Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách Dựa Trên Kết Quả Hoạt Động

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động tại đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam.

• Tác giả: Lê Thị Cẩm Hồng
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách Dựa Trên Kết Quả Hoạt Động
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• TÓM TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Sự cần thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 3. Đối tượng nghiên cứu
• 4. Phạm vi nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Đóng góp mới của đề tài
• 7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB tại các quốc gia
• 1.1.2. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc chấp nhận áp dụng một sự đổi mới
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.2.2. Các nghiên cứu liên quan đến các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.3. Nhận xét các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống trong nghiên cứu
• 1.3.1. Nhận xét các nghiên cứu trước
• 1.3.1.1. Đối với các nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.1.2. Đối với các nghiên cứu trong nước
• 1.3.2. Xác định khoảng trống trong nghiên cứu và định hướng nghiên cứu
• 1.3.2.1. Khoảng trống trong nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.2.2. Khoảng trống trong nghiên cứu trong nước
• 1.3.2.3. Định hướng nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động
• 2.1.1. Khái niệm khu vực công
• 2.1.2. Khái niệm dự toán ngân sách
• 2.1.3. Mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (Performance based budgeting – PBB)
• 2.1.4. Các yếu tố cơ bản của PBB
• 2.1.5. Ưu điểm và nhược điểm của mô hình PBB
• 2.2. Một số lý thuyết nền
• 2.2.1. Lý thuyết hành vi dự định (Theory of planned behavior – TPB) (Ajzen, 1991)
• 2.2.2. Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Theory of diffusion of innovation) (Rogers, 1983)
• 2.2.3. Lý thuyết thiên vị nguyên trạng (Status Quo Bias Theory-SQB)
• 2.2.4. Lý thuyết xã hội học thể chế mới (New Institutional Sociology -NIS)
• 2.3. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Khung nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phát triển giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu
• 3.2.1. Phát triển giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.2. Biến kiểm soát
• 3.2.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Xây dựng thang đo các khái niệm nghiên cứu
• 3.3.1. Biến phụ thuộc
• 3.3.2. Các biến độc lập
• 3.3.3. Biến kiểm soát
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.5. Mẫu, phương pháp thu thập và phương pháp xử lý dữ liệu
• 3.5.1. Đối với nghiên cứu sơ bộ
• 3.5.1.1. Nghiên cứu định tính
• 3.5.1.2. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.5.2. Đối với nghiên cứu chính thức
• 3.5.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.5.2.2. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.1.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.1.1.1. Kết quả đánh giá sự phù hợp của mô hình
• 4.1.1.2. Kết quả đánh giá sự phù hợp của thang đo
• 4.1.2. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 4.1.2.1. Kết quả thống kê mô tả
• 4.1.2.2. Kết quả đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha
• 4.1.2.3. Kết quả đánh giá giá trị thang đo bằng mô hình EFA
• 4.1.3. Kết luận về kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.2. Kết quả nghiên cứu chính thức
• 4.2.1. Kết quả thống kê mô tả
• 4.2.2. Kiểm định sai lệch do phương pháp
• 4.2.3. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.4. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.2.4.1. Đánh giá về hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.2.4.2. Đánh giá về tính phù hợp của các mối quan hệ
• 4.2.4.3. Đánh giá hệ số xác định R2
• 4.2.4.4. Đánh giá tác động của quy mô f2
• 4.2.4.5. Đánh giá khả năng dự báo của mô hình thông qua Q2
• 4.2.4.6. Đánh giá tác động của quy mô q2
• 4.2.4.7. Đánh giá vai trò của các biến trung gian
• 4.2.5. Tổng hợp kết quả nghiên cứu
• 4.2.5.1. Kết quả đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.5.2. Kết quả đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.3. Bàn luận về kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.4. Bàn luận về kết quả nghiên cứu chính thức
• 4.4.1. Bàn luận về giả thuyết được chấp nhận
• 4.4.2. Bàn luận về giả thuyết bị bác bỏ
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Kết luận chung
• 5.2. Hàm ý đối với việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập
• 5.2.1. Hàm ý về mặt lý thuyết
• 5.2.2. Hàm ý về mặt thực tiễn
• 5.3. Hạn chế và các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách

Nghiên cứu về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh hiện đại. PBB được xem là một công cụ hữu hiệu để hướng dẫn và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả, tập trung vào kết quả hoạt động. Mô hình này giúp các tổ chức, đặc biệt là các đơn vị sự nghiệp công lập, sử dụng nguồn lực một cách tiết kiệm, hiệu quả, minh bạch và bền vững. Tuy nhiên, việc áp dụng PBB tại Việt Nam còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu rộng hơn. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy quá trình này. Theo A. Shah & Shen (2007), PBB đã trở thành mô hình chi phối ở nhiều quốc gia và là xu hướng đổi mới trong phong trào “quản lý công mới”.

1.1. Khái niệm và vai trò của dự toán ngân sách hiện nay

Dự toán ngân sách là một công cụ quan trọng trong quản lý tài chính công và tài chính doanh nghiệp. Nó không chỉ là kế hoạch tài chính mà còn là cơ sở để kiểm soát và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Dự toán ngân sách giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định phân bổ nguồn lực hợp lý, đảm bảo đạt được các mục tiêu chiến lược của tổ chức. Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng dự toán ngân sách cần phải dựa trên kết quả hoạt động để đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch. Theo Budding, Grossi, & Tagesson (2014), thông tin kết quả hoạt động được sử dụng trong cả quá trình lập dự toán, phân bổ các nguồn lực.

1.2. Sự cần thiết của nghiên cứu về lập dự toán ngân sách

Nghiên cứu về lập dự toán ngân sách là cần thiết để giải quyết các vấn đề liên quan đến hiệu quả sử dụng nguồn lực và tính minh bạch trong quản lý tài chính. Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam, việc áp dụng các mô hình lập dự toán tiên tiến như PBB còn gặp nhiều khó khăn. Nghiên cứu này giúp xác định các rào cản và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy việc áp dụng PBB một cách hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển lý thuyết về lập dự toán ngân sách trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

II. Thách Thức Khi Áp Dụng Mô Hình Dự Toán Ngân Sách PBB

Việc áp dụng mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) không phải là một quá trình đơn giản. Nhiều tổ chức gặp phải các thách thức liên quan đến việc thu thập và phân tích dữ liệu kết quả hoạt động, thay đổi quy trình làm việc và đào tạo nhân viên. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn lực và sự kháng cự từ các bộ phận trong tổ chức cũng là những rào cản đáng kể. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận và sự đầu tư vào công nghệ và đào tạo. Theo đánh giá của Ủy Ban Tài chính – Ngân sách của Quốc Hội tại phiên họp thứ 5 năm 2016 thì việc lập dự toán theo mô hình PBB vẫn chưa được các đơn vị triển khai thực hiện một cách rộng rãi hoặc vẫn theo cách cào bằng.

2.1. Rào cản về thể chế và quy trình lập dự toán hiện tại

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc áp dụng PBB là sự thiếu hụt về thể chế và quy trình lập dự toán hiện tại. Các quy định pháp luật chưa thực sự khuyến khích việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán. Ngoài ra, quy trình lập dự toán hiện tại còn mang tính hình thức, chưa chú trọng đến việc đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự thay đổi về mặt chính sách và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng PBB.

2.2. Khó khăn trong việc đo lường và đánh giá kết quả hoạt động

Việc đo lường và đánh giá kết quả hoạt động là một thách thức lớn đối với các tổ chức. Nhiều hoạt động không dễ dàng định lượng và đánh giá một cách chính xác. Ngoài ra, việc thu thập và phân tích dữ liệu kết quả hoạt động đòi hỏi nguồn lực và kỹ năng chuyên môn cao. Để vượt qua thách thức này, cần có sự đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên về các phương pháp đo lường và đánh giá kết quả hoạt động.

2.3. Thiếu hụt nguồn lực và sự kháng cự từ các bộ phận

Việc áp dụng PBB đòi hỏi sự đầu tư vào công nghệ, đào tạo và thay đổi quy trình làm việc. Tuy nhiên, nhiều tổ chức gặp phải khó khăn về nguồn lực để thực hiện những thay đổi này. Ngoài ra, sự kháng cự từ các bộ phận trong tổ chức cũng là một rào cản đáng kể. Để vượt qua những khó khăn này, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mô Hình Dự Toán Ngân Sách Hiệu Quả

Nghiên cứu về mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Phương pháp định tính giúp khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB, trong khi phương pháp định lượng giúp đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này. Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp giữa phỏng vấn chuyên gia, khảo sát và phân tích dữ liệu thứ cấp. Kỹ thuật PLS-SEM dựa trên phần mềm SmartPLS 3 được sử dụng để xử lý dữ liệu. Theo Ehsein (2014), xem xét nhận thức của người thực hiện là rất quan trọng trong việc thông qua bất kỳ một sự thay đổi nào, điều này góp phần dẫn đến sự thành công cho sự thay đổi đó.

3.1. Nghiên cứu định tính Phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu

Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu. Phỏng vấn chuyên gia giúp thu thập thông tin về kinh nghiệm và quan điểm của những người có liên quan đến lập dự toán ngân sách. Phân tích tài liệu giúp hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và quy trình lập dự toán hiện tại. Kết quả của nghiên cứu định tính được sử dụng để xây dựng khung lý thuyết và phát triển các giả thuyết nghiên cứu.

3.2. Nghiên cứu định lượng Khảo sát và phân tích dữ liệu

Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua khảo sát và phân tích dữ liệu. Khảo sát được thực hiện trên một mẫu đại diện của các đơn vị sự nghiệp công lập. Dữ liệu thu thập được từ khảo sát được phân tích bằng các phương pháp thống kê như phân tích hồi quy và phân tích nhân tố. Kết quả của nghiên cứu định lượng được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến việc áp dụng PBB.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Dự Toán Ngân Sách PBB

Việc áp dụng mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) mang lại nhiều lợi ích cho các tổ chức. PBB giúp cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, và thúc đẩy sự đổi mới trong quản lý. Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng PBB thành công, và Việt Nam cũng đang nỗ lực để triển khai mô hình này. Kết quả nghiên cứu cho thấy 4 nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB gồm nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi.

4.1. Kinh nghiệm quốc tế về áp dụng mô hình PBB

Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng PBB thành công, như New Zealand, Australia và Canada. Các quốc gia này đã xây dựng hệ thống đo lường kết quả hoạt động và sử dụng thông tin này để phân bổ nguồn lực. Kinh nghiệm của các quốc gia này cho thấy rằng PBB có thể giúp cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và tăng cường tính minh bạch trong quản lý.

4.2. Đề xuất giải pháp thúc đẩy áp dụng PBB tại Việt Nam

Để thúc đẩy việc áp dụng PBB tại Việt Nam, cần có sự thay đổi về mặt chính sách và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán. Ngoài ra, cần có sự đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên về các phương pháp đo lường và đánh giá kết quả hoạt động. Cuối cùng, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

V. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngân Sách

Nghiên cứu về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) là một lĩnh vực quan trọng và đầy tiềm năng. Nghiên cứu này đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy quá trình này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như tác động của PBB đến hiệu quả hoạt động của các tổ chức và vai trò của công nghệ trong việc hỗ trợ PBB. Kết quả của nguyên cứu này giúp cho nhà quản lý đơn vị và các cơ quan có thẩm quyền có cơ sở đưa ra các chính sách phù hợp để thúc đẩy việc áp dụng mô hình lập dự toán mới nhằm quản lý ngân sách một cách hiệu quả hơn, cũng như bổ sung vào lý thuyết về lĩnh vực này.

5.1. Tổng kết các kết quả nghiên cứu chính và hàm ý chính sách

Nghiên cứu đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB tại Việt Nam, bao gồm nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi. Các hàm ý chính sách bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán, đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên, và tăng cường sự cam kết từ lãnh đạo.

5.2. Hạn chế của nghiên cứu và các hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, như phạm vi khảo sát còn hạn chế và phương pháp nghiên cứu chủ yếu dựa trên khảo sát. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi khảo sát, sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như nghiên cứu trường hợp và phân tích dữ liệu lớn, và nghiên cứu tác động của PBB đến hiệu quả hoạt động của các tổ chức.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình lập dự toán dựa trên kết quả hoạt động tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Thị Cẩm Hồng, thuộc chuyên ngành Kế toán (Mã số: 9340301), khóa 2015.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu đổi mới quản lý tài chính công tại các quốc gia đang phát triển nhằm ngăn chặn lãng phí, thất thoát và nâng cao hiệu quả chi tiêu ngân sách nhà nước (Chan, 2003; Delavallade, 2006; Ehsein, 2014; Ouda, 2003). Tại Việt Nam, quá trình phân cấp quản lý tài chính diễn ra nhanh chóng khi chính quyền địa phương quản lý khoảng 55% tổng chi tiêu ngân sách cả nước, trong đó chi cho y tế chiếm 80% và giáo dục chiếm 85% (Báo cáo đánh giá chi tiêu công giữa Chính phủ Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2017). Tuy nhiên, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình chưa tương xứng với tốc độ phân cấp.

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương đổi mới công tác lập và phân bổ ngân sách theo hướng gắn với kết quả hoạt động, tiêu biểu như Chiến lược tài chính đến năm 2020 (Quyết định 450/QĐ-TTg năm 2012), Quyết định 432/QĐ-TTg năm 2003, Thông tư 55/TT-BTC năm 2008 về thí điểm kế hoạch tài chính và chi tiêu trung hạn tại 6 Bộ và một số địa phương, Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13, Nghị định 16/2015/NĐ-CP, Nghị định 163/2016/NĐ-CP, Nghị quyết 19-NQ/TW năm 2017 và Thông tư 107/2017/TT-BTC về chế độ kế toán hành chính sự nghiệp theo cơ sở dồn tích. Dù vậy, theo đánh giá của Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội tại phiên họp thứ 5 năm 2016, việc áp dụng mô hình lập dự toán dựa trên kết quả hoạt động (Performance-Based Budgeting – PBB) tại các đơn vị sự nghiệp công lập vẫn chưa được triển khai rộng rãi hoặc còn mang tính chất cào bằng. Dữ liệu khảo sát thực tế của tác giả trên 170 đơn vị sự nghiệp công lập cho thấy chỉ có 22% (37 đơn vị) áp dụng PBB và 13 đơn vị kết hợp PBB với mô hình truyền thống.

Tiêu chí phân loại	Tỷ lệ cơ cấu (%)
Lĩnh vực hoạt động
- Giáo dục	61,7%
- Y tế	19,3%
- Văn hóa thể thao	2,3%
- Thông tin truyền thông	2,0%
- Lĩnh vực khác	14,7%
Tình hình tự chủ tài chính
- Ngân sách nhà nước đảm bảo toàn bộ chi hoạt động thường xuyên	70,2%
- Tự đảm bảo một phần chi thường xuyên	15,5%
- Tự chủ theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP	10,8%
- Tự đảm bảo toàn bộ chi thường xuyên và chi đầu tư (hoặc vận dụng như doanh nghiệp)	< 4,0%

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu Tổng điều tra kinh tế năm 2017 của Tổng cục Thống kê trong luận án

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là xác định các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam. Mục tiêu cụ thể gồm:

1. Xác định các nhân tố tác động; điều chỉnh và bổ sung thang đo để đo lường các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB của người lập dự toán tại các đơn vị sự nghiệp công lập trong bối cảnh nghiên cứu ở Việt Nam.
2. Kiểm định và đo lường mức độ tác động của các nhân tố đến việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu được xác định tương ứng:

1. Nhân tố nào tác động đến việc áp dụng mô hình PBB của người lập dự toán tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam? Các nhân tố được đo lường bằng những thang đo như thế nào?
2. Mức độ tác động của các nhân tố đến việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu là các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB của người lập dự toán tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam. Đối tượng phân tích và khảo sát là cá nhân người thực hiện lập dự toán tại các phòng tài chính – kế toán (chủ yếu là trưởng hoặc phó phòng). Về phạm vi không gian, nghiên cứu khảo sát tập trung tại Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận khu vực miền Tây (Tiền Giang, Vĩnh Long, Cà Mau, Kiên Giang, Tây Ninh, Nha Trang, Nghệ An...), ưu tiên hai ngành y tế và giáo dục do chiếm trên 80% tổng số đơn vị sự nghiệp công lập.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu quốc tế và trong nước liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB và các nhân tố thúc đẩy việc chấp nhận đổi mới quản lý tài chính công.

Về nghiên cứu quốc tế, tác giả phân loại theo các nhóm chủ đề:

• Kinh nghiệm áp dụng PBB tại các quốc gia: Carlin và Guthrie (2001) nghiên cứu tại Úc và New Zealand chỉ ra rào cản về năng lực của người thực hiện và sự thiếu hụt kiến thức đo lường kết quả hoạt động; Lee và Wang (2009) phân tích tại Hoa Kỳ, Đài Loan, Trung Quốc; Syukri (2005) và Bawono (2015) nghiên cứu tại Indonesia chỉ ra tầm quan trọng của khung pháp lý và nhận thức về lợi thế tương đối của PBB; Talebnia và cộng sự (2012), A. Shah và Shen (2007) tổng hợp điều kiện áp dụng PBB tại các nước phát triển và đang phát triển; Mauro, Cinquini và Grossi (2017) hệ thống hóa các giai đoạn phát triển của PBB trong khu vực công.
• Nghiên cứu về chấp nhận đổi mới hệ thống thông tin và kỹ thuật kế toán quản trị: Premkumar và Roberts (1999), Brown và cộng sự (2003) khẳng định tác động của nhận thức về lợi thế tương đối; Adler, Everett và Waldron (2000) phát hiện các rào cản về nhân lực và chi phí chuyển đổi tại New Zealand; Julnes và Holzer (2001) nghiên cứu việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động dựa trên lý thuyết hợp lý và công nghệ; Kim và Kankanhalli (2009) tích hợp lý thuyết chấp nhận công nghệ và lý thuyết thiên vị nguyên trạng, chứng minh vai trò trung gian của chi phí chuyển đổi; Naranjo-Gil (2009) phân tích tác động của đổi mới quản lý đến kết quả hoạt động bằng kỹ thuật PLS-SEM.
• Nghiên cứu về các nhân tố tác động tại chính quyền địa phương và đơn vị công: Andrews (2004) đề xuất khung "không gian cải cách" gồm thẩm quyền, chấp nhận và khả năng; Grizzle và Pettijohn (2002) tại Florida; Jordan và Hackbart (2005); Kluvers (1999) tại Victoria (Úc); Niu, Ho và Ma (2006) tại Quảng Đông (Trung Quốc); Y. Lu (2007) tại Georgia (Hoa Kỳ); Erkutlu và cộng sự (2017) tại Thổ Nhĩ Kỳ; Ehsein (2014) tại Libya; Aliabadi và cộng sự (2019), Naseri và cộng sự (2014), Barati và Gelard (2016), Saeidasefzadeh và cộng sự (2014), Abdollahifar và Ooshaksaraie (2016) tại Iran.

Về nghiên cứu trong nước, tác giả điểm lại các công trình tiêu biểu: Nguyễn Đức Thanh (2004) nghiên cứu hoàn thiện phương pháp lập dự toán ngân sách nhà nước; Trần Thị Thanh Hương (2007) nghiên cứu phương pháp lập dự toán theo kết quả đầu ra; Nguyễn Thị Minh (2008) đánh giá đổi mới quản lý chi ngân sách; Quãng Thị Mỹ Yến (2019) nghiên cứu lập ngân sách trung hạn theo hiệu quả hoạt động tại Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp; Võ Thế Vỹ (2020) nghiên cứu lập dự toán thu ngân sách trung hạn tại Đồng Nai; Đặng Thái Hùng (2007), Mai Vinh (2007) và Đào Thị Bích Hạnh (2007) phân tích vai trò của chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS) và kế toán dồn tích đối với việc cung cấp thông tin phục vụ lập dự toán theo kết quả đầu ra.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định:

• Khoảng trống quốc tế: Phần lớn các nghiên cứu tập trung ở cấp độ quốc gia, liên bang hoặc chính quyền địa phương; số lượng công trình nghiên cứu tại cấp độ đơn vị sự nghiệp công lập còn hạn chế. Đặc biệt, rất ít nghiên cứu tiếp cận dưới góc độ hành vi của cá nhân người trực tiếp lập dự toán.
• Khoảng trống trong nước: Các nghiên cứu tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào cải cách kế toán công tổng thể hoặc quản lý thu chi ngân sách cấp nhà nước. Chưa có công trình nào xây dựng và kiểm định mô hình các nhân tố tác động đến hành vi áp dụng mô hình PBB của người lập dự toán tại các đơn vị sự nghiệp công lập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng cách tiếp cận đa lý thuyết nhằm giải thích toàn diện các nhân tố tác động đến hành vi áp dụng PBB:

1. Lý thuyết hành vi dự định (Theory of Planned Behavior – TPB) (Ajzen, 1991; Taylor & Todd, 1995): Giải thích vai trò của nhận thức năng lực bản thân đối với thay đổi và sự hỗ trợ của tổ chức.
2. Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Theory of Diffusion of Innovation) (Rogers, 1983): Giải thích tác động của nhận thức về lợi thế tương đối của mô hình dự toán mới.
3. Lý thuyết thiên vị nguyên trạng (Status Quo Bias Theory – SQB) (Kim & Kankanhalli, 2009): Giải thích các rào cản nhận thức và chi phí chuyển đổi khiến cá nhân duy trì phương thức lập dự toán truyền thống.
4. Lý thuyết xã hội học thể chế mới (New Institutional Sociology – NIS) (Bawono, 2015; DiMaggio & Powell, 1983): Giải thích các yếu tố thể chế gồm thẩm quyền áp dụng và khả năng áp dụng của thể chế.

Quốc gia / Tổ chức	Thuật ngữ PBB sử dụng	Nguồn tài liệu
Hoa Kỳ	Performance Based Budgeting (PBB)	A. Shah & Shen (2007)
Úc	Output Based Budgeting (OBB) / Output Based Management (OBM)	Western Australia Treasury (1996b); Queensland Treasury (1999)
Thụy Điển	Performance Budgeting (PB)	Swedish Ministry of Finance (2000)
Vương quốc Anh	Resource Accounting and Budgeting (RAB)	United Kingdom Her Majesty's Treasury (2001)
New Zealand	Output Budgeting (OB)	New Zealand Treasury (1996)
Liên Hiệp Quốc	Results-Based Budgeting (RBB)	United Nations (1998); Abraszewski và cộng sự (1999)

Nguồn: Tổng hợp từ bảng thống kê thuật ngữ của Vatjanapukka (2005) trong luận án

Mô hình PBB trong luận án được định nghĩa theo Mauro và cộng sự (2017) là mô hình về quá trình thu thập, soạn lập dự toán dựa vào cơ sở tiếp cận những thông tin về kết quả hoạt động để phân bổ và đánh giá việc sử dụng nguồn lực tài chính nhằm đạt được các mục tiêu đã đề ra. Khái niệm kết quả hoạt động được đánh giá qua 3 tiêu chí: tính kinh tế, tính hiệu quả và tính hiệu lực (Van Helden & Reichard, 2013).

Quy trình nghiên cứu hỗn hợp gắn kết được thực hiện qua hai giai đoạn theo Churchill Jr (1979):

• Nghiên cứu sơ bộ: Gồm nghiên cứu định tính (phỏng vấn chuyên gia để hiệu chỉnh mô hình và thang đo) và nghiên cứu định lượng sơ bộ trên mẫu khảo sát N = 80 người lập dự toán, sử dụng phần mềm SPSS 20.0 để đánh giá độ tin cậy Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA).
• Nghiên cứu chính thức: Thực hiện bằng phương pháp định lượng thông qua bảng câu hỏi chi tiết với quy mô mẫu N = 189. Dữ liệu được xử lý bằng kỹ thuật mô hình hóa cấu trúc tuyến tính bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS 3. Nghiên cứu thực hiện kiểm định sai lệch do phương pháp (CMV), đánh giá mô hình đo lường (độ tin cậy thang đo, chỉ số HTMT), đánh giá mô hình cấu trúc (đa cộng tuyến VIF, hệ số xác định $R^2$, mức độ tác động $f^2$, năng lực dự báo $Q^2$, quy mô $q^2$) và kiểm định vai trò trung gian của chi phí chuyển đổi.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về mô hình PBB và các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình này. Tác giả phân tích các nghiên cứu theo cấp độ quản lý (quốc gia, chính quyền địa phương, đơn vị sự nghiệp), đồng thời đánh giá cơ sở pháp lý và thực trạng hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập tại Việt Nam. Qua đó, chương này xác định rõ các khoảng trống nghiên cứu về mặt lý thuyết và thực tiễn, làm rõ tính cấp thiết của việc nghiên cứu hành vi chấp nhận đổi mới phương thức lập dự toán của cá nhân người lập dự toán.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chương 2 trình bày các khái niệm nền tảng về khu vực công, dự toán ngân sách nhà nước, dự toán ngân sách tại đơn vị công và mô hình PBB. Chương này làm rõ các yếu tố cấu thành của PBB, ưu nhược điểm của mô hình và phân tích 4 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết hành vi dự định (TPB), Lý thuyết khuếch tán đổi mới (DOI), Lý thuyết thiên vị nguyên trạng (SQB) và Lý thuyết xã hội học thể chế mới (NIS). Trên cơ sở đó, tác giả định nghĩa và làm rõ nội hàm của các khái niệm nghiên cứu gồm: việc áp dụng PBB, nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, rào cản, năng lực của bản thân đối với thay đổi, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và khả năng áp dụng của thể chế.

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 xây dựng khung nghiên cứu, phát triển các giả thuyết và mô hình nghiên cứu gồm biến phụ thuộc, các biến độc lập, biến trung gian và biến kiểm soát. Chương này chi tiết hóa quy trình nghiên cứu hai giai đoạn: xây dựng thang đo sơ bộ từ tổng quan tài liệu; phỏng vấn chuyên gia định tính; khảo sát thử nghiệm N = 80 để phân tích Cronbach's Alpha và EFA trên SPSS 20.0; và thiết kế khảo sát chính thức với cỡ mẫu N = 189 để phân tích mô hình PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS 3.

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

Chương 4 báo cáo kết quả nghiên cứu sơ bộ và nghiên cứu chính thức. Trong nghiên cứu chính thức, tác giả trình bày thống kê mô tả mẫu, kiểm định hiện tượng sai lệch do phương pháp chung (CMV), đánh giá tiêu chí HTMT và kiểm định mô hình đo lường điều chỉnh. Tiếp theo, kết quả đánh giá mô hình cấu trúc được phân tích chi tiết qua các chỉ số: hệ số đa cộng tuyến VIF, hệ số xác định $R^2$, quy mô tác động $f^2$, năng lực dự báo $Q^2$, hệ số $q^2$, và phân tích vai trò trung gian của chi phí chuyển đổi (SC) trong mối quan hệ giữa năng lực bản thân đối với thay đổi (SEC), sự hỗ trợ của tổ chức (OS) với việc áp dụng mô hình PBB (RD). Chương này dành phần dung lượng lớn để bàn luận về các giả thuyết được chấp nhận và các giả thuyết bị bác bỏ dựa trên sự đối sánh với các lý thuyết nền và các nghiên cứu thực nghiệm trước đây.

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý

Chương 5 tóm tắt các kết quả cốt lõi từ Chương 4, từ đó đưa ra các hàm ý về mặt lý thuyết và hàm ý thực tiễn đối với việc áp dụng PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam. Các khuyến nghị hướng tới hai nhóm đối tượng: cơ quan quản lý nhà nước (hoàn thiện thể chế, thẩm quyền, chuẩn mực kế toán) và thủ trưởng các đơn vị sự nghiệp công lập (gia tăng nhận thức, tăng cường sự hỗ trợ của tổ chức, giảm thiểu chi phí chuyển đổi cho nhân viên). Cuối cùng, chương nêu rõ các hạn chế của đề tài về quy mô không gian mẫu và gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả xử lý dữ liệu định lượng chính thức bằng PLS-SEM trên SmartPLS 3 chỉ ra 4 nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam:

1. Nhận thức về lợi thế tương đối của PBB.
2. Sự hỗ trợ của tổ chức (OS).
3. Thẩm quyền áp dụng của thể chế.
4. Chi phí chuyển đổi (SC) (đóng vai trò trung gian trong mô hình).

Nhóm đóng góp	Chi tiết đóng góp được luận án tự xác định
Đóng góp về lý luận	- Khẳng định sự phù hợp của việc vận dụng cách tiếp cận đa lý thuyết (kết hợp TPB, DOI, SQB và NIS) để giải thích hành vi thay đổi phương thức lập dự toán của cá nhân người thực hiện. - Xác định mô hình các nhân tố tác động và đo lường mức độ tác động của từng nhân tố đến việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam. - Cung cấp và hoàn thiện hệ thống thang đo các khái niệm nghiên cứu trong bối cảnh kế toán công tại Việt Nam. - Bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho việc vận dụng các lý thuyết nền trong nghiên cứu chấp nhận đổi mới kế toán khu vực công.
Đóng góp về thực tiễn	- Cung cấp căn cứ khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc xây dựng chính sách, hoàn thiện khung pháp lý nhằm nâng cao thẩm quyền và khả năng áp dụng của thể chế, thúc đẩy nhận thức về PBB. - Cung cấp cơ sở cho các nhà quản lý, thủ trưởng đơn vị sự nghiệp công lập trong việc ban hành chính sách hỗ trợ nội bộ, gia tăng nhận thức của nhân viên và thực hiện các biện pháp giảm thiểu chi phí chuyển đổi cho người lập dự toán.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án xác định phạm vi khảo sát thực tế chưa phủ rộng trên toàn quốc như tên đề tài do điều kiện khách quan và giới hạn về thời gian. Dữ liệu khảo sát mới tập trung chủ yếu tại Thành phố Hồ Chí Minh và một số tỉnh lân cận khu vực miền Tây (như Tiền Giang, Vĩnh Long, Cà Mau, Kiên Giang, Tây Ninh, Nha Trang, Nghệ An...), trong đó tập trung vào hai ngành giáo dục và y tế.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, văn bản luận án định hướng mở rộng phạm vi khảo sát sang các địa bàn khác trên cả nước, kiểm tra mô hình đối với các loại hình đơn vị sự nghiệp công lập thuộc các ngành nghề khác ngoài y tế và giáo dục, cũng như tiếp tục kiểm chứng các mối quan hệ tác động bổ sung khi khung thể chế kế toán công tại Việt Nam tiếp tục hoàn thiện.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Kế toán, Tài chính công: Luận án cung cấp khung phân tích đa lý thuyết kết hợp giữa TPB, DOI, SQB và NIS; bộ thang đo chuẩn hóa cho các khái niệm PBB đã qua kiểm định Cronbach's Alpha, EFA và PLS-SEM; cùng hệ thống tổng quan tài liệu chi tiết về đổi mới kế toán khu vực công.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Sở Tài chính các địa phương): Chương 1 và Chương 5 cung cấp luận cứ thực tiễn về thực trạng tự chủ tài chính và các rào cản thể chế, hỗ trợ quá trình soạn thảo văn bản hướng dẫn Luật Ngân sách Nhà nước và lộ trình triển khai lập dự toán theo kết quả đầu ra.
• Thủ trưởng và người làm công tác tài chính – kế toán tại các đơn vị sự nghiệp công lập: Nội dung Chương 4 và Chương 5 chỉ rõ tầm quan trọng của sự hỗ trợ từ ban lãnh đạo đơn vị và giải pháp xử lý chi phí chuyển đổi, giúp đơn vị xây dựng lộ trình chuyển đổi từ phương thức lập dự toán truyền thống sang PBB một cách hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng các lý thuyết nền tảng nào để xây dựng khung nghiên cứu?
Luận án kết hợp 4 lý thuyết nền tảng gồm: Lý thuyết hành vi dự định (TPB) của Ajzen (1991), Lý thuyết khuếch tán đổi mới (DOI) của Rogers (1983), Lý thuyết thiên vị nguyên trạng (SQB) theo hướng tiếp cận của Kim và Kankanhalli (2009), và Lý thuyết xã hội học thể chế mới (NIS).

2. Quy mô mẫu và kỹ thuật phân tích định lượng chính thức trong luận án là gì?
Nghiên cứu chính thức sử dụng mẫu khảo sát gồm 189 cá nhân là người lập dự toán (trưởng/phó phòng tài chính – kế toán) tại các đơn vị sự nghiệp công lập, xử lý dữ liệu bằng kỹ thuật mô hình hóa cấu trúc tuyến tính bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS 3.

3. Kết quả nghiên cứu chính thức xác định những nhân tố nào tác động đến việc áp dụng mô hình PBB?
Mô hình cấu trúc chính thức xác nhận 4 nhân tố tác động gồm: Nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, Sự hỗ trợ của tổ chức, Thẩm quyền áp dụng và Chi phí chuyển đổi (đóng vai trò trung gian).

4. Dữ liệu thực tế về tỷ lệ áp dụng PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập Việt Nam được luận án ghi nhận như thế nào?
Theo kết quả khảo sát sơ bộ của tác giả trên 170 đơn vị sự nghiệp công lập, chỉ có 22% (37 đơn vị) áp dụng mô hình PBB và 13 đơn vị kết hợp PBB với mô hình truyền thống; phần lớn các đơn vị còn lại vẫn lập dự toán theo phương thức truyền thống.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Lê Thị Cẩm Hồng đã giải quyết mục tiêu xác định và đo lường các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình lập dự toán dựa trên kết quả hoạt động tại các đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp kỹ thuật PLS-SEM trên mẫu 189 người lập dự toán, đề tài đã khẳng định vai trò của nhận thức về lợi thế tương đối, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi. Kết quả nghiên cứu vừa bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho cách tiếp cận đa lý thuyết trong kế toán khu vực công, vừa cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan quản lý và thủ trưởng đơn vị xây dựng chính sách thúc đẩy áp dụng PBB hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 cung cấp bức tranh tổng quát về các nghiên cứu trên thế giới có liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Từ đó, xác định được khoảng trống trong nghiên cứu và đồng thời góp phần minh chứng cho tính cấp thiết của đề tài. Nội dung gồm có 4 phần: (1) Giới thiệu; (2) Các nghiên cứu nước ngoài; (3) Các nghiên cứu trong nước; (4) Nhận xét các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống trong nghiên cứu. Các nghiên cứu nước ngoài Nhằm giải quyết vấn đề, tác giả đã nghiên cứu tổng quan các nghiên cứu nước ngoài và trong nước.

Đặc thù kế toán khu vực công có những khác biệt nhất định giữa các quốc gia, và các đơn vị ở các lĩnh vực khác nhau trong một quốc gia, do đó đối với các nghiên cứu nước ngoài, tiếp cận theo nội dung và không gian. Nghiên cứu tổng quan các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng PBB tại các quốc gia, sau đó nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng PBB, với tiêu chí: thứ nhất, lựa chọn những nghiên cứu trên những tạp chí uy tín và các bài luận án và luận văn từ năm 1999 trở về sau để nghiên cứu, vì giai đoạn đó PBB được phát triển và áp dụng rộng rãi sang nhiều nước trên thế giới (A. Shah & Shen, 2007) (xem Phụ lục 7); Thứ hai, đánh giá các tạp chí học thuật đối với các nghiên cứu nước ngoài, tác giả dùng bảng xếp hạng tạp chí được cung cấp bởi ABS (2015) và SCJmago (http://www.com/) làm điểm tham chiếu các tạp chí học thuật. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB tại các quốc gia Việc áp dụng mô hình PBB được nghiên cứu ở phạm vi đơn vị công, nhưng việc kết hợp các quan điểm vĩ mô và vi mô có thể cung cấp những hiểu biết mới và giúp nhận diện những nhân tố có tác động đáng kể (Grossi, Reichard, & Ruggiero, 2016).

Vì vậy, phần này trình bày các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB ở phạm vi cấp quốc gia, trước khi tìm hiểu các nghiên cứu liên quan ở cấp đơn vị. Theo Chan, Jones, and Lüder (1996) nghiên cứu về lập dự toán là một phần trong chuỗi các nghiên cứu về kế toán nhà nước, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong thời kỳ quản lý công mới. Bên cạnh đó, xu hướng cải cách hệ [9] thống kế toán và NSNN là vấn đề cốt lõi của nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển trong các thập kỷ qua như Hoa kỳ, New Zealand, Anh, Úc, Hà Lan, Thụy Điển, Phần Lan, Canada, và Albania, Malaysia, Ai Cập, Nam Phi, …(Ouda, 2003, 2008, 2010), trong đó có Việt Nam, với mục tiêu đổi mới và tăng cường hiệu quả quản lý tài chính (A. Mô hình PBB là cách quản lý, lập dự toán giống cách quản lý trong doanh nghiệp; và hiện là hướng đổi mới quản lý tài chính công của nhiều nước.

Các quốc gia có kinh nghiệm trong việc áp dụng PBB là những quốc gia có kinh nghiệm lâu dài trong việc thực hiện quá trình đổi mới, đặc biệt: Hoa kỳ là quốc gia đầu tiên khởi xướng việc áp dụng PBB (Talebnia, Vakilifard, Yeganeh, & Mohammadipour, 2012). Vì vậy, các nghiên cứu về áp dụng PBB đều học kinh nghiệm của Hoa Kỳ, và các quốc gia tiên phong trong cải cách quản lý ngân sách dựa trên KQHĐ, như: New Zealand, Canada, Thụy Điển và Vương quốc Anh. (Ehsein, 2014; Mauro, Cinquini, & Grossi, 2017) Trong Phụ lục 1, 4 nghiên cứu chính về tình hình áp dụng PBB ở một số quốc gia, ngoài ra A. Shah and Shen (2007) đã tổng hợp đầy đủ những nội dung liên quan đến PBB gồm: khái niệm, vai trò, tác động của PBB.

Bên cạnh đó Shah và Shen còn so sánh ưu nhược điểm các mô hình khác nhau, và kinh nghiệm chuyển sang PBB của các quốc gia phát triển (New Zealand, Úc và Hà Lan); cũng như các quốc gia đang phát triển (Malaysia, Chilean, Thái Lan, Boliva). Shah and Shen (2007) đã đề cập đến các điều kiện quan trọng để áp dụng mô hình PBB hiệu quả, như: sự hỗ trợ về pháp lý, hỗ trợ và sự tham gia của người dân, năng lực hành chính tối thiểu, đào tạo nhân viên… Các nghiên cứu này là bằng chứng chứng minh để áp dụng thành công mô hình PBB thì yêu cầu phải có sự hỗ trợ của thể chế về mặt pháp lý và khả năng áp dụng của thể chế. Sau đây là một số phát hiện trong các nghiên cứu: Tại các quốc gia phát triển - Kinh nghiệm thực hiện PBB ở Úc và New Zealand: Carlin and Guthrie (2001) với phương pháp định lượng dạng khảo sát, cho thấy rằng: mặc dù có những nhận thức về lợi ích của mô hình PBB thúc đẩy quá trình đổi mới sang áp dụng PBB tại Úc và New Zealand, tuy nhiên vẫn tồn tại một số vấn đề trong quá trình áp dụng PBB, đó là [10] năng lực của người thực hiện, thiếu kiến thức để định nghĩa về KQHĐ, và thiếu năng lực để có thể tính toán đo lường được KQHĐ cung cấp các thông tin phục vụ cho việc lập dự toán, do đó việc áp dụng PBB vẫn chưa đạt được hiệu quả. - Trong nghiên cứu của Lee and Wang (2009) với phương pháp định tính, xem PBB là biến ngoại sinh tác động đến hành vi chi tiêu của Chính phủ, qua việc tìm hiểu mô hình chi tiêu tăng trưởng của Hoa kỳ, Đài Loan và Trung Quốc, với việc thực hiện PBB.

Nghiên cứu này nhấn mạnh đến nhận thức về lợi ích của việc thực hiện PBB trong việc giảm tỷ lệ gia tăng trong chi tiêu, cải thiện thâm hụt và mức thặng dư. Nhận thức này góp phần làm tăng thêm động lực chuyển sang PBB của các quốc gia. Tại các quốc gia đang phát triển - Indonesia (quốc gia đang phát triển như Việt Nam), Syukri (2005) dùng phương pháp định tính, nghiên cứu kinh nghiệm thực hiện PBB của Hoa kỳ về cách đánh giá toàn diện hệ thống đo lường KQHĐ. Qua đó, Syukri nhận diện các yếu tố quan trọng và các bước cần thiết để thực hiện PBB cho Indonesia.

Kết quả này là nhấn mạnh kiến thức và năng lực đo lường KQHĐ của người lập dự toán và của các nhà quản lý là yếu tố quan trọng để thực hiện PBB. Những phát hiện này cũng phù hợp với phát hiện của Carlin and Guthrie (2001) thực hiện ở Úc, bên cạnh đó Syukri (2005) còn cho thấy rằng một yếu tố hỗ trợ cần thiết nữa, khá quan trọng, đó là những hướng dẫn chi tiết liên quan đến PBB trong các văn bản pháp luật. Bawono còn nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác (Anh, Úc, Đan Mạnh) kết hợp với mô hình FMR của Lüder (2002) và lý thuyết xã hội học thể chế mới (New institutional sociology-NIS) khám phá nhiều vấn đề tác động đến việc áp dụng PBB ở Indonesia. Kết quả Bawono (2015) phát hiện ra nhân tố chính là “nhận thức về lợi thế tương đối của PBB” trong việc cung cấp nhiều thông tin hơn so với các phương pháp khác phục vụ cho việc đánh giá trong quản lý.

Tuy nhiên các quốc gia khác nhau có đặc điểm về thể chể cũng như những hạn chế khác nhau, do đó cần phải điều chỉnh thể chế (khả năng áp dụng và thẩm quyền áp dụng) phù hợp với các [11] yêu cầu của PBB trước khi chuyển sang PBB. Những thay đổi này góp phần tạo điều kiện thuận lợi hỗ trợ cho việc triển khai áp dụng PBB thành công (Robinson, 2007). Tóm tại qua các nghiên cứu tổng quan về việc áp dụng mô hình PBB ở một số quốc gia cho thấy việc thực hiện PBB là xu hướng tất yếu trong quá trình cải cách của các quốc gia. Tuy nhiên cần có thời gian và phụ thuộc nhiều nhân tố tác động liên quan đến thể chế (gồm khả năng đo lường KQHĐ và áp dụng PBB của thể chế, và thẩm quyền áp dụng) để thực hiện thành công mô hình PBB ở một quốc gia.

Hơn nữa trong một quá trình đổi mới không thể không xét đến yếu tố con người, đặc biệt những người trực tiếp thực hiện lập dự toán, là yếu tố quan trọng quyết định cho sự thành công của việc áp dụng mô hình PBB (Hepworth, 2003). Vì vậy các phần tiếp theo là tổng quan nghiên cứu về các nhân tố tác động thúc đẩy người lập dự toán áp dụng PBB một cách hiệu quả trong phạm vi cả tại một quốc gia, và tại một đơn vị. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB 1. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc chấp nhận áp dụng một sự đổi mới tại các đơn vị.

Xu hướng cải cách quản lý ngân sách dựa trên KQHĐ đã làm thay đổi phương thức lập dự toán, cụ thể là chuyển từ tập trung vào đầu vào sang tập trung vào kết quả dẫn đến “sự gia tăng lượng thông tin và thay đổi loại thông tin được tạo ra để dùng cho mục đích quản lý và lập dự toán” (Kristensen, Groszyk, & Bühler, 2002, p. Do đó trọng tâm của một số nghiên cứu về việc áp dụng PBB là khám phá sự chấp nhận đổi mới trong việc sử dụng các thông tin về KQHĐ trong nội bộ đơn vị phục vụ cho việc lập dự toán (Ví dụ: J. Melkers & Willoughby, 2005; Moynihan & Pandey, 2010; J. Vì vậy nghiên cứu này xem xét những nghiên cứu nước ngoài liên quan đến việc áp dụng một sự đổi mới hoặc sự đổi mới HTTT nói chung (như đổi mới về: công nghệ; kỹ thuật kế toán quản trị mới hoặc chuyển đổi HTTT mới định hướng quản lý dựa trên KQHĐ) để phát hiện những nhân tố có thể tác động đến việc áp dụng PBB và những lý thuyết nền tảng nói chung.

Cụ thể: - Premkumar and Roberts (1999) với phương pháp hỗn hợp đánh giá những nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng một công nghệ mới trong các đơn vị nhỏ ở cộng đồng [12] nông thôn của Hoa Kỳ. Các phát hiện cho thấy sự hỗ trợ của nhà quản lý cấp cao, quy mô của các tổ chức, lợi thế tương đối, căng thẳng bên ngoài và căng thẳng cạnh tranh, là những yếu tố quan trọng thúc đẩy việc áp dụng một sự đổi mới. Các phát hiện này của Premkumar and Roberts (1999) chứng minh cho tác động của nhận thức về lợi thế tương đối của sự đổi mới đến hành vi áp dụng sự đổi mới. Brown, Cajee, Davies, and Stroebel (2003) cũng đã xác nhận sự tác động của nhận thức về lợi thế tương đối đối với việc khuếch tán một sự đổi mới.