Luận án nghiên cứu đa dạng thực vật bậc cao có mạch và đề xuất các giải pháp bảo tồn ở khu bảo tồn thiên nhiên pù hoạt tỉnh nghệ an

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, nằm ở tỉnh Nghệ An, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú… 154 trang · Đại học Quốc gia Hà Nội · 2023.

• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên Cứu Và Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Bậc Cao Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt, Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đa dạng sinh học
• 1.2. Nghiên cứu về thực vật trên thế giới
• 1.2.1. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 1.2.2. Nghiên cứu thảm thực vật
• 1.3. Nghiên cứu về thực vật ở Việt Nam
• 1.3.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, nằm ở tỉnh Nghệ An, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú nhất tại Việt Nam. Với tổng diện tích lên đến 90.741 ha, khu vực này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật mà còn là một phần quan trọng trong hệ sinh thái của miền Tây Nghệ An. Khu bảo tồn này được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển vào năm 2007, nhấn mạnh tầm quan trọng của nó trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên. Nghiên cứu về thực vật bậc cao tại đây là cần thiết để hiểu rõ hơn về cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái

Khu bảo tồn Pù Hoạt có địa hình đa dạng với các khối núi cao, rừng nguyên sinh và hệ thống sông suối phong phú. Đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại thực vật bậc cao. Hệ sinh thái tại đây bao gồm nhiều loại rừng như rừng mưa nhiệt đới, rừng lá rộng và rừng lá kim, tạo nên một môi trường sống đa dạng cho các loài thực vật và động vật. Việc nghiên cứu hệ sinh thái tại Pù Hoạt không chỉ giúp bảo tồn đa dạng thực vật mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường sống cho các loài động vật hoang dã.

II. Đánh giá đa dạng thực vật bậc cao

Nghiên cứu về đa dạng thực vật bậc cao tại khu bảo tồn Pù Hoạt đã chỉ ra rằng khu vực này có sự phong phú về thành phần loài. Theo thống kê, có khoảng 13.000 loài thực vật bậc cao có mạch được ghi nhận tại Việt Nam, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và khoa học cao. Việc phân tích các loại thực vật và dạng sống giúp xác định được các loài đặc hữu và các loài có nguy cơ tuyệt chủng. Đặc biệt, nghiên cứu đã phát hiện ra 3 loài mới cho khoa học, điều này không chỉ làm phong phú thêm cho hệ thực vật Việt Nam mà còn khẳng định giá trị của khu bảo tồn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

2.1. Phân loại và cấu trúc thảm thực vật

Phân loại thảm thực vật tại Pù Hoạt cho thấy sự đa dạng về cấu trúc và thành phần loài. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng thảm thực vật ở đây chủ yếu được hình thành từ các loài cây gỗ lớn, cây bụi và thảm cỏ. Sự phân bố của các loài thực vật cũng phản ánh rõ rệt các yếu tố địa lý và khí hậu của khu vực. Việc phân tích cấu trúc thảm thực vật không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn đa dạng thực vật.

III. Các giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật

Để bảo tồn đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Pù Hoạt, cần thiết phải triển khai các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Một trong những giải pháp quan trọng là xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Ngoài ra, việc thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt cho các loài thực vật quý hiếm cũng là một biện pháp cần thiết. Các nghiên cứu về nghiên cứu sinh học và nghiên cứu môi trường sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho các quyết định quản lý và bảo tồn. Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các chương trình bảo tồn.

3.1. Tăng cường quản lý và giám sát

Quản lý và giám sát chặt chẽ các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết để bảo vệ đa dạng sinh học tại Pù Hoạt. Cần thiết lập các quy định rõ ràng về khai thác lâm sản và các hoạt động khác có thể ảnh hưởng đến môi trường. Việc sử dụng công nghệ hiện đại trong giám sát và quản lý sẽ giúp phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm, từ đó bảo vệ hiệu quả hơn cho hệ sinh thái và bảo tồn thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu thuộc loại hình luận án tiến sĩ lâm nghiệp/thực vật học với đề tài: "Nghiên cứu đa dạng thực vật bậc cao có mạch và đề xuất các giải pháp bảo tồn ở Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An". Luận án áp dụng hướng tiếp cận điều tra thực địa kết hợp kiểm kê phân loại hình thái so sánh, phân tích các chỉ số cấu trúc hệ thực vật, giải đoán ảnh viễn thám và đánh giá hiện trạng kinh tế - xã hội.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Pù Hoạt có diện tích 90.741 ha, nằm trong quần thể Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận ngày 20/9/2007. Mặc dù sở hữu địa hình núi cao với đỉnh Pù Hoạt cao 2.457 m và hệ thống rừng tự nhiên phong phú, các nghiên cứu thực vật trước đây tại khu vực chỉ dừng lại ở các khảo sát bước đầu hoặc báo cáo cục bộ: nghiên cứu vùng đệm của Hoàng Danh Trung và cộng sự (2010); công bố bước đầu 925 loài của Đỗ Ngọc Đài và Lê Thị Hương (2012); khảo sát của Đoàn Điều tra Quy hoạch lâm nghiệp Nghệ An (2013) ghi nhận 776 loài; đề tài của Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An (2017) thống kê 1.159 loài. Các công trình này chưa đánh giá đầy đủ, có hệ thống về cấu trúc các bậc taxon, phổ dạng sống, yếu tố địa lý, phân loại các kiểu thảm thực vật cũng như chưa cập nhật các loài mới và bổ sung cho hệ thực vật.

Mục tiêu nghiên cứu

Đánh giá được tính đa dạng hệ thực vật bậc cao có mạch (thành phần loài, thảm thực vật) ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt nhằm đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

Nội dung và câu hỏi nghiên cứu

1. Xử lý, phân tích, giám định tên khoa học, lập danh lục các loài thực vật bậc cao có mạch tại Khu BTTN Pù Hoạt.
2. Đánh giá tính đa dạng về các taxon thực vật, dạng sống, yếu tố địa lý, giá trị sử dụng, các loài thực vật quý hiếm và vấn đề bảo tồn.
3. Phân loại và mô tả cấu trúc các kiểu thảm thực vật ở Khu BTTN Pù Hoạt.
4. Đề xuất các nhóm giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật phù hợp với bối cảnh quản lý của địa bàn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài thực vật bậc cao có mạch và các kiểu thảm thực vật rừng.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ diện tích 90.741 ha của Khu BTTN Pù Hoạt (gồm 39.221 ha rừng đặc dụng và 51.520 ha rừng phòng hộ), thuộc địa giới hành chính của 9 xã huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An: Tri Lễ, Tiền Phong, Thông Thụ, Hạnh Dịch, Nậm Giải, Đồng Văn, Nậm Nhoóng, Cắm Muộn và Châu Thôn.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu thực địa được tiến hành từ tháng 3 năm 2017 đến tháng 8 năm 2019, chia thành 6 đợt điều tra mỗi năm (mỗi đợt 7 ngày).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp lịch sử nghiên cứu thực vật học và thảm thực vật trên thế giới lẫn Việt Nam theo các mốc thời gian và trường phái lý thuyết:

Hướng nghiên cứu hệ thực vật và phân loại học

• Quốc tế: Điểm lại từ thời cổ đại với Théophraste (371–286 TCN) qua hai tác phẩm Historia Plantarum và Cơ sở thực vật (mô tả 500 loài); Plinus (79–24 TCN) với bộ Historia Naturalis (gần 1.000 loài); Dioseoride (20–60) với cuốn Dược liệu học (hơn 500 loài). Thời kỳ Phục Hưng có Andrea Caesalpino (1519–1603); John Ray (1628–1705) mô tả gần 18.000 loài trong Lịch sử thực vật; Carl von Linné (1753) thiết lập hệ thống danh pháp hai phần và phân cấp 7 đơn vị phân loại. Giai đoạn cận hiện đại gồm Cronquist (1981), Hutchinson (1975), Takhtajan (1987, 2009), Brummitt (1992) với hệ thống 6 ngành thực vật có mạch, Heywood (2007) và hệ thống sinh học phân tử APG IV (2016). Các bộ thực vật chí khu vực châu Á gồm Ấn Độ, Malaixia (1948–1972), Thái Lan (1970–2012), Hải Nam (1971–1980), Vân Nam (1977–1997), Trung Quốc (1994–2013), Hồng Kông (2007–2009), Đài Loan (1993–2000).
• Việt Nam: Giai đoạn thuộc Pháp với Loureiro (1793), Pierre (1880–1988), bộ Flore générale de l'Indo-Chine của H. Lecomte cùng cộng sự (1907–1951). Giai đoạn tiếp theo có bộ Flore du Cambodge, du Laos et du Vietnam của Aubréville (1960–2001); Lê Khả Kế và cộng sự (1969–1984); Thái Văn Trừng (1978); Phạm Hoàng Hộ với Cây cỏ Việt Nam (1993, 1999–2000) thống kê 11.179 loài; Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường cùng Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật với Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2001, 2003, 2005) công bố 11.238 loài có mạch. Các công trình chuyên đề tài nguyên cây thuốc và gỗ: Viện Điều tra Quy hoạch rừng (1971–1988), Vũ Văn Dũng (1996), Trần Đình Lý và cộng sự (1993), Võ Văn Chi (1997, 2012), Viện Dược liệu (2004), Trần Hợp (2003).

Hướng nghiên cứu thảm thực vật rừng

• Quốc tế: Phân loại theo ngoại mạo và cấu trúc của A. Aubréville (1949), Schmithüsen (1959), UNESCO (1973), Udvardy (1975), Holdridge (1867); thuyết cực đỉnh khí hậu của Clements; phân loại theo thực vật chỉ thị thảm tươi của Caiande; hệ thống quần xã Braun-Blanquet (1928); trường phái sinh địa quần lạc của Morozov và Sukachev.
• Việt Nam: Bảng phân loại của Chevalier (1918), Maurand (1943, 1953), Dương Hàm Nghi (1956), Cục Điều tra và Quy hoạch rừng (1960) với 4 loại hình I–IV; Trần Ngũ Phương (1970) theo đai cao; Thái Văn Trừng (1978, 1999) theo phát sinh sinh thái; Phan Kế Lộc (1985) thích ứng hệ thống UNESCO; Schmid (1974) theo sinh khí hậu; Vũ Tự Lập (1976) theo cảnh quan địa lý. Các nghiên cứu thảm thực vật cụ thể tại các vườn quốc gia (VQG) và khu BTTN của Phùng Ngọc Lan (VQG Cúc Phương, 1996), Nguyễn Nghĩa Thìn (VQG Pù Mát, VQG Bạch Mã, BTTN Na Hang).

Hướng nghiên cứu yếu tố địa lý và phổ dạng sống

• Địa lý thực vật: Gagnepain (1926, 1944), Pócs Tamás (1965), Thái Văn Trừng (1978), Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) phân loại thành 7 nhóm yếu tố địa lý áp dụng cho các hệ thực vật VQG Bạch Mã, Pù Mát, Na Hang, BTTN Xuân Liên, VQG Vũ Quang.
• Phổ dạng sống: Thang phân loại Raunkiaer (1934), tiêu chuẩn Richards (1952) cho rừng mưa nhiệt đới, công bố của Pócs Tamás (1965), và các phổ dạng sống tại Cúc Phương, Bạch Mã, Pù Mát, Na Hang, Bến En, Xuân Liên, Vũ Quang.

Khoảng trống luận án giải quyết

Trước thời điểm luận án thực hiện, khu hệ thực vật Pù Hoạt chưa có một bảng danh lục đầy đủ được thẩm định danh pháp theo tiêu chuẩn quốc tế cập nhật; thiếu sự phân tích định lượng về phổ dạng sống và yếu tố địa lý để đối sánh với các khu bảo tồn lân cận thuộc dải Trường Sơn Bắc (Pù Mát, Pù Luông, Xuân Liên); bản đồ các kiểu thảm thực vật chưa được số hóa phân loại từ ảnh viễn thám; các thông tin về loài mới và loài bổ sung chưa được ghi nhận tường minh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung phân loại và khái niệm lý thuyết

• Hệ thống phân loại: Khung phân loại bậc ngành, họ và chi của Brummitt (1992); hệ thống định loại loài theo phương pháp hình thái so sánh, sử dụng các khóa định loại trong Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ), Thực vật chí Trung Quốc (Flora of China), Thực vật chí Đông Dương và Thực vật chí Việt Nam (tập 1–21), đối chiếu danh pháp trên The Plant List và quy tắc danh pháp thực vật quốc tế (Melbourne Code, 2012).
• Phổ dạng sống: Thang phân loại dạng sống của Raunkiaer (1934) gồm 5 nhóm chính: Phanerophytes (Ph), Chamaephytes (Ch), Hemicryptophytes (Hm), Cryptophytes (Cr), Therophytes (Th) cùng 9 dạng sống phụ thuộc nhóm cây chồi trên đất (Mg, Me, Mi, Na, Lp, Ep, Hp, Pp, Suc).
• Yếu tố địa lý thực vật: Thang phân loại 7 nhóm yếu tố của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007): Toàn thế giới; Liên nhiệt đới; Cổ nhiệt đới; Châu Á nhiệt đới; Ôn đới; Đặc hữu Việt Nam (kèm Gần đặc hữu); Cây trồng.
• Tiêu chí đánh giá bảo tồn: Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ của IUCN (2017), và Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ.
• Đánh giá tài nguyên thực vật: Điều tra giá trị sử dụng qua phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp tài liệu chuyên ngành của Đỗ Tất Lợi (1999), Võ Văn Chi và Trần Hợp (1999, 2002), Triệu Văn Hùng và cộng sự (2007).

Phương pháp thu thập và xử lý số liệu

• Điều tra tuyến thực địa: Thiết lập 9 tuyến điều tra đi qua các tiểu khu trọng điểm thuộc 9 xã: Tuyến Hạnh Dịch (tiểu khu 59, 61, 62, 63, 72, 78); Thông Thụ (tiểu khu 2, 11, 12, 17, 27, 41, 46, 47, 48, 49, 50, 64, 65, 68); Nậm Giải (tiểu khu 91, 92, 94, 96, 97, 101); Đồng Văn (tiểu khu 16, 26, 36, 37, 38, 39, 40, 52); Tiền Phong (tiểu khu 69, 76); Tri Lễ (tiểu khu 95, 98, 103); Châu Thôn (tiểu khu 115); Nậm Nhoóng (tiểu khu 126, 130); Cắm Muộn (tiểu khu 135). Thu thập 1.324 số hiệu mẫu thực vật (mỗi số hiệu thu 2–3 tiêu bản kích thước 29 x 41 cm). Các mẫu vật được xử lý khô và lưu trữ tại 5 phòng tiêu bản: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (HN), Viện Sinh học Nhiệt đới (VNM), Trường Đại học Đà Lạt (DLU), Trường Đại học Kinh tế Nghệ An và Khu BTTN Pù Hoạt.
• Điều tra ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập các OTC diện tích 2.000 m² (kích thước 40 x 50 m) để điều tra tầng cây gỗ. Trong mỗi OTC bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (kích thước 5 x 5 m) ở 4 góc và 1 ô ở trung tâm nhằm đo đếm tầng cây bụi, thảm tươi, dây leo và cây tái sinh.
• Phương pháp viễn thám và GIS xây dựng bản đồ thảm thực vật:
  1. Thu thập tư liệu: Bản đồ địa hình, bản đồ hiện trạng sử dụng đất và tư liệu ảnh vệ tinh Sentinel phủ trùm khu vực nghiên cứu.
  2. Tiền xử lý và nắn chỉnh hình học: Nắn chỉnh ảnh vệ tinh về hệ tọa độ bản đồ dựa trên mô hình số độ cao (DEM) và các điểm khống chế mặt đất, bảo đảm sai số vị trí điểm đối với địa vật rõ rệt ≤ 0,4 mm và đối với địa vật không rõ ràng ≤ 0,6 mm.
  3. Phân loại ảnh: Phân loại tự động có giám sát kết hợp phân tích các chỉ số thực vật để xây dựng bản đồ thảm thực vật rừng Khu BTTN Pù Hoạt.

---

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục luận án gồm 130 trang, 25 bảng số liệu, 14 hình vẽ và 9 trang ảnh minh họa, đi kèm phần phụ lục 143 trang với 142 ảnh tiêu bản.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này dành 30 trang phân tích toàn diện các công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học, phân loại học thực vật, thảm thực vật, phổ dạng sống và yếu tố địa lý trên thế giới và tại Việt Nam. Đồng thời, chương 1 trình bày chi tiết đặc điểm điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tại địa bàn:

• Địa hình: Phân chia thành 3 dạng chính gồm địa hình núi cao trên 1.700 m (chiếm gần 52% diện tích, đỉnh cao nhất 2.457 m), địa hình núi trung bình và thấp 300–1.700 m (chiếm 40%), và địa hình bằng thấp thung lũng dọc khe suối (300–400 ha).
• Thổ nhưỡng: Nhóm đất Feralít mùn trên núi trung bình (FH) chiếm ưu thế với 57.349 ha (63,4%); đất Feralít điển hình đồi núi thấp (F) chiếm 29.988 ha; đất mùn Alít núi cao (H) có 1.783 ha; đất đồng bằng và thung lũng 161 ha (0,2%); núi đá 79,3 ha (0,1%).
• Khí hậu và thủy văn: Nhiệt độ trung bình năm 23,1°C, cao nhất 41,3°C (tháng 6), thấp nhất 10°C (tháng 12); độ ẩm trung bình 86%; lượng mưa trung bình năm 1.800–2.000 mm; chịu ảnh hưởng gió mùa Đông Bắc và gió Tây Nam khô nóng (gió Lào). Mạng lưới thủy văn gồm lưu vực sông Chu (>64 km) và sông Hiếu (với các phụ lưu Nậm Quàng dài 71 km, Nậm Giải dài 43 km, Nậm Việc).
• Dân sinh và kinh tế: Địa bàn 9 xã có 139 thôn bản, trong đó 19 thôn bản với 1.706 người sinh sống bên trong rừng đặc dụng và rừng phòng hộ. Tỷ lệ dân tộc: Thái (83,7%), H'Mông (7,3%), Khơ Mú (4,5%), Kinh (4,1%), Thổ (0,4%). Lao động nông lâm nghiệp chiếm 95% (20.956 người). Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 45,2% và hộ có nhà tạm chiếm 25,4%, tạo áp lực trực tiếp lên tài nguyên rừng.

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Dành 9 trang trình bày thiết kế kỹ thuật, lịch trình thu mẫu, hệ thống 9 tuyến điều tra thực địa, phương pháp lập OTC 2.000 m² và ODB 25 m², quy trình sấy ép tiêu bản, phương pháp giám định hình thái học, hệ thống xử lý bản đồ thảm thực vật từ ảnh vệ tinh Sentinel bằng công nghệ GIS, cùng các tiêu chuẩn định lượng thống kê sinh học.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương chiếm dung lượng lớn nhất trong luận án (87 trang), tập hợp 25 bảng và 14 hình để làm rõ các kết quả nghiên cứu định lượng và định tính:

1. Cấu trúc các bậc taxon của hệ thực vật

Hệ thực vật bậc cao có mạch tại Khu BTTN Pù Hoạt có tổng số 2.425 loài và dưới loài (2.367 loài và 58 đơn vị dưới loài) thuộc 885 chi và 208 họ của 6 ngành thực vật.

Tên ngành khoa học	Tên tiếng Việt	Số họ	Tỷ lệ họ (%)	Số chi	Tỷ lệ chi (%)	Số loài	Tỷ lệ loài (%)
Psilotophyta	Khuyết lá thông	1	0,48	1	0,11	1	0,04
Lycopodiophyta	Thông đất	2	0,96	4	0,45	30	1,24
Equisetophyta	Cỏ tháp bút	1	0,48	1	0,11	1	0,04
Polypodiophyta	Dương xỉ	27	12,98	83	9,38	233	9,61
Pinophyta	Thông	8	3,85	11	1,24	16	0,66
Magnoliophyta	Ngọc lan	169	81,25	785	88,70	2.144	88,41
Tổng cộng		208	100,00	885	100,00	2.425	100,00

Trong ngành Ngọc lan, cấu trúc phân bố giữa hai lớp thể hiện ưu thế của lớp Ngọc lan:

Lớp thực vật	Số họ	Tỷ lệ (%)	Số chi	Tỷ lệ (%)	Số loài	Tỷ lệ (%)
Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida)	132	78,11	607	77,32	1.682	78,45
Lớp Hành (Liliopsida)	37	21,89	178	22,68	462	21,55
Tổng ngành Ngọc lan	169	100,00	785	100,00	2.144	100,00
Tỷ lệ Magnoliopsida / Liliopsida	3,57		3,41		3,64

2. Phát hiện loài mới và ghi nhận bổ sung

• 3 loài mới cho khoa học: Trà hoa vàng nghệ an (Camellia ngheanensis Do N.), Trà hoa vàng pù hoạt (Camellia puhoatensis Luong V.) thuộc họ Chè (Theaceae), và Xuyến thư pù hoạt (Loxostigma puhoatensis Ly N.) thuộc họ Tai voi (Gesneriaceae).
• 4 loài ghi nhận mới cho Hệ thực vật Việt Nam: Gừng quả trần (Zingiber nudicarpum D. Fang), Gừng nhọn đầu mới (Zingiber neotruncatum T.L. Wu), Sa nhân nhẵn (Amomum glabrum S.Q. Tong) thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), và Huyết rồng pù hoạt (Spatholobus pulcher Dunn) thuộc họ Đậu (Fabaceae).
• 8 loài mới công bố gần đây được xác nhận phân bố tại Pù Hoạt: Neolitsea vuquangensis, Goniothalamus banii, Zingiber castaneum, Zingiber nitens, Alpinia polyantha, Amomum velutina, Zingiber vuquangense, Amomum cinnamomeum.

3. Các phân tích sinh thái và bảo tồn khác

Chương 3 trình bày các bảng biểu đối sánh chi tiết:

• So sánh cấu trúc tỷ lệ phần trăm số loài giữa Pù Hoạt với các khu bảo tồn lân cận (VQG Pù Mát, Khu BTTN Pù Luông, Khu BTTN Xuân Liên, VQG Bến En) và hệ thực vật Việt Nam.
• Xác định các họ và chi đa dạng nhất của hệ thực vật.
• Phân loại 11 nhóm giá trị sử dụng tài nguyên (cây làm cảnh, lấy gỗ, làm thuốc, cho tinh dầu, ăn được, thức ăn gia súc, đan lát, cho độc, dầu béo, tanin, dây buộc, gia vị).
• Thiết lập phổ dạng sống theo thang Raunkiaer và phân tích chi tiết nhóm cây chồi trên đất (Ph).
• Phân loại phổ các yếu tố địa lý thực vật theo 7 nhóm cơ bản của Nguyễn Nghĩa Thìn.
• Thống kê danh mục các loài nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam (2007), thang đánh giá IUCN (2017), và phân nhóm IA, IIA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
• Tổng hợp đặc điểm lâm học các ô tiêu chuẩn, phân chia diện tích các kiểu thảm thực vật rừng từ tư liệu viễn thám Sentinel và GIS.
• Đánh giá các nhân tố tác động nhân sinh: số liệu khai thác gỗ trái phép giai đoạn 2013–2019 và khảo sát giá trị thương mại lâm sản ngoài gỗ (LSNG) tại thị trường Nghệ An.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học

1. Cung cấp bộ dữ liệu đầy đủ, cập nhật nhất về hệ thực vật bậc cao có mạch tại Khu BTTN Pù Hoạt với 2.425 loài và dưới loài thuộc 885 chi, 208 họ của 6 ngành thực vật.
2. Phát hiện và mô tả 3 loài thực vật mới cho khoa học (Camellia ngheanensis, Camellia puhoatensis, Loxostigma puhoatensis); ghi nhận bổ sung 4 loài cho hệ thực vật Việt Nam (Zingiber nudicarpum, Zingiber neotruncatum, Amomum glabrum, Spatholobus pulcher); xác nhận sự phân bố của 8 loài mới công bố tại Việt Nam.
3. Xác lập các chỉ số đa dạng về bậc taxon, tỷ lệ giữa lớp Ngọc lan và lớp Hành (tỷ lệ loài đạt 3,64), phổ dạng sống, cấu trúc các yếu tố địa lý, và phân loại thảm thực vật bằng viễn thám GIS, làm cơ sở khoa học cho công tác nghiên cứu sinh thái thực vật tại Bắc Trung Bộ.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp danh lục chi tiết về các loài thực vật có giá trị kinh tế (cây thuốc, cây gỗ, cây cho tinh dầu, lâm sản ngoài gỗ) và danh lục các loài quý hiếm bị đe dọa, hỗ trợ cơ quan quản lý rừng xây dựng kế hoạch bảo tồn nguồn gen.
2. Xây dựng bản đồ các kiểu thảm thực vật rừng, hỗ trợ Ban quản lý Khu BTTN Pù Hoạt trong công tác phân khu chức năng, giám sát diễn thế rừng và phòng chống cháy rừng.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất của luận án

• Nhóm giải pháp kỹ thuật: Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám trong giám sát biến động thảm thực vật; tổ chức khoanh nuôi phục hồi các trạng thái rừng bị tác động mạnh; xây dựng ô định vị theo dõi các quần thể loài nguy cấp, đặc biệt là các loài mới phát hiện (Camellia ngheanensis, Camellia puhoatensis); triển khai nhân giống bảo tồn ngoại vi (ex-situ) cho các loài thực vật có giá trị thương mại cao.
• Nhóm giải pháp xã hội và quản lý: Tăng cường tuần tra tại các tiểu khu trọng điểm giáp biên giới Việt – Lào; kiểm soát các vụ khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ trái phép; hoàn thiện chính sách giao khoán bảo vệ rừng gắn với hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng lõi (đặc biệt là 19 thôn bản vùng rừng đặc dụng và phòng hộ thuộc 3 xã Tri Lễ, Nậm Giải, Hạnh Dịch); nâng cao nhận thức bảo tồn cho đồng bào dân tộc thiểu số (Thái, H'Mông, Khơ Mú).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu thực hiện trên địa bàn rộng lớn (90.741 ha) có địa hình chia cắt hiểm trở và thời tiết khắc nghiệt; một số vùng núi cao hiểm trở giáp biên giới Việt – Lào chưa thể khảo sát dày đặc; dữ liệu điều tra tập trung vào 9 tuyến trọng điểm; các phân tích về loài mới và loài bổ sung chủ yếu dựa trên phương pháp hình thái so sánh, chưa kết hợp giải trình tự ADN để làm rõ quan hệ phát sinh chủng loại.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục mở rộng các tuyến điều tra tại các đỉnh núi cao chưa tiếp cận; ứng dụng chỉ thị sinh học phân tử (ADN barcode) trong giám định các nhóm taxon phức tạp (họ Orchidaceae, Zingiberaceae, Gesneriaceae); nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học cá thể, khả năng tái sinh tự nhiên và thử nghiệm nhân giống các loài trà hoa vàng quý hiếm vừa phát hiện.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án là tài liệu chuẩn mực về phương pháp luận điều tra thực vật học thực địa, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn 2.000 m² và ODB 25 m², quy trình xử lý tiêu bản mẫu khô, cũng như phương pháp xử lý ảnh vệ tinh Sentinel kết hợp GIS trong phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu phân loại thực vật: Cung cấp mô tả hình thái so sánh chi tiết của 3 loài mới cho khoa học và các dẫn liệu bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam; cung cấp số liệu đối sánh cấu trúc hệ thực vật giữa Pù Hoạt với các hệ sinh thái Pù Mát, Xuân Liên, Pù Luông và Bến En.
• Đối với cán bộ quản lý và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu số hóa về hiện trạng thảm thực vật, danh mục phân loại thực vật theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Sách Đỏ, hỗ trợ xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và quy hoạch các chương trình bảo tồn gắn với ổn định sinh kế cho người dân huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ thực vật bậc cao có mạch tại Khu BTTN Pù Hoạt gồm bao nhiêu taxon và phân bố giữa các ngành ra sao?

Khu BTTN Pù Hoạt ghi nhận tổng số 2.425 loài và dưới loài (gồm 2.367 loài và 58 đơn vị dưới loài) thuộc 885 chi và 208 họ của 6 ngành thực vật. Trong đó, ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 169 họ (81,25%), 785 chi (88,70%) và 2.144 loài (88,41%); ngành Dương xỉ có 27 họ (12,98%), 83 chi (9,38%) và 233 loài (9,61%); ngành Thông có 8 họ (3,85%), 11 chi (1,24%) và 16 loài (0,66%); ngành Thông đất có 2 họ, 4 chi, 30 loài; ngành Khuyết lá thông và Cỏ tháp bút mỗi ngành chỉ có 1 họ, 1 chi và 1 loài.

2. Luận án đã phát hiện những loài mới nào cho khoa học và bổ sung những loài nào cho hệ thực vật Việt Nam?

Luận án phát hiện và mô tả 3 loài mới cho khoa học gồm: Trà hoa vàng nghệ an (Camellia ngheanensis Do N.), Trà hoa vàng pù hoạt (Camellia puhoatensis Luong V.) thuộc họ Chè (Theaceae), và Xuyến thư pù hoạt (Loxostigma puhoatensis Ly N.) thuộc họ Tai voi (Gesneriaceae). Đồng thời, luận án bổ sung 4 loài mới cho hệ thực vật Việt Nam gồm: Gừng quả trần (Zingiber nudicarpum D. Fang), Gừng nhọn đầu mới (Zingiber neotruncatum T.L. Wu), Sa nhân nhẵn (Amomum glabrum S.Q. Tong) thuộc họ Zingiberaceae, và Huyết rồng pù hoạt (Spatholobus pulcher Dunn) thuộc họ Fabaceae.

3. Tỷ lệ cấu trúc giữa lớp Ngọc lan và lớp Hành trong ngành Ngọc lan tại Pù Hoạt là bao nhiêu?

Trong ngành Ngọc lan, lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) gồm 132 họ (78,11%), 607 chi (77,32%) và 1.682 loài (78,45%); lớp Hành (Liliopsida) gồm 37 họ (21,89%), 178 chi (22,68%) và 462 loài (21,55%). Tỷ lệ giữa lớp Ngọc lan so với lớp Hành (tỷ lệ M/L) đối với số họ là 3,57; đối với số chi là 3,41; và đối với số loài là 3,64.

4. Áp lực nhân sinh đối với tài nguyên thực vật Pù Hoạt xuất phát từ những đặc điểm kinh tế - xã hội nào?

Toàn bộ khu vực có 19 thôn bản với 1.706 nhân khẩu sinh sống bên trong rừng đặc dụng và rừng phòng hộ. Dân cư chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số (dân tộc Thái chiếm 83,7%, H'Mông chiếm 7,3%, Khơ Mú chiếm 4,5%), trong đó 95% lao động làm nông lâm nghiệp. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 45,2% và tỷ lệ nhà tạm chiếm 25,4%, dẫn đến tập quán khai thác gỗ làm nhà ở, phát nương làm rẫy, săn bắt và khai thác lâm sản ngoài gỗ buôn bán trên thị trường diễn ra thường xuyên.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả đã hoàn thành việc đánh giá toàn diện tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt với danh lục kiểm kê gồm 2.425 loài và dưới loài thuộc 885 chi, 208 họ của 6 ngành thực vật. Nghiên cứu đạt được những phát hiện phân loại học giá trị với 3 loài mới cho khoa học và 4 loài ghi nhận mới cho hệ thực vật Việt Nam. Bằng việc tích hợp các phương pháp điều tra thực địa theo ô tiêu chuẩn, phân loại hình thái học, phân tích phổ dạng sống, yếu tố địa lý và công nghệ viễn thám GIS thành lập bản đồ thảm thực vật, công trình cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học chuẩn mực phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý phát triển rừng bền vững tại miền Tây tỉnh Nghệ An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đa dạng sinh học Vấn đề đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành một chiến lược trên toàn thế giới. Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học trên toàn cầu. Đó là Hiệp hội Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (IUCN) [5], Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) [6], Quỹ Quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (WWF) [7], Viện Tài nguyên di truyền thực vật Quốc tế (IPGRI) [8].

Loài người muốn tồn tại lâu dài trên trái đất thì phải có một dạng phát triển mới và phải có cách sống mới. Nhu cầu cơ bản và sự sống còn của con người phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên, nếu những tài nguyên đó bị giảm sút thì cuộc sống của chúng ta và con cháu của chúng ta sẽ bị đe doạ [9]. Chúng ta đã quá lạm dụng những nguồn tài nguyên đó, nên ngày nay loài người đang đứng trước hiểm hoạ. Hội nghị thượng đỉnh về vấn đề môi trường và đa dạng sinh học đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6 năm 1992, 150 nước đã ký vào Công ước về Đa dạng sinh vật và các biện pháp bảo vệ chúng.

Công ước Quốc tế tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6 năm 1992 đã xác định: sự đa dạng trong một loài, sự tác động gữa các loài và đa dạng hệ sinh thái [10]. Nghiên cứu về thực vật trên thế giới 1. Nghiên cứu về hệ thực vật Nghiên cứu về hệ thực vật được thực hiện từ thời Ai Cập Cổ đại cách đây hơn 3.000 năm TCN và Trung Quốc cổ đại cách đây 2.200 năm TCN, sau đó là ở Hy Lạp, La Mã cổ đại cũng xuất hiện hàng loạt các tác phẩm về thực vật [11]. Théophraste (371-286 TCN) là người đầu tiên đề xướng ra phương pháp phân loại thực vật và phân biệt một số tính chất cơ bản trong cấu tạo cơ thể thực vật.

Trong hai tác phẩm "Lịch sử thực vật" (Historia Plantarum) và "Cơ sở thực vật" đã mô tả được khoảng 500 loài cây cỏ. Sau đó nhà bác học 3 La Mã Plinus (79-24 TCN) viết bộ "Lịch sử tự nhiên" (Historia Naturalis), đã mô tả gần 1. Cùng thời này có Dioseoride (20-60) một thầy thuốc của vùng Tiểu Á đã viết cuốn sách "Dược liệu học" chủ yếu nói về cây thuốc với hơn 500 loài cây và xếp chúng vào các họ khác nhau [11]. Thời kỳ Phục Hưng thế kỷ (XV - XVI) có các công trình của Andrea Caesalpino (1519 - 1603) ông đưa ra bảng phân loại đầu tiên về thực vật [12]; John Ray (1628 -1705) mô tả được gần 18.000 loài thực vật trong cuốn "Lịch sử thực vật” [12].

Tiếp sau đó Linnée (1753) với bảng phân loại được coi là đỉnh cao của hệ thống phân loại thực vật lúc bấy giờ. Ông đã đưa ra cách đặt tên bằng tiếng La tinh gồm 2 từ ghép lại mà ngày nay chúng ta còn sử dụng và ông đưa ra hệ thống phân loại gồm 7 đơn vị phân loại: Giới, ngành, lớp, bộ, họ, chi, loài [13]. Từ nửa sau thế kỷ XIX đến nay có các công trình nghiên cứu về phân loại thực vật của các tác giả như: Cronquits (1981) [14], Hutchinson (1975) đã đưa ra hệ thống phân loại của thực vật có hoa [15], Takhtajan (1987, 2009) [16], [17]. Brummitt (1992), chuyên gia của Bảo tàng Thực vật Hoàng Gia Anh, trong cuốn “Vascular plant families and genera” đã thống kê tiêu bản thực vật bậc cao có mạch trên thế giới vào 13.884 chi, 511 họ thuộc 6 ngành là: Psilotophyta, Lycopodiophyta, Equisetophyta, Polypodiophyta, Pinophyta và Magnoliophyta.477 chi, 454 họ và được chia ra 2 lớp là Magnoliopsida bao gồm 10.715 chi, 357 họ và Liliopsida bao gồm 2.

Heywood (2007) đã ghi nhận thực vật có hoa trên thế giới với ước tính có khoảng 250. Gần đây, dựa trên sinh học phân tử các nhà nghiên cứu về thực vật phân loại dựa vào chủng loại phát sinh đã phân chia các lớp, phân lớp theo hệ thống APG IV [20]. Ở các nước châu Âu, châu Mỹ, việc nghiên cứu hệ thực vật trên toàn lãnh thổ đã được hoàn thành từ lâu. Hầu hết các vật mẫu đã được thu thập và lưu trữ tại các phòng mẫu khô (Herbarium) như: Kew (Anh), Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Paris (Pháp), New York (Hoa Kỳ), Xanh Pê-téc-bua (Nga).

Vì vậy, khi xây 4 dựng các Khu BTTN và VQG hết sức thuận lợi, đơn giản đối với họ. Một số công trình tiêu biểu của một số nước châu Á như: Thực vật chí Ấn Độ [21], Thực vật chí Malaixia (1948-1972) [22], Thực vật chí Thái Lan (1970-2012) [23], Thực vật chí Hải Nam (1971-1980) [24], Thực vật chí Vân Nam (1977- 1997) [25], Thực vật chí Trung Quốc (1994-2013), (1968-2000) [26], [27], Thực vật chí Hồng Kông (2007-2009) [28], Thực vật chí Đài Loan (1993- 2000) [29],… Như vậy, nghiên cứu về đa dạng thực vật nói chung trên thế giới ở các nước tiên tiến đã có các công trình khá đầy đủ về thực vật chí, phòng tiêu bản thực vật để giúp cho quá trình tra cứu và nghiên cứu tiếp theo được thuận lợi và dễ dàng. Nghiên cứu thảm thực vật Nghiên cứu về thảm thực vật, có nhiều quan điểm khác nhau, mỗi quan điểm đều đưa ra những cách thức phân loại riêng theo từng mục đích như phân loại rừng dựa theo cấu trúc và ngoại mạo. Đây là hướng cổ điển được nhiều nhà nghiên cứu áp dụng như A.

Aubréville (1949) [32], Schimithusen (1959) [33], UNESCO (1973) [34],… Cơ sở phân loại của xu hướng này thường là đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế, cấu trúc tầng thứ và một số đặc điểm hình thái khác của quần xã thực vật. Theo Schimitthusen (1959), ở châu Âu hệ thống phân loại thảm thực vật chủ yếu phân loại theo quần xã thực vật. Caiande lại dựa vào thực vật thảm tươi để phân loại rừng. Ông cho rằng trong lâm phần thành thục, tổ thành thảm tươi không chỉ phụ thuộc vào hoàn cảnh sinh thái môi trường mà còn phụ thuộc vào cả tổ thành loài cây gỗ của lâm phần.

Theo 5 đó, thảm tươi là chỉ tiêu tốt nhất để xem xét tính đồng nhất sinh học của môi trường, kể cả tính đồng nhất về hiệu quả của thực vật rừng. Tuy thế, điều này không hoàn toàn đúng vì thực tế thảm tươi có khả năng chỉ thị nhưng không có khả năng chỉ thị cho tất cả các điều kiện lập địa. Ngoài ra các yếu tố bên ngoài như lửa rừng, khai thác,… cũng ảnh hưởng lên thảm tươi [33]. Ở Mỹ, phân loại rừng chủ yếu dựa vào học thuyết cực đỉnh (climax) của Clement.

Theo học tuyết này, climax tạo cho quần xã thực vật ổn định trong quá trình phát triển lâu dài trên những vùng lãnh thổ rộng lớn với đất đai đã được hình thành từ lâu. Khí hậu là nhân tố để xác định Climax [33]. Cũng theo Schmitthusen (1959), thảm tươi trên trái đất được chia thành 9 lớp quần hệ là: lớp quần hệ rừng, lớp quần hệ cây bụi, lớp quần hệ Sa-van, lớp quần hệ đồng cỏ và nửa cây bụi, lớp quần hệ thực vật sống 1 năm, lớp quần hệ hoang mạc, lớp quần hệ đồng rêu, lớp quần hệ thực vật hồ nước nội địa và lớp quần hệ thực vật biển [33]. Năm 1973, UNESCO đã công bố khung phân loại thảm thực vật trên thế giới dựa theo nguyên tắc ngoại mạo và cấu trúc, được thể hiện trên bản đồ 1:2.000 000; chia có 5 lớp quần hệ trên thế giới làm 5 lớp quần hệ là lớp quần hệ rừng rậm, lớp quần hệ rừng thưa, lớp quần hệ cây bụi, lớp quần hệ cây bụi lùn và các quần xã gần gũi và lớp quần hệ cây thảo.

Mỗi lớp quần hệ lại chia ra thành các phân lớp, mỗi phân lớp lại chia ra thành các nhóm quần hệ và sau đó mới đến các quần hệ. Mỗi quần hệ được phân nhỏ thành các phân quần hệ và dưới đó là quần hợp [34]. Hệ thống đó được sắp xếp như sau: 1. Lớp quần hệ 1.

Phân lớp quần hệ 1. Nhóm quần hệ 1. Phân quần hệ Đến nay, dù dưới các hình thức phân loại khác nhau, dựa trên những nhân tố khác nhau, nhưng 14 nhóm thảm thực vật chính trên trái đất được nhiều tác giả công nhận. Các nhóm đó đan xen vào nhau và xuất hiện trong 6 các đai khí hậu khác nhau.

Điều đó được thể hiện khá rõ nét trên cơ sở bản đồ của Udvardy (1975) và sơ đồ phân loại của Holdridge (1867). Chi tiết các nhóm như sau: 1. Rừng mưa nhiệt đới 8. Sa mạc, bán sa mạc lạnh 2.

Rừng mưa á nhiệt đới-ôn đới 9. Đầm rêu (Tundra) và sa mạc cực 3. Rừng lá kim ôn đới 10. Trảng và đồng cỏ nhiệt đới 4.

Rừng khô nhiệt đới 11. Đồng cỏ ôn đới 5. Rừng lá rộng ôn đới 12. Thảm thực vật vùng núi 6.

Rừng lá cứng thường xanh 13. Thảm thực vật vùng đảo 7. Sa mạc và bán sa mạc 14. Thảm thực vật ao hồ Ở châu Âu, theo Schitmithusen (1959) có hai hệ thống phân loại thảm thực vật chủ yếu, đó là hệ thống phân loại quần xã thực vật của Braun- Blanquet 1928 phần lớn được thực hiện bởi các nhà thực vật học theo trường phái của Pháp và hệ thống phân loại các quần thể thực vật chủ yếu được thực hiện bởi các nhà địa thực vật học của Đức.

Việc phân loại rừng nhằm các mục đích kinh doanh đều rất đa dạng với nhiều trường phái và phương pháp phân loại khác nhau như: trường phái Liên Xô cũ, trường phái Pháp, trường phái Hà Lan, trường phái Mỹ, trường phái Canada,… Nói chung tùy mục đích nghiên cứu, mỗi trường phái lựa chọn yếu tố chủ đạo và đưa ra nguyên tắc phân loại khác nhau. Nga là một nước có lịch sử lâu dài về vấn đề phân loại rừng theo điều kiện tự nhiên. Tuy nhiên phải đến đầu thế kỷ 20, Môrôđốp mới là người đầu tiên đặt nền móng chắc chắn cho vấn đề phân loại rừng phục vụ kinh doanh. Theo ông, kiểu rừng là tập hợp các lâm phần có thể khác nhau về những đặc trưng thứ yếu nhưng lại tương tự nhau về lập địa, đặc biệt là nhân tố thổ nhưỡng.

Ông đã tiến hành phân loại rừng theo 5 yếu tố hình thành rừng: + Đặc tính sinh thái học của cây cao. + Hoàn cảnh địa lý (khí hậu, thổ nhưỡng, địa chất,…). + Quan hệ giữa các thực vật tạo nên quần lạc và quan hệ giữa chúng với động vật. 7 + Nhân tố lịch sử địa chất.

+ Tác động của con người.