động viên, lôi kéo cộng đồng cùng thực hiện ĐQL. Nguyễn Thị Hồng Ngọc – K19 Khoa học Môi trường 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trƣờng Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên Xây dựng cơ chế ĐQL dựa trên tiêu chí đảm bảo sự công bằng quyền lợi để khuyến khích các bên liên quan tham gia, đặc biệt là cộng đồng.

Chính quyền tham gia tƣ vấn và phê chuẩn, hỗ trợ khi cần thiết, khi cộng đồng yêu cầu. Cộng đồng chỉ đồng thuận thực thi tốt một quy chế phân chia rõ ràng vai trò trách nhiệm và lợi ích của các bên liên quan và cộng đồng. Cần phải tìm kiếm và sử dụng tốt nguồn hỗ trợ của các tổ chức quốc tế trong việc nâng cao nhận thức, nghiên cứu, thực hiện và nhân rộng mô hình hiệu quả hơn. Tuy nhiên, cần đảm bảo sự bền vững của mô hình sau khi hỗ trợ kết thúc.

Quy chế quản lý của mô hình phải phù hợp với điều kiện của địa phƣơng, nhƣng không đƣợc trái với các quy định của pháp luật hiện hành và phải đƣợc sự nhất trí hỗ trợ của chính quyền nhất là chính quyền địa phƣơng trong việc phê duyệt các quyết định. Giải quyết các vấn đề xử phạt nhƣng không can thiệp quá sâu vào các hoạt động quản lý của cộng đồng.