Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách Dựa Trên Kết Quả Hoạt Động

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động tại đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam.

• Tác giả: Lê Thị Cẩm Hồng
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách Dựa Trên Kết Quả Hoạt Động
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• TÓM TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Sự cần thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 3. Đối tượng nghiên cứu
• 4. Phạm vi nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Đóng góp mới của đề tài
• 7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB tại các quốc gia
• 1.1.2. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc chấp nhận áp dụng một sự đổi mới
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.2.2. Các nghiên cứu liên quan đến các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB
• 1.3. Nhận xét các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống trong nghiên cứu
• 1.3.1. Nhận xét các nghiên cứu trước
• 1.3.1.1. Đối với các nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.1.2. Đối với các nghiên cứu trong nước
• 1.3.2. Xác định khoảng trống trong nghiên cứu và định hướng nghiên cứu
• 1.3.2.1. Khoảng trống trong nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.2.2. Khoảng trống trong nghiên cứu trong nước
• 1.3.2.3. Định hướng nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động
• 2.1.1. Khái niệm khu vực công
• 2.1.2. Khái niệm dự toán ngân sách
• 2.1.3. Mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (Performance based budgeting – PBB)
• 2.1.4. Các yếu tố cơ bản của PBB
• 2.1.5. Ưu điểm và nhược điểm của mô hình PBB
• 2.2. Một số lý thuyết nền
• 2.2.1. Lý thuyết hành vi dự định (Theory of planned behavior – TPB) (Ajzen, 1991)
• 2.2.2. Lý thuyết khuếch tán đổi mới (Theory of diffusion of innovation) (Rogers, 1983)
• 2.2.3. Lý thuyết thiên vị nguyên trạng (Status Quo Bias Theory-SQB)
• 2.2.4. Lý thuyết xã hội học thể chế mới (New Institutional Sociology -NIS)
• 2.3. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Khung nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phát triển giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu
• 3.2.1. Phát triển giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.2. Biến kiểm soát
• 3.2.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Xây dựng thang đo các khái niệm nghiên cứu
• 3.3.1. Biến phụ thuộc
• 3.3.2. Các biến độc lập
• 3.3.3. Biến kiểm soát
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.5. Mẫu, phương pháp thu thập và phương pháp xử lý dữ liệu
• 3.5.1. Đối với nghiên cứu sơ bộ
• 3.5.1.1. Nghiên cứu định tính
• 3.5.1.2. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.5.2. Đối với nghiên cứu chính thức
• 3.5.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.5.2.2. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.1.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.1.1.1. Kết quả đánh giá sự phù hợp của mô hình
• 4.1.1.2. Kết quả đánh giá sự phù hợp của thang đo
• 4.1.2. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 4.1.2.1. Kết quả thống kê mô tả
• 4.1.2.2. Kết quả đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha
• 4.1.2.3. Kết quả đánh giá giá trị thang đo bằng mô hình EFA
• 4.1.3. Kết luận về kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.2. Kết quả nghiên cứu chính thức
• 4.2.1. Kết quả thống kê mô tả
• 4.2.2. Kiểm định sai lệch do phương pháp
• 4.2.3. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.4. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.2.4.1. Đánh giá về hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.2.4.2. Đánh giá về tính phù hợp của các mối quan hệ
• 4.2.4.3. Đánh giá hệ số xác định R2
• 4.2.4.4. Đánh giá tác động của quy mô f2
• 4.2.4.5. Đánh giá khả năng dự báo của mô hình thông qua Q2
• 4.2.4.6. Đánh giá tác động của quy mô q2
• 4.2.4.7. Đánh giá vai trò của các biến trung gian
• 4.2.5. Tổng hợp kết quả nghiên cứu
• 4.2.5.1. Kết quả đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.5.2. Kết quả đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.3. Bàn luận về kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 4.4. Bàn luận về kết quả nghiên cứu chính thức
• 4.4.1. Bàn luận về giả thuyết được chấp nhận
• 4.4.2. Bàn luận về giả thuyết bị bác bỏ
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Kết luận chung
• 5.2. Hàm ý đối với việc áp dụng mô hình PBB tại các đơn vị sự nghiệp công lập
• 5.2.1. Hàm ý về mặt lý thuyết
• 5.2.2. Hàm ý về mặt thực tiễn
• 5.3. Hạn chế và các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Mô Hình Lập Dự Toán Ngân Sách

Nghiên cứu về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh hiện đại. PBB được xem là một công cụ hữu hiệu để hướng dẫn và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả, tập trung vào kết quả hoạt động. Mô hình này giúp các tổ chức, đặc biệt là các đơn vị sự nghiệp công lập, sử dụng nguồn lực một cách tiết kiệm, hiệu quả, minh bạch và bền vững. Tuy nhiên, việc áp dụng PBB tại Việt Nam còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu rộng hơn. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy quá trình này. Theo A. Shah & Shen (2007), PBB đã trở thành mô hình chi phối ở nhiều quốc gia và là xu hướng đổi mới trong phong trào “quản lý công mới”.

1.1. Khái niệm và vai trò của dự toán ngân sách hiện nay

Dự toán ngân sách là một công cụ quan trọng trong quản lý tài chính công và tài chính doanh nghiệp. Nó không chỉ là kế hoạch tài chính mà còn là cơ sở để kiểm soát và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Dự toán ngân sách giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định phân bổ nguồn lực hợp lý, đảm bảo đạt được các mục tiêu chiến lược của tổ chức. Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng dự toán ngân sách cần phải dựa trên kết quả hoạt động để đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch. Theo Budding, Grossi, & Tagesson (2014), thông tin kết quả hoạt động được sử dụng trong cả quá trình lập dự toán, phân bổ các nguồn lực.

1.2. Sự cần thiết của nghiên cứu về lập dự toán ngân sách

Nghiên cứu về lập dự toán ngân sách là cần thiết để giải quyết các vấn đề liên quan đến hiệu quả sử dụng nguồn lực và tính minh bạch trong quản lý tài chính. Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam, việc áp dụng các mô hình lập dự toán tiên tiến như PBB còn gặp nhiều khó khăn. Nghiên cứu này giúp xác định các rào cản và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy việc áp dụng PBB một cách hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển lý thuyết về lập dự toán ngân sách trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

II. Thách Thức Khi Áp Dụng Mô Hình Dự Toán Ngân Sách PBB

Việc áp dụng mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) không phải là một quá trình đơn giản. Nhiều tổ chức gặp phải các thách thức liên quan đến việc thu thập và phân tích dữ liệu kết quả hoạt động, thay đổi quy trình làm việc và đào tạo nhân viên. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn lực và sự kháng cự từ các bộ phận trong tổ chức cũng là những rào cản đáng kể. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận và sự đầu tư vào công nghệ và đào tạo. Theo đánh giá của Ủy Ban Tài chính – Ngân sách của Quốc Hội tại phiên họp thứ 5 năm 2016 thì việc lập dự toán theo mô hình PBB vẫn chưa được các đơn vị triển khai thực hiện một cách rộng rãi hoặc vẫn theo cách cào bằng.

2.1. Rào cản về thể chế và quy trình lập dự toán hiện tại

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc áp dụng PBB là sự thiếu hụt về thể chế và quy trình lập dự toán hiện tại. Các quy định pháp luật chưa thực sự khuyến khích việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán. Ngoài ra, quy trình lập dự toán hiện tại còn mang tính hình thức, chưa chú trọng đến việc đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự thay đổi về mặt chính sách và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng PBB.

2.2. Khó khăn trong việc đo lường và đánh giá kết quả hoạt động

Việc đo lường và đánh giá kết quả hoạt động là một thách thức lớn đối với các tổ chức. Nhiều hoạt động không dễ dàng định lượng và đánh giá một cách chính xác. Ngoài ra, việc thu thập và phân tích dữ liệu kết quả hoạt động đòi hỏi nguồn lực và kỹ năng chuyên môn cao. Để vượt qua thách thức này, cần có sự đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên về các phương pháp đo lường và đánh giá kết quả hoạt động.

2.3. Thiếu hụt nguồn lực và sự kháng cự từ các bộ phận

Việc áp dụng PBB đòi hỏi sự đầu tư vào công nghệ, đào tạo và thay đổi quy trình làm việc. Tuy nhiên, nhiều tổ chức gặp phải khó khăn về nguồn lực để thực hiện những thay đổi này. Ngoài ra, sự kháng cự từ các bộ phận trong tổ chức cũng là một rào cản đáng kể. Để vượt qua những khó khăn này, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mô Hình Dự Toán Ngân Sách Hiệu Quả

Nghiên cứu về mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Phương pháp định tính giúp khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB, trong khi phương pháp định lượng giúp đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này. Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp giữa phỏng vấn chuyên gia, khảo sát và phân tích dữ liệu thứ cấp. Kỹ thuật PLS-SEM dựa trên phần mềm SmartPLS 3 được sử dụng để xử lý dữ liệu. Theo Ehsein (2014), xem xét nhận thức của người thực hiện là rất quan trọng trong việc thông qua bất kỳ một sự thay đổi nào, điều này góp phần dẫn đến sự thành công cho sự thay đổi đó.

3.1. Nghiên cứu định tính Phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu

Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu. Phỏng vấn chuyên gia giúp thu thập thông tin về kinh nghiệm và quan điểm của những người có liên quan đến lập dự toán ngân sách. Phân tích tài liệu giúp hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và quy trình lập dự toán hiện tại. Kết quả của nghiên cứu định tính được sử dụng để xây dựng khung lý thuyết và phát triển các giả thuyết nghiên cứu.

3.2. Nghiên cứu định lượng Khảo sát và phân tích dữ liệu

Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua khảo sát và phân tích dữ liệu. Khảo sát được thực hiện trên một mẫu đại diện của các đơn vị sự nghiệp công lập. Dữ liệu thu thập được từ khảo sát được phân tích bằng các phương pháp thống kê như phân tích hồi quy và phân tích nhân tố. Kết quả của nghiên cứu định lượng được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến việc áp dụng PBB.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Dự Toán Ngân Sách PBB

Việc áp dụng mô hình dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) mang lại nhiều lợi ích cho các tổ chức. PBB giúp cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, và thúc đẩy sự đổi mới trong quản lý. Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng PBB thành công, và Việt Nam cũng đang nỗ lực để triển khai mô hình này. Kết quả nghiên cứu cho thấy 4 nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB gồm nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi.

4.1. Kinh nghiệm quốc tế về áp dụng mô hình PBB

Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng PBB thành công, như New Zealand, Australia và Canada. Các quốc gia này đã xây dựng hệ thống đo lường kết quả hoạt động và sử dụng thông tin này để phân bổ nguồn lực. Kinh nghiệm của các quốc gia này cho thấy rằng PBB có thể giúp cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và tăng cường tính minh bạch trong quản lý.

4.2. Đề xuất giải pháp thúc đẩy áp dụng PBB tại Việt Nam

Để thúc đẩy việc áp dụng PBB tại Việt Nam, cần có sự thay đổi về mặt chính sách và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán. Ngoài ra, cần có sự đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên về các phương pháp đo lường và đánh giá kết quả hoạt động. Cuối cùng, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

V. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngân Sách

Nghiên cứu về mô hình lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả hoạt động (PBB) là một lĩnh vực quan trọng và đầy tiềm năng. Nghiên cứu này đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy quá trình này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như tác động của PBB đến hiệu quả hoạt động của các tổ chức và vai trò của công nghệ trong việc hỗ trợ PBB. Kết quả của nguyên cứu này giúp cho nhà quản lý đơn vị và các cơ quan có thẩm quyền có cơ sở đưa ra các chính sách phù hợp để thúc đẩy việc áp dụng mô hình lập dự toán mới nhằm quản lý ngân sách một cách hiệu quả hơn, cũng như bổ sung vào lý thuyết về lĩnh vực này.

5.1. Tổng kết các kết quả nghiên cứu chính và hàm ý chính sách

Nghiên cứu đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng PBB tại Việt Nam, bao gồm nhận thức về lợi thế tương đối của PBB, sự hỗ trợ của tổ chức, thẩm quyền áp dụng và chi phí chuyển đổi. Các hàm ý chính sách bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin kết quả hoạt động trong quá trình lập dự toán, đầu tư vào hệ thống thông tin quản lý và đào tạo nhân viên, và tăng cường sự cam kết từ lãnh đạo.

5.2. Hạn chế của nghiên cứu và các hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, như phạm vi khảo sát còn hạn chế và phương pháp nghiên cứu chủ yếu dựa trên khảo sát. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi khảo sát, sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như nghiên cứu trường hợp và phân tích dữ liệu lớn, và nghiên cứu tác động của PBB đến hiệu quả hoạt động của các tổ chức.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quản lý tài chính công tại các quốc gia đang phát triển luôn đối mặt với thách thức lớn về sự mất cân đối ngân sách và hiệu quả chi tiêu suy giảm do thất thoát, lãng phí (Delavallade, 2006; Chan, 2003). Đứng trước làn sóng cải cách Quản lý công mới (New Public Management - NPM), việc chuyển đổi phương thức lập dự toán truyền thống theo yếu tố đầu vào sang mô hình lập dự toán dựa trên kết quả hoạt động (Performance-Based Budgeting - PBB) đã trở thành xu thế tất yếu (A. Shah & Shen, 2007; Mauro, Cinquini, & Grossi, 2017). Tại Việt Nam, Chiến lược Tài chính đến năm 2020 theo Quyết định 450/QĐ-TTg (2012), Luật Ngân sách Nhà nước (NSNN) số 83/2015/QH13, cùng Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Nghị định 163/2016/NĐ-CP đã tạo hành lang pháp lý mở rộng quyền tự chủ tài chính cho khối đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL). Dù vậy, theo đánh giá của Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội, việc áp dụng PBB trên thực tế vẫn còn mang tính cào bằng, hình thức và gặp nhiều lực cản.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: phần lớn các nghiên cứu quốc tế và trong nước về PBB trước đây chỉ tập trung ở cấp độ vĩ mô, chính quyền trung ương hoặc tiểu bang (Carlin & Guthrie, 2001; Lee & Wang, 2009; Nguyễn Thị Minh, 2008), thiếu vắng các nghiên cứu vi mô xem xét hành vi chấp nhận đổi mới của chính cá nhân người trực tiếp lập dự toán tại các ĐVSNCL. Về câu hỏi nghiên cứu, luận án giải quyết ba vấn đề: (1) Những nhân tố nào tác động đến việc áp dụng mô hình PBB tại các ĐVSNCL ở Việt Nam? (2) Các nhân tố đó được định lượng thông qua hệ thống thang đo như thế nào? (3) Mức độ và cơ chế tác động trực tiếp, gián tiếp của từng nhân tố ra sao?

Luận án thiết lập hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính:

• $H_1$: Nhận thức về lợi thế tương đối (Relative Advantage - RA) có tác động tích cực (+) đến việc áp dụng PBB (RD).
• $H_2$: Sự hỗ trợ của tổ chức (Organizational Support - OS) có tác động tích cực (+) đến việc áp dụng PBB (RD).
• $H_3$: Năng lực của bản thân đối với thay đổi (Self-Efficacy for Change - SEC) có tác động tích cực (+) đến việc áp dụng PBB (RD).
• $H_4$: Khả năng áp dụng của thể chế (Institutional Capability - IC) có tác động tích cực (+) đến việc áp dụng PBB (RD).
• $H_5$: Thẩm quyền áp dụng (Authorization - AU) có tác động tích cực (+) đến việc áp dụng PBB (RD).
• $H_6$: Chi phí chuyển đổi (Switching Costs - SC) có tác động tiêu cực (-) đến việc áp dụng PBB (RD).
• $H_7, H_8$: Chi phí chuyển đổi (SC) đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa SEC, OS với việc áp dụng PBB (RD).

Khung lý thuyết tích hợp liên ngành gồm: Lý thuyết Hành vi dự định (TPB - Ajzen, 1991), Lý thuyết Khuếch tán đổi mới (DOI - Rogers, 1983), Lý thuyết Thiên vị nguyên trạng (SQB - Samuelson & Zeckhauser, 1988; Kim & Kankanhalli, 2009) và Lý thuyết Xã hội học thể chế mới (NIS - DiMaggio & Powell, 1983; Andrews, 2004). Về phạm vi, nghiên cứu khảo sát người lập dự toán (Trưởng/Phó phòng Tài chính - Kế toán) tại các ĐVSNCL, trọng tâm là y tế và giáo dục (chiếm hơn 80% tổng số ĐVSNCL tại Việt Nam) tại TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam. Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc lượng hóa thực trạng chỉ có 21,76% (37/170 đơn vị) thực sự áp dụng PBB và xây dựng mô hình giải thích được 54,8% ($R^2 = 0.548$) biến thiên của hành vi áp dụng PBB.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự phân cực rõ rệt trong nghiên cứu về PBB qua hai trường phái chính:

Trường phái duy lý kỹ thuật (Rational-Technical Stream) đại diện bởi Carlin & Guthrie (2001), Shah & Shen (2007) và Lee & Wang (2009) khẳng định PBB mang lại lợi ích tối ưu hóa nguồn lực công, giảm áp lực thâm hụt ngân sách và nâng cao trách nhiệm giải trình thông qua việc gắn kết kinh phí với chỉ số kết quả đầu ra (KPIs). Ngược lại, trường phái thể chế - hành vi phản biện (Institutional-Behavioral Stream) của Moynihan (2006), Andrews (2004), Lu (1998) và Jordan & Hackbart (2005) chỉ ra rằng việc áp dụng PBB thường bị bế tắc do thiếu hụt dữ liệu đo lường tin cậy, sự mơ hồ trong liên kết mục tiêu và sức ỳ tâm lý của đội ngũ công chức bảo thủ.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu của Carlin & Guthrie (2001) tại Úc và New Zealand chỉ ra rằng dù nhận thức về PBB rất cao, các tổ chức vẫn thất bại vì thiếu năng lực định nghĩa và định lượng kết quả hoạt động.
2. Nghiên cứu của Niu, Ho, & Ma (2006) tại Quảng Đông (Trung Quốc) nhấn mạnh sự thành bại của PBB phụ thuộc vào ý chí chính trị của lãnh đạo cấp cao và khả năng chuyển đổi văn hóa quan liêu.
3. Nghiên cứu của Syukri (2005) và Bawono (2015) tại Indonesia áp dụng mô hình FMR của Lüder (2002) và NIS, chỉ ra vai trò quyết định của khung pháp lý và năng lực hệ thống kế toán.
4. Nghiên cứu của Ehsein (2014) tại Libya và Kim & Kankanhalli (2009) tại châu Á chứng minh rào cản chi phí chuyển đổi và khả năng dung hòa sự mơ hồ là tác nhân chính gây ra phản kháng của người dùng đối với hệ thống thông tin mới.

Tại Việt Nam, các công trình của Đặng Thái Hùng (2007), Mai Vinh (2007), Trần Thị Thanh Hương (2007) và Nguyễn Thị Minh (2008) chủ yếu phân tích lý luận hoặc định hướng xây dựng chuẩn mực kế toán công (IPSAS) và khuôn khổ chi tiêu trung hạn (MTEF) ở tầm vĩ mô. Luận án này định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa đổi mới quản lý công và tâm lý học hành vi, tạo bước tiến đột phá khi lần đầu tiên kiểm định mô hình định lượng vi mô về các nhân tố thúc đẩy và kìm hãm người lập dự toán áp dụng PBB trong bối cảnh một nền kinh tế chuyển đổi có đặc thù thể chế đơn nhất, tập trung dân chủ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho khoa học kế toán công và quản trị công:

• Mở rộng Lý thuyết Hành vi dự định (TPB - Ajzen, 1991) và Lý thuyết Khuếch tán đổi mới (DOI - Rogers, 1983): Chứng minh rằng trong môi trường công lập, ý định và hành vi chấp nhận đổi mới không chỉ phụ thuộc vào nhận thức lợi ích kỹ thuật (Relative Advantage) mà còn chịu sự chi phối chặt chẽ bởi áp lực thể chế và thẩm quyền pháp lý.
• Tích hợp Lý thuyết Thiên vị nguyên trạng (Status Quo Bias - SQB) của Samuelson & Zeckhauser (1988) và Kim & Kankanhalli (2009): Luận giải cơ chế tâm lý phản kháng thay đổi. Chi phí chuyển đổi (Switching Costs) không chỉ là chi phí tài chính mà là tổng hòa của chi phí học tập kỹ thuật mới, tổn thất thói quen kiểm soát cũ và rủi ro nhận thức khi chuyển đổi quy trình lập ngân sách.
• Bổ sung cho Lý thuyết Xã hội học thể chế mới (NIS - DiMaggio & Powell, 1983): Làm rõ cách thức các áp lực cưỡng bách (áp lực pháp lý từ Luật NSNN và các Thông tư) và áp lực quy chuẩn (chuẩn mực nghề nghiệp kế toán) chuyển hóa thành động lực thực thi tại cấp cơ sở.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa tầng (multi-level integration) giữa bốn lý thuyết nền:

Khái niệm nghiên cứu	Nguồn lý thuyết nền tảng	Bản chất khái niệm trong mô hình
Lợi thế tương đối (RA)	DOI (Rogers, 1983); TPB (Ajzen, 1991)	Mức độ nhận thức PBB vượt trội hơn dự toán truyền thống về kiểm soát và minh bạch
Hỗ trợ của tổ chức (OS)	TPB (Ajzen, 1991); Kim & Kankanhalli (2009)	Cam kết của lãnh đạo, cung cấp tài nguyên, đào tạo và chính sách khuyến khích
Năng lực bản thân đổi mới (SEC)	Lý thuyết nhận thức xã hội (Bandura, 1986); SQB	Tự tin về kiến thức chuyên môn và kỹ năng xử lý thông tin kết quả đầu ra
Khả năng áp dụng thể chế (IC)	NIS (DiMaggio & Powell, 1983); Lüder (2002)	Sự đồng bộ của hệ thống kế toán dồn tích (IPSAS/Thông tư 107) và hạ tầng dữ liệu
Thẩm quyền áp dụng (AU)	NIS; Khung không gian cải cách (Andrews, 2004)	Hành lang pháp lý trao quyền tự chủ ngân sách thực chất cho đơn vị
Chi phí chuyển đổi (SC)	SQB (Kim & Kankanhalli, 2009)	Rào cản trung gian: nỗ lực học hỏi, sự bất tiện và rủi ro khi từ bỏ hệ thống cũ
Áp dụng mô hình PBB (RD)	Hành vi mục tiêu (Target Behavior)	Mức độ thu thập, sử dụng thông tin KQHĐ trong phân bổ và đánh giá ngân sách

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập cụ thể: Áp dụng cho các ĐVSNCL tại Việt Nam hoạt động theo cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP, nơi người lập dự toán có quyền tự chủ nhất định trong việc phân bổ chi tiết các dòng ngân sách nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ triết lý hậu thực chứng (post-positivism) kết hợp thực chứng phản biện, áp dụng quy trình nghiên cứu hỗn hợp gắn kết (embedded mixed-methods) hai giai đoạn chuẩn hóa theo Churchill Jr. (1979):

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chi tiết hai giai đoạn thực hiện:

1. Nghiên cứu sơ bộ:

   • Định tính: Phỏng vấn sâu 12 chuyên gia gồm các nhà quản lý tài chính công từ Sở Tài chính, Kế toán trưởng và Trưởng phòng Tài chính các trường đại học, bệnh viện công lập lớn tại TP.HCM nhằm điều chỉnh nội dung các biến quan sát cho phù hợp với ngữ cảnh pháp lý Việt Nam.
   • Định lượng sơ bộ: Khảo sát mẫu quy mô $N = 80$ người lập dự toán. Sử dụng phần mềm SPSS 20.0 để đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha (tất cả các thang đo đều đạt $\alpha \ge 0.785$) và phân tích nhân tố khám phá (EFA) với phép trích Principal Axis Factoring và phép xoay Promax (KMO $= 0.812$, tổng phương sai trích $> 62.4%$, tải lượng nhân tố factor loading $> 0.55$).

2. Nghiên cứu chính thức:

   • Tiến hành thu thập dữ liệu bằng bảng hỏi cấu trúc chi tiết gửi tới các nhà quản lý tài chính và kế toán viên chính tại các ĐVSNCL.
   • Kiểm tra sai lệch do phương pháp chung (Common Method Variance - CMV) bằng kiểm định nhân tố đơn của Harman; phương sai giải thích của nhân tố đầu tiên đạt dưới ngưỡng 40%, xác nhận dữ liệu không bị sai lệch phương pháp nghiêm trọng.

Data và phân tích

Mẫu chính thức thu về hợp lệ gồm $N = 189$ quan sát. Đặc điểm nhân khẩu học mẫu phản ánh độ đại diện cao: 64,5% thuộc lĩnh vực giáo dục, 22,8% thuộc lĩnh vực y tế, 12,7% thuộc các lĩnh vực sự nghiệp khác; 78,3% người trả lời giữ chức vụ Trưởng/Phó phòng Tài chính - Kế toán có thâm niên công tác trên 5 năm trong ngành công.

Phân tích định lượng nâng cao sử dụng kỹ thuật Mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS 3:

• Đánh giá mô hình đo lường (Measurement Model): Độ tin cậy nhất quán nội tại đạt yêu cầu với Hệ số tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR) dao động từ 0.862 đến 0.941; Độ hội tụ đảm bảo với Phương sai trích trung bình (AVE) đều vượt ngưỡng 0.50 (từ 0.584 đến 0.768). Giá trị phân biệt được khẳng định qua tiêu chí Fornell-Larcker và tỷ số Heterotrait-Monotrait (HTMT $< 0.85$).
• Đánh giá mô hình cấu trúc (Structural Model): Kiểm tra đa cộng tuyến với hệ số phóng đại phương sai (VIF) dao động từ 1.215 đến 2.450 (thỏa mãn tiêu chuẩn VIF $< 3.3$). Kiểm định Bootstrapping phi tham số với 5.000 mẫu lặp lại để xác định mức ý nghĩa thống kê của các trọng số đường dẫn ($\beta$, $t$-value, $p$-value). Đánh giá quy mô tác động $f^2$ và năng lực dự báo ngoài mẫu thông qua kỹ thuật Blindfolding thu được $Q^2 > 0$ ($Q^2 = 0.382$), xác nhận mô hình có độ chính xác dự báo cao.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích mô hình cấu trúc PLS-SEM mang lại 5 phát hiện then chốt:

1. Lợi thế tương đối (RA) là động lực thúc đẩy mạnh mẽ nhất ($\beta = 0.342, p < 0.001, f^2 = 0.165$). Người lập dự toán nhận thức rõ PBB giúp kết nối chặt chẽ giữa kinh phí và kết quả đầu ra, từ đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả sử dụng NSNN.
2. Thẩm quyền áp dụng (AU) giữ vai trò quyết định thể chế ($\beta = 0.285, p < 0.001, f^2 = 0.128$). Tại các đơn vị có mức độ tự chủ tài chính cao hơn theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP, người đứng đầu và kế toán trưởng có xu hướng triển khai PBB mạnh mẽ hơn.
3. Chi phí chuyển đổi (SC) là rào cản kìm hãm trực tiếp ($\beta = -0.224, p = 0.001$). Nỗi e ngại về thời gian, công sức học lại quy trình mới và sự quen thuộc với phương pháp lập ngân sách theo khoản mục lịch sử tạo ra sức ỳ lớn.
4. Sự hỗ trợ của tổ chức (OS) tạo tác động kép: Tác động trực tiếp tích cực đến việc áp dụng PBB ($\beta = 0.218, p = 0.002$) và tác động gián tiếp thông qua việc làm suy giảm đáng kể chi phí chuyển đổi ($\beta = -0.264, p < 0.001$).
5. Năng lực của bản thân đối với thay đổi (SEC) tác động gián tiếp: SEC không có tác động trực tiếp đáng kể lên RD mà tác động gián tiếp mạnh mẽ thông qua việc triệt tiêu cảm nhận về chi phí chuyển đổi ($\beta = -0.312, p < 0.001$). Khi kế toán viên tự tin về chuyên môn, rào cản chi phí chuyển đổi giảm xuống, mở đường cho việc áp dụng PBB.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh tính ưu việt của mô hình tích hợp SQB và NIS trong nghiên cứu kế toán công. Bác bỏ giả định thuần túy rằng chỉ cần ban hành văn bản pháp lý bắt buộc là chính sách sẽ được thực thi; thay vào đó, cơ chế tâm lý vi mô (chi phí chuyển đổi) chính là biến số điều tiết trung gian quyết định.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo lường kết hợp PLS-SEM cho các nghiên cứu hành vi kế toán trong khu vực công tại các quốc gia đang phát triển, cung cấp bộ công cụ đo lường đã kiểm định độ tin cậy và giá trị phân biệt.
• Về mặt thực tiễn quản trị: Thủ trưởng các ĐVSNCL cần xây dựng cơ chế khen thưởng gắn liền với hiệu quả công việc, cấp ngân sách cho việc đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật đo lường chỉ số đầu ra, đồng thời hỗ trợ tối đa hạ tầng phần mềm kế toán để giảm thiểu gánh nặng chuyển đổi cho nhân viên.
• Về mặt chính sách nhà nước: Bộ Tài chính và Chính phủ cần ban hành hướng dẫn chi tiết về khung đo lường chỉ số kết quả hoạt động đặc thù cho từng ngành (y tế, giáo dục), đẩy mạnh lộ trình chuyển đổi kế toán công dồn tích theo chuẩn mực IPSAS/VAPS và phân cấp quyền tự chủ chi tiêu thực chất cho người đứng đầu đơn vị.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Giới hạn không gian địa lý: Dữ liệu khảo sát tập trung chủ yếu tại TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh Tây Nam Bộ (Tiền Giang, Vĩnh Long, Cà Mau, Kiên Giang), chưa bao phủ toàn diện khu vực miền Bắc và miền Trung.
2. Giới hạn ngành nghề: Tập trung phần lớn vào hai khối y tế và giáo dục (chiếm hơn 80% mẫu), các lĩnh vực văn hóa, thể thao, khoa học công nghệ có số lượng mẫu còn khiêm tốn.
3. Bản chất dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Chưa theo dõi được sự biến chuyển trong nhận thức và hành vi của người lập dự toán theo thời gian dài của quá trình cải cách.
4. Phương pháp tự báo cáo (Self-reported bias): Đánh giá dựa trên bảng hỏi có thể chịu ảnh hưởng nhất định bởi tính chủ quan của người tham gia khảo sát.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phạm vi khảo sát ra quy mô toàn quốc, so sánh sự khác biệt văn hóa quản lý giữa các vùng miền.
• Tiến hành các nghiên cứu dọc (longitudinal studies) để theo dõi tác động của PBB đến kết quả tài chính và chất lượng dịch vụ công thực tế sau khi áp dụng từ 3 đến 5 năm.
• Khảo sát tích hợp yếu tố chuyển đổi số, như vai trò của hệ thống hoạch định tài nguyên doanh nghiệp công (Public ERP) và hệ thống thông tin quản lý ngân sách (TABMIS/FMIS) trong việc giảm thiểu chi phí chuyển đổi.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra các giá trị tác động đa chiều:

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuyên sâu, mở đường cho nhánh nghiên cứu kế toán quản trị hành vi trong khu vực công tại Việt Nam; có tiềm năng trích dẫn cao trên các tạp chí quốc tế thuộc danh mục Scopus/ABDC và các tạp chí khoa học kinh tế hàng đầu trong nước.
• Chuyển đổi khu vực công: Thúc đẩy quá trình chuyển đổi mô hình quản trị tại 143.500 đơn vị hành chính sự nghiệp trên toàn quốc, chuyển trọng tâm từ "kiểm soát đầu vào cứng nhắc" sang "quản trị dựa trên kết quả đầu ra linh hoạt và minh bạch".
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm vững chắc để Quốc hội và Bộ Tài chính rà soát, sửa đổi Luật NSNN 2015, hoàn thiện các Nghị định hướng dẫn cơ chế tự chủ tài chính cho các ĐVSNCL trong giai đoạn 2026–2030.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích đa lý thuyết hoàn chỉnh, bộ thang đo chuẩn hóa đã qua kiểm định PLS-SEM để kế thừa và mở rộng đề tài.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu kế toán công: Tài liệu giảng dạy và nghiên cứu thực chứng giá trị về sự giao thoa giữa chuẩn mực kế toán, hành vi tổ chức và quản lý tài chính công.
• Thủ trưởng và Kế toán trưởng ĐVSNCL: Cẩm nang định hướng quản trị giúp tháo gỡ điểm nghẽn tâm lý, thiết kế lộ trình chuyển đổi mô hình lập dự toán mượt mà, tối ưu hóa nguồn lực đơn vị.
• Cơ quan quản lý vĩ mô (Bộ Tài chính, Sở Tài chính): Bằng chứng thực tiễn để hoạch định chính sách phân bổ ngân sách gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ, nâng cao trách nhiệm giải trình quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thiên vị nguyên trạng (SQB) trong môi trường kế toán công bằng việc xác định và lượng hóa vai trò trung gian then chốt của biến số "Chi phí chuyển đổi" (Switching Costs), chứng minh rằng rào cản tâm lý học tập và tổn thất thói quen cũ là nhân tố kìm hãm mạnh mẽ việc thực thi PBB.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thế nào? So với các nghiên cứu thuần túy định tính (như Andrews, 2004; Syukri, 2005) hoặc khảo sát mô tả đơn biến (Trần Thị Thanh Hương, 2007), luận án sử dụng quy trình phương pháp hỗn hợp chuẩn hóa của Churchill Jr. (1979) kết hợp mô hình hóa cấu trúc tuyến tính PLS-SEM trên SmartPLS 3 với kỹ thuật Bootstrapping 5.000 mẫu, giải quyết triệt để vấn đề sai lệch phương pháp chung (CMV) và đánh giá chính xác các tác động trung gian.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Năng lực của bản thân đối với thay đổi (SEC) không có tác động trực tiếp đến việc áp dụng PBB, mà tác động hoàn toàn gián tiếp qua cơ chế làm triệt tiêu Chi phí chuyển đổi (SC) với hệ số $\beta = -0.312$ ($p < 0.001$). Tự tin năng lực chuyên môn chỉ phát huy tác dụng khi nó giải tỏa được áp lực e ngại rủi ro của người thực hiện.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (replication protocol) không? Có. Toàn bộ thang đo chi tiết (Likert 5 điểm), quy trình lấy mẫu, ma trận tương quan, hệ số tải ngoài, tiêu chí HTMT, giá trị VIF và tham số phân tích SmartPLS đều được cung cấp chi tiết và minh bạch trong nội dung và phụ lục luận án.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Theo dõi sự hội tụ giữa Chuẩn mực Kế toán công Việt Nam (VAPS) dựa trên IPSAS với hệ thống PBB; phân tích tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trong việc tự động hóa tính toán chỉ số kết quả hoạt động phục vụ phân bổ dự toán ngân sách công.

Kết luận

1. Xác lập thành công mô hình cấu trúc đa lý thuyết (TPB, DOI, SQB, NIS) giải thích toàn diện các nhân tố tác động đến hành vi áp dụng mô hình PBB tại các ĐVSNCL ở Việt Nam với độ tin cậy và giá trị hội tụ cao ($R^2 = 0.548$).
2. Định lượng chính xác 4 nhân tố tác động trực tiếp cốt lõi: Nhận thức về lợi thế tương đối ($\beta = 0.342$), Thẩm quyền áp dụng ($\beta = 0.285$), Chi phí chuyển đổi ($\beta = -0.224$) và Sự hỗ trợ của tổ chức ($\beta = 0.218$).
3. Khám phá vai trò trung gian truyền dẫn quan trọng của Chi phí chuyển đổi (SC), làm rõ cơ chế tâm lý triệt tiêu sức ỳ thông qua Năng lực bản thân (SEC) và Hỗ trợ tổ chức (OS).
4. Phản ánh trung thực thực trạng triển khai PBB tại Việt Nam còn ở mức thấp (chỉ 21,76% đơn vị áp dụng thực chất), cung cấp cơ sở thực chứng cấp bách cho các nỗ lực cải cách quản lý tài chính công.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp ba trục: Hoàn thiện hành lang pháp lý phân quyền của Nhà nước, Nâng cao năng lực kỹ thuật đo lường KPIs của đơn vị, và Thiết lập chính sách giảm thiểu chi phí chuyển đổi cho đội ngũ nhân sự kế toán.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về kế toán quản trị hành vi, chuyển đổi số trong quản lý ngân sách nhà nước và quản trị công hiệu quả tại các nền kinh tế đang phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 cung cấp bức tranh tổng quát về các nghiên cứu trên thế giới có liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Từ đó, xác định được khoảng trống trong nghiên cứu và đồng thời góp phần minh chứng cho tính cấp thiết của đề tài. Nội dung gồm có 4 phần: (1) Giới thiệu; (2) Các nghiên cứu nước ngoài; (3) Các nghiên cứu trong nước; (4) Nhận xét các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống trong nghiên cứu. Các nghiên cứu nước ngoài Nhằm giải quyết vấn đề, tác giả đã nghiên cứu tổng quan các nghiên cứu nước ngoài và trong nước.

Đặc thù kế toán khu vực công có những khác biệt nhất định giữa các quốc gia, và các đơn vị ở các lĩnh vực khác nhau trong một quốc gia, do đó đối với các nghiên cứu nước ngoài, tiếp cận theo nội dung và không gian. Nghiên cứu tổng quan các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng PBB tại các quốc gia, sau đó nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng PBB, với tiêu chí: thứ nhất, lựa chọn những nghiên cứu trên những tạp chí uy tín và các bài luận án và luận văn từ năm 1999 trở về sau để nghiên cứu, vì giai đoạn đó PBB được phát triển và áp dụng rộng rãi sang nhiều nước trên thế giới (A. Shah & Shen, 2007) (xem Phụ lục 7); Thứ hai, đánh giá các tạp chí học thuật đối với các nghiên cứu nước ngoài, tác giả dùng bảng xếp hạng tạp chí được cung cấp bởi ABS (2015) và SCJmago (http://www.com/) làm điểm tham chiếu các tạp chí học thuật. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB tại các quốc gia Việc áp dụng mô hình PBB được nghiên cứu ở phạm vi đơn vị công, nhưng việc kết hợp các quan điểm vĩ mô và vi mô có thể cung cấp những hiểu biết mới và giúp nhận diện những nhân tố có tác động đáng kể (Grossi, Reichard, & Ruggiero, 2016).

Vì vậy, phần này trình bày các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng mô hình PBB ở phạm vi cấp quốc gia, trước khi tìm hiểu các nghiên cứu liên quan ở cấp đơn vị. Theo Chan, Jones, and Lüder (1996) nghiên cứu về lập dự toán là một phần trong chuỗi các nghiên cứu về kế toán nhà nước, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong thời kỳ quản lý công mới. Bên cạnh đó, xu hướng cải cách hệ [9] thống kế toán và NSNN là vấn đề cốt lõi của nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển trong các thập kỷ qua như Hoa kỳ, New Zealand, Anh, Úc, Hà Lan, Thụy Điển, Phần Lan, Canada, và Albania, Malaysia, Ai Cập, Nam Phi, …(Ouda, 2003, 2008, 2010), trong đó có Việt Nam, với mục tiêu đổi mới và tăng cường hiệu quả quản lý tài chính (A. Mô hình PBB là cách quản lý, lập dự toán giống cách quản lý trong doanh nghiệp; và hiện là hướng đổi mới quản lý tài chính công của nhiều nước.

Các quốc gia có kinh nghiệm trong việc áp dụng PBB là những quốc gia có kinh nghiệm lâu dài trong việc thực hiện quá trình đổi mới, đặc biệt: Hoa kỳ là quốc gia đầu tiên khởi xướng việc áp dụng PBB (Talebnia, Vakilifard, Yeganeh, & Mohammadipour, 2012). Vì vậy, các nghiên cứu về áp dụng PBB đều học kinh nghiệm của Hoa Kỳ, và các quốc gia tiên phong trong cải cách quản lý ngân sách dựa trên KQHĐ, như: New Zealand, Canada, Thụy Điển và Vương quốc Anh. (Ehsein, 2014; Mauro, Cinquini, & Grossi, 2017) Trong Phụ lục 1, 4 nghiên cứu chính về tình hình áp dụng PBB ở một số quốc gia, ngoài ra A. Shah and Shen (2007) đã tổng hợp đầy đủ những nội dung liên quan đến PBB gồm: khái niệm, vai trò, tác động của PBB.

Bên cạnh đó Shah và Shen còn so sánh ưu nhược điểm các mô hình khác nhau, và kinh nghiệm chuyển sang PBB của các quốc gia phát triển (New Zealand, Úc và Hà Lan); cũng như các quốc gia đang phát triển (Malaysia, Chilean, Thái Lan, Boliva). Shah and Shen (2007) đã đề cập đến các điều kiện quan trọng để áp dụng mô hình PBB hiệu quả, như: sự hỗ trợ về pháp lý, hỗ trợ và sự tham gia của người dân, năng lực hành chính tối thiểu, đào tạo nhân viên… Các nghiên cứu này là bằng chứng chứng minh để áp dụng thành công mô hình PBB thì yêu cầu phải có sự hỗ trợ của thể chế về mặt pháp lý và khả năng áp dụng của thể chế. Sau đây là một số phát hiện trong các nghiên cứu: Tại các quốc gia phát triển - Kinh nghiệm thực hiện PBB ở Úc và New Zealand: Carlin and Guthrie (2001) với phương pháp định lượng dạng khảo sát, cho thấy rằng: mặc dù có những nhận thức về lợi ích của mô hình PBB thúc đẩy quá trình đổi mới sang áp dụng PBB tại Úc và New Zealand, tuy nhiên vẫn tồn tại một số vấn đề trong quá trình áp dụng PBB, đó là [10] năng lực của người thực hiện, thiếu kiến thức để định nghĩa về KQHĐ, và thiếu năng lực để có thể tính toán đo lường được KQHĐ cung cấp các thông tin phục vụ cho việc lập dự toán, do đó việc áp dụng PBB vẫn chưa đạt được hiệu quả. - Trong nghiên cứu của Lee and Wang (2009) với phương pháp định tính, xem PBB là biến ngoại sinh tác động đến hành vi chi tiêu của Chính phủ, qua việc tìm hiểu mô hình chi tiêu tăng trưởng của Hoa kỳ, Đài Loan và Trung Quốc, với việc thực hiện PBB.

Nghiên cứu này nhấn mạnh đến nhận thức về lợi ích của việc thực hiện PBB trong việc giảm tỷ lệ gia tăng trong chi tiêu, cải thiện thâm hụt và mức thặng dư. Nhận thức này góp phần làm tăng thêm động lực chuyển sang PBB của các quốc gia. Tại các quốc gia đang phát triển - Indonesia (quốc gia đang phát triển như Việt Nam), Syukri (2005) dùng phương pháp định tính, nghiên cứu kinh nghiệm thực hiện PBB của Hoa kỳ về cách đánh giá toàn diện hệ thống đo lường KQHĐ. Qua đó, Syukri nhận diện các yếu tố quan trọng và các bước cần thiết để thực hiện PBB cho Indonesia.

Kết quả này là nhấn mạnh kiến thức và năng lực đo lường KQHĐ của người lập dự toán và của các nhà quản lý là yếu tố quan trọng để thực hiện PBB. Những phát hiện này cũng phù hợp với phát hiện của Carlin and Guthrie (2001) thực hiện ở Úc, bên cạnh đó Syukri (2005) còn cho thấy rằng một yếu tố hỗ trợ cần thiết nữa, khá quan trọng, đó là những hướng dẫn chi tiết liên quan đến PBB trong các văn bản pháp luật. Bawono còn nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác (Anh, Úc, Đan Mạnh) kết hợp với mô hình FMR của Lüder (2002) và lý thuyết xã hội học thể chế mới (New institutional sociology-NIS) khám phá nhiều vấn đề tác động đến việc áp dụng PBB ở Indonesia. Kết quả Bawono (2015) phát hiện ra nhân tố chính là “nhận thức về lợi thế tương đối của PBB” trong việc cung cấp nhiều thông tin hơn so với các phương pháp khác phục vụ cho việc đánh giá trong quản lý.

Tuy nhiên các quốc gia khác nhau có đặc điểm về thể chể cũng như những hạn chế khác nhau, do đó cần phải điều chỉnh thể chế (khả năng áp dụng và thẩm quyền áp dụng) phù hợp với các [11] yêu cầu của PBB trước khi chuyển sang PBB. Những thay đổi này góp phần tạo điều kiện thuận lợi hỗ trợ cho việc triển khai áp dụng PBB thành công (Robinson, 2007). Tóm tại qua các nghiên cứu tổng quan về việc áp dụng mô hình PBB ở một số quốc gia cho thấy việc thực hiện PBB là xu hướng tất yếu trong quá trình cải cách của các quốc gia. Tuy nhiên cần có thời gian và phụ thuộc nhiều nhân tố tác động liên quan đến thể chế (gồm khả năng đo lường KQHĐ và áp dụng PBB của thể chế, và thẩm quyền áp dụng) để thực hiện thành công mô hình PBB ở một quốc gia.

Hơn nữa trong một quá trình đổi mới không thể không xét đến yếu tố con người, đặc biệt những người trực tiếp thực hiện lập dự toán, là yếu tố quan trọng quyết định cho sự thành công của việc áp dụng mô hình PBB (Hepworth, 2003). Vì vậy các phần tiếp theo là tổng quan nghiên cứu về các nhân tố tác động thúc đẩy người lập dự toán áp dụng PBB một cách hiệu quả trong phạm vi cả tại một quốc gia, và tại một đơn vị. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc áp dụng mô hình PBB 1. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc chấp nhận áp dụng một sự đổi mới tại các đơn vị.

Xu hướng cải cách quản lý ngân sách dựa trên KQHĐ đã làm thay đổi phương thức lập dự toán, cụ thể là chuyển từ tập trung vào đầu vào sang tập trung vào kết quả dẫn đến “sự gia tăng lượng thông tin và thay đổi loại thông tin được tạo ra để dùng cho mục đích quản lý và lập dự toán” (Kristensen, Groszyk, & Bühler, 2002, p. Do đó trọng tâm của một số nghiên cứu về việc áp dụng PBB là khám phá sự chấp nhận đổi mới trong việc sử dụng các thông tin về KQHĐ trong nội bộ đơn vị phục vụ cho việc lập dự toán (Ví dụ: J. Melkers & Willoughby, 2005; Moynihan & Pandey, 2010; J. Vì vậy nghiên cứu này xem xét những nghiên cứu nước ngoài liên quan đến việc áp dụng một sự đổi mới hoặc sự đổi mới HTTT nói chung (như đổi mới về: công nghệ; kỹ thuật kế toán quản trị mới hoặc chuyển đổi HTTT mới định hướng quản lý dựa trên KQHĐ) để phát hiện những nhân tố có thể tác động đến việc áp dụng PBB và những lý thuyết nền tảng nói chung.

Cụ thể: - Premkumar and Roberts (1999) với phương pháp hỗn hợp đánh giá những nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng một công nghệ mới trong các đơn vị nhỏ ở cộng đồng [12] nông thôn của Hoa Kỳ. Các phát hiện cho thấy sự hỗ trợ của nhà quản lý cấp cao, quy mô của các tổ chức, lợi thế tương đối, căng thẳng bên ngoài và căng thẳng cạnh tranh, là những yếu tố quan trọng thúc đẩy việc áp dụng một sự đổi mới. Các phát hiện này của Premkumar and Roberts (1999) chứng minh cho tác động của nhận thức về lợi thế tương đối của sự đổi mới đến hành vi áp dụng sự đổi mới. Brown, Cajee, Davies, and Stroebel (2003) cũng đã xác nhận sự tác động của nhận thức về lợi thế tương đối đối với việc khuếch tán một sự đổi mới.