Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách Dựa Trên Kết Quả Hoạt Động

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động tại đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam.

• Tác giả: Lê Thị Cẩm Hồng
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách Dựa Trên Kết Quả Hoạt Động
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách

Nghiên cứu về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh hiện đại. PBB được xem là một công cụ hữu hiệu để hướng dẫn và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả, tập trung vào kết quả hoạt động. Mô hình này giúp các tổ chức, đặc biệt là các đơn vị sự nghiệp công lập, sử dụng nguồn lực một cách tiết kiệm, hiệu quả, minh bạch và bền vững. Tuy nhiên, việc áp dụng PBB tại Việt Nam còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu rộng hơn. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy quá trình này. Theo A. Shah & Shen (2007), PBB đã trở thành mô hình chi phối ở nhiều quốc gia và là xu hướng đổi mới trong phong trào “quản lý công mới”.

1.1. Khái niệm và vai trò của dự toán ngân sách hiện nay

Dự toán ngân sách là một công cụ quan trọng trong quản lý tài chính công và tài chính doanh nghiệp. Nó không chỉ là kế hoạch tài chính mà còn là cơ sở để kiểm soát và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Dự toán ngân sách giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định phân bổ nguồn lực hợp lý, đảm bảo đạt được các mục tiêu chiến lược của tổ chức. Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng dự toán ngân sách cần phải dựa trên kết quả hoạt động để đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch. Theo Budding, Grossi, & Tagesson (2014), thông tin kết quả hoạt động được sử dụng trong cả quá trình lập dự toán, phân bổ các nguồn lực.

1.2. Sự cần thiết của nghiên cứu về lập dự toán ngân sách

Nghiên cứu về lập dự toán ngân sách là cần thiết để giải quyết các vấn đề liên quan đến hiệu quả sử dụng nguồn lực và tính minh bạch trong quản lý tài chính. Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam, việc áp dụng các mô hình lập dự toán tiên tiến như PBB còn gặp nhiều khó khăn. Nghiên cứu này giúp xác định các rào cản và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy việc áp dụng PBB một cách hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển lý thuyết về lập dự toán ngân sách trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

II. Thách Thức Khi Áp Dụng Mô Hình Dự Toán Ngân Sách PBB

Việc áp dụng mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) không phải là một quá trình đơn giản. Nhiều tổ chức gặp phải các thách thức liên quan đến việc thu thập và phân tích dữ liệu kết quả hoạt động, thay đổi quy trình làm việc và đào tạo nhân viên. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn lực và sự kháng cự từ các bộ phận trong tổ chức cũng là những rào cản đáng kể. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận và sự đầu tư vào công nghệ và đào tạo. Theo đánh giá của Ủy Ban Tài chính – Ngân sách của Quốc Hội tại phiên họp thứ 5 năm 2016 thì việc lập dự toán theo mô hình PBB vẫn chưa được các đơn vị triển khai thực hiện một cách rộng rãi hoặc vẫn theo cách cào bằng.

2.1. Rào cản về thể chế và quy trình lập dự toán hiện tại

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc áp dụng PBB là sự thiếu hụt về thể chế và quy trình lập dự toán hiện tại. Các quy định pháp luật chưa thực sự khuyến khích việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán. Ngoài ra, quy trình lập dự toán hiện tại còn mang tính hình thức, chưa chú trọng đến việc đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự thay đổi về mặt chính sách và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng PBB.

2.2. Khó khăn trong việc đo lường và đánh giá kết quả hoạt động

Việc đo lường và đánh giá kết quả hoạt động là một thách thức lớn đối với các tổ chức. Nhiều hoạt động không dễ dàng định lượng và đánh giá một cách chính xác. Ngoài ra, việc thu thập và phân tích dữ liệu kết quả hoạt động đòi hỏi nguồn lực và kỹ năng chuyên môn cao. Để vượt qua thách thức này, cần có sự đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên về các phương pháp đo lường và đánh giá kết quả hoạt động.

2.3. Thiếu hụt nguồn lực và sự kháng cự từ các bộ phận

Việc áp dụng PBB đòi hỏi sự đầu tư vào công nghệ, đào tạo và thay đổi quy trình làm việc. Tuy nhiên, nhiều tổ chức gặp phải khó khăn về nguồn lực để thực hiện những thay đổi này. Ngoài ra, sự kháng cự từ các bộ phận trong tổ chức cũng là một rào cản đáng kể. Để vượt qua những khó khăn này, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mô Hình Dự Toán Ngân Sách Hiệu Quả

Nghiên cứu về mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Phương pháp định tính giúp khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB, trong khi phương pháp định lượng giúp đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này. Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp giữa phỏng vấn chuyên gia, khảo sát và phân tích dữ liệu thứ cấp. Kỹ thuật PLS-SEM dựa trên phần mềm SmartPLS 3 được sử dụng để xử lý dữ liệu. Theo Ehsein (2014), xem xét nhận thức của người thực hiện là rất quan trọng trong việc thông qua bất kỳ một sự thay đổi nào, điều này góp phần dẫn đến sự thành công cho sự thay đổi đó.

3.1. Nghiên cứu định tính Phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu

Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu. Phỏng vấn chuyên gia giúp thu thập thông tin về kinh nghiệm và quan điểm của những người có liên quan đến lập dự toán ngân sách. Phân tích tài liệu giúp hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và quy trình lập dự toán hiện tại. Kết quả của nghiên cứu định tính được sử dụng để xây dựng khung lý thuyết và phát triển các giả thuyết nghiên cứu.

3.2. Nghiên cứu định lượng Khảo sát và phân tích dữ liệu

Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua khảo sát và phân tích dữ liệu. Khảo sát được thực hiện trên một mẫu đại diện của các đơn vị sự nghiệp công lập. Dữ liệu thu thập được từ khảo sát được phân tích bằng các phương pháp thống kê như phân tích hồi quy và phân tích nhân tố. Kết quả của nghiên cứu định lượng được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến việc áp dụng PBB.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Dự Toán Ngân Sách PBB

Việc áp dụng mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) mang lại nhiều lợi ích cho các tổ chức. PBB giúp cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, và thúc đẩy sự đổi mới trong quản lý. Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng PBB thành công, và Việt Nam cũng đang nỗ lực để triển khai mô hình này. Kết quả nghiên cứu cho thấy 4 nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB gồm nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi.

4.1. Kinh nghiệm quốc tế về áp dụng mô hình PBB

Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng PBB thành công, như New Zealand, Australia và Canada. Các quốc gia này đã xây dựng hệ thống đo lường kết quả hoạt động và sử dụng thông tin này để phân bổ nguồn lực. Kinh nghiệm của các quốc gia này cho thấy rằng PBB có thể giúp cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và tăng cường tính minh bạch trong quản lý.

4.2. Đề xuất giải pháp thúc đẩy áp dụng PBB tại Việt Nam

Để thúc đẩy việc áp dụng PBB tại Việt Nam, cần có sự thay đổi về mặt chính sách và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán. Ngoài ra, cần có sự đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên về các phương pháp đo lường và đánh giá kết quả hoạt động. Cuối cùng, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

V. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngân Sách

Nghiên cứu về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) là một lĩnh vực quan trọng và đầy tiềm năng. Nghiên cứu này đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy quá trình này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như tác động của PBB đến hiệu quả hoạt động của các tổ chức và vai trò của công nghệ trong việc hỗ trợ PBB. Kết quả của nguyên cứu này giúp cho nhà quản lý đơn vị và các cơ quan có thẩm quyền có cơ sở đưa ra các chính sách phù hợp để thúc đẩy việc áp dụng mô hình lập dự toán mới nhằm quản lý ngân sách một cách hiệu quả hơn, cũng như bổ sung vào lý thuyết về lĩnh vực này.

5.1. Tổng kết các kết quả nghiên cứu chính và hàm ý chính sách

Nghiên cứu đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB tại Việt Nam, bao gồm nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi. Các hàm ý chính sách bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán, đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên, và tăng cường sự cam kết từ lãnh đạo.

5.2. Hạn chế của nghiên cứu và các hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, như phạm vi khảo sát còn hạn chế và phương pháp nghiên cứu chủ yếu dựa trên khảo sát. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi khảo sát, sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như nghiên cứu trường hợp và phân tích dữ liệu lớn, và nghiên cứu tác động của PBB đến hiệu quả hoạt động của các tổ chức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 cung cấp bức tranh tổng quát về các nghiên cứu trên thế giới có liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Từ đó, xác định được khoảng trống trong nghiên cứu và đồng thời góp phần minh chứng cho tính cấp thiết của đề tài. Nội dung gồm có 4 phần: (1) Giới thiệu; (2) Các nghiên cứu nước ngoài; (3) Các nghiên cứu trong nước; (4) Nhận xét các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống trong nghiên cứu. Các nghiên cứu nước ngoài Nhằm giải quyết vấn đề, tác giả đã nghiên cứu tổng quan các nghiên cứu nước ngoài và trong nước.

Đặc thù kế toán khu vực công có những khác biệt nhất định giữa các quốc gia, và các đơn vị ở các lĩnh vực khác nhau trong một quốc gia, do đó đối với các nghiên cứu nước ngoài, tiếp cận theo nội dung và không gian. Nghiên cứu tổng quan các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng PBB tại các quốc gia, sau đó nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng PBB, với tiêu chí: thứ nhất, lựa chọn những nghiên cứu trên những tạp chí uy tín và các bài luận án và luận văn từ năm 1999 trở về sau để nghiên cứu, vì giai đoạn đó PBB được phát triển và áp dụng rộng rãi sang nhiều nước trên thế giới (A. Shah & Shen, 2007) (xem Phụ lục 7); Thứ hai, đánh giá các tạp chí học thuật đối với các nghiên cứu nước ngoài, tác giả dùng bảng xếp hạng tạp chí được cung cấp bởi ABS (2015) và SCJmago (http://www.com/) làm điểm tham chiếu các tạp chí học thuật. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB tại các quốc gia Việc áp dụng mô hình PBB được nghiên cứu ở phạm vi đơn vị công, nhưng việc kết hợp các quan điểm vĩ mô và vi mô có thể cung cấp những hiểu biết mới và giúp nhận diện những nhân tố có tác động đáng kể (Grossi, Reichard, & Ruggiero, 2016).

Vì vậy, phần này trình bày các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB ở phạm vi cấp quốc gia, trước khi tìm hiểu các nghiên cứu liên quan ở cấp đơn vị. Theo Chan, Jones, and Lüder (1996) nghiên cứu về lập dự toán là một phần trong chuỗi các nghiên cứu về kế toán nhà nước, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong thời kỳ quản lý công mới. Bên cạnh đó, xu hướng cải cách hệ [9] thống kế toán và NSNN là vấn đề cốt lõi của nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển trong các thập kỷ qua như Hoa kỳ, New Zealand, Anh, Úc, Hà Lan, Thụy Điển, Phần Lan, Canada, và Albania, Malaysia, Ai Cập, Nam Phi, …(Ouda, 2003, 2008, 2010), trong đó có Việt Nam, với mục tiêu đổi mới và tăng cường hiệu quả quản lý tài chính (A. Mô hình PBB là cách quản lý, lập dự toán giống cách quản lý trong doanh nghiệp; và hiện là hướng đổi mới quản lý tài chính công của nhiều nước.

Các quốc gia có kinh nghiệm trong việc áp dụng PBB là những quốc gia có kinh nghiệm lâu dài trong việc thực hiện quá trình đổi mới, đặc biệt: Hoa kỳ là quốc gia đầu tiên khởi xướng việc áp dụng PBB (Talebnia, Vakilifard, Yeganeh, & Mohammadipour, 2012). Vì vậy, các nghiên cứu về áp dụng PBB đều học kinh nghiệm của Hoa Kỳ, và các quốc gia tiên phong trong cải cách quản lý ngân sách dựa trên KQHĐ, như: New Zealand, Canada, Thụy Điển và Vương quốc Anh. (Ehsein, 2014; Mauro, Cinquini, & Grossi, 2017) Trong Phụ lục 1, 4 nghiên cứu chính về tình hình áp dụng PBB ở một số quốc gia, ngoài ra A. Shah and Shen (2007) đã tổng hợp đầy đủ những nội dung liên quan đến PBB gồm: khái niệm, vai trò, tác động của PBB.

Bên cạnh đó Shah và Shen còn so sánh ưu nhược điểm các mô hình khác nhau, và kinh nghiệm chuyển sang PBB của các quốc gia phát triển (New Zealand, Úc và Hà Lan); cũng như các quốc gia đang phát triển (Malaysia, Chilean, Thái Lan, Boliva). Shah and Shen (2007) đã đề cập đến các điều kiện quan trọng để áp dụng mô hình PBB hiệu quả, như: sự hỗ trợ về pháp lý, hỗ trợ và sự tham gia của người dân, năng lực hành chính tối thiểu, đào tạo nhân viên… Các nghiên cứu này là bằng chứng chứng minh để áp dụng thành công mô hình PBB thì yêu cầu phải có sự hỗ trợ của thể chế về mặt pháp lý và khả năng áp dụng của thể chế. Sau đây là một số phát hiện trong các nghiên cứu: Tại các quốc gia phát triển - Kinh nghiệm thực hiện PBB ở Úc và New Zealand: Carlin and Guthrie (2001) với phương pháp định lượng dạng khảo sát, cho thấy rằng: mặc dù có những nhận thức về lợi ích của mô hình PBB thúc đẩy quá trình đổi mới sang áp dụng PBB tại Úc và New Zealand, tuy nhiên vẫn tồn tại một số vấn đề trong quá trình áp dụng PBB, đó là [10] năng lực của người thực hiện, thiếu kiến thức để định nghĩa về KQHĐ, và thiếu năng lực để có thể tính toán đo lường được KQHĐ cung cấp các thông tin phục vụ cho việc lập dự toán, do đó việc áp dụng PBB vẫn chưa đạt được hiệu quả. - Trong nghiên cứu của Lee and Wang (2009) với phương pháp định tính, xem PBB là biến ngoại sinh tác động đến hành vi chi tiêu của Chính phủ, qua việc tìm hiểu mô hình chi tiêu tăng trưởng của Hoa kỳ, Đài Loan và Trung Quốc, với việc thực hiện PBB.

Nghiên cứu này nhấn mạnh đến nhận thức về lợi ích của việc thực hiện PBB trong việc giảm tỷ lệ gia tăng trong chi tiêu, cải thiện thâm hụt và mức thặng dư. Nhận thức này góp phần làm tăng thêm động lực chuyển sang PBB của các quốc gia. Tại các quốc gia đang phát triển - Indonesia (quốc gia đang phát triển như Việt Nam), Syukri (2005) dùng phương pháp định tính, nghiên cứu kinh nghiệm thực hiện PBB của Hoa kỳ về cách đánh giá toàn diện hệ thống đo lường KQHĐ. Qua đó, Syukri nhận diện các yếu tố quan trọng và các bước cần thiết để thực hiện PBB cho Indonesia.

Kết quả này là nhấn mạnh kiến thức và năng lực đo lường KQHĐ của người lập dự toán và của các nhà quản lý là yếu tố quan trọng để thực hiện PBB. Những phát hiện này cũng phù hợp với phát hiện của Carlin and Guthrie (2001) thực hiện ở Úc, bên cạnh đó Syukri (2005) còn cho thấy rằng một yếu tố hỗ trợ cần thiết nữa, khá quan trọng, đó là những hướng dẫn chi tiết liên quan đến PBB trong các văn bản pháp luật. Bawono còn nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác (Anh, Úc, Đan Mạnh) kết hợp với mô hình FMR của Lüder (2002) và lý thuyết xã hội học thể chế mới (New institutional sociology-NIS) khám phá nhiều vấn đề tác động đến việc áp dụng PBB ở Indonesia. Kết quả Bawono (2015) phát hiện ra nhân tố chính là “nhận thức về lợi thế tương đối của PBB” trong việc cung cấp nhiều thông tin hơn so với các phương pháp khác phục vụ cho việc đánh giá trong quản lý.

Tuy nhiên các quốc gia khác nhau có đặc điểm về thể chể cũng như những hạn chế khác nhau, do đó cần phải điều chỉnh thể chế (khả năng áp dụng và thẩm quyền áp dụng) phù hợp với các [11] yêu cầu của PBB trước khi chuyển sang PBB. Những thay đổi này góp phần tạo điều kiện thuận lợi hỗ trợ cho việc triển khai áp dụng PBB thành công (Robinson, 2007). Tóm tại qua các nghiên cứu tổng quan về việc áp dụng mô hình PBB ở một số quốc gia cho thấy việc thực hiện PBB là xu hướng tất yếu trong quá trình cải cách của các quốc gia. Tuy nhiên cần có thời gian và phụ thuộc nhiều nhân tố tác động liên quan đến thể chế (gồm khả năng đo lường KQHĐ và áp dụng PBB của thể chế, và thẩm quyền áp dụng) để thực hiện thành công mô hình PBB ở một quốc gia.

Hơn nữa trong một quá trình đổi mới không thể không xét đến yếu tố con người, đặc biệt những người trực tiếp thực hiện lập dự toán, là yếu tố quan trọng quyết định cho sự thành công của việc áp dụng mô hình PBB (Hepworth, 2003). Vì vậy các phần tiếp theo là tổng quan nghiên cứu về các nhân tố tác động thúc đẩy người lập dự toán áp dụng PBB một cách hiệu quả trong phạm vi cả tại một quốc gia, và tại một đơn vị. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB 1. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc chấp nhận áp dụng một sự đổi mới tại các đơn vị.

Xu hướng cải cách quản lý ngân sách dựa trên KQHĐ đã làm thay đổi phương thức lập dự toán, cụ thể là chuyển từ tập trung vào đầu vào sang tập trung vào kết quả dẫn đến “sự gia tăng lượng thông tin và thay đổi loại thông tin được tạo ra để dùng cho mục đích quản lý và lập dự toán” (Kristensen, Groszyk, & Bühler, 2002, p. Do đó trọng tâm của một số nghiên cứu về việc áp dụng PBB là khám phá sự chấp nhận đổi mới trong việc sử dụng các thông tin về KQHĐ trong nội bộ đơn vị phục vụ cho việc lập dự toán (Ví dụ: J. Melkers & Willoughby, 2005; Moynihan & Pandey, 2010; J. Vì vậy nghiên cứu này xem xét những nghiên cứu nước ngoài liên quan đến việc áp dụng một sự đổi mới hoặc sự đổi mới HTTT nói chung (như đổi mới về: công nghệ; kỹ thuật kế toán quản trị mới hoặc chuyển đổi HTTT mới định hướng quản lý dựa trên KQHĐ) để phát hiện những nhân tố có thể tác động đến việc áp dụng PBB và những lý thuyết nền tảng nói chung.

Cụ thể: - Premkumar and Roberts (1999) với phương pháp hỗn hợp đánh giá những nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng một công nghệ mới trong các đơn vị nhỏ ở cộng đồng [12] nông thôn của Hoa Kỳ. Các phát hiện cho thấy sự hỗ trợ của nhà quản lý cấp cao, quy mô của các tổ chức, lợi thế tương đối, căng thẳng bên ngoài và căng thẳng cạnh tranh, là những yếu tố quan trọng thúc đẩy việc áp dụng một sự đổi mới. Các phát hiện này của Premkumar and Roberts (1999) chứng minh cho tác động của nhận thức về lợi thế tương đối của sự đổi mới đến hành vi áp dụng sự đổi mới. Brown, Cajee, Davies, and Stroebel (2003) cũng đã xác nhận sự tác động của nhận thức về lợi thế tương đối đối với việc khuếch tán một sự đổi mới.