CHƯƠNG I. Các khái niệm cơ bản 1. Biến đổi khí hậu Theo Uỷ ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu IPCC (2007), “Biến đổi khí hậu là sự biến đổi về trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể nhận biết được thông qua sự biến đổi về trung bình và sự biến động của các thuộc tính của nó, được duy trì trong một thời gian đủ dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu, hoặc do những tác động bên ngoài, hoặc do tác động thường xuyên của con người làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển hoặc sử dụng đất”.
Theo Luật Khí tượng thủy văn (2015), “Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người, biểu hiện bởi sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan”. Truyền thông Định nghĩa truyền thông “Truyền thông là một quá trình trong đó người làm công tác truyền thông (tuyên truyền viên) truyền đạt các thông tin (thông điệp truyền thông) tới người nhận thông tin (đối tượng truyền thông) nhằm mục đích nâng cao kiến thức, thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của người nhận thông tin thông qua các cách tiếp cận, hình thức và phương pháp khác nhau." (Nguyễn Đức Ngữ, 2008) Mục đích và vai trò của truyền thông Mọi hoạt động truyền thông đều có mục đích vụ thể và đóng vai trò quan trọng là một công cụ để thực hiện các mục đích của chủ thể. Bên cạnh vai trò trong việc tạo ra sự tranh luận, thảo luận rộng rãi giữa các đối tượng. Truyền thông còn nắm vai trò trong việc nâng cao kiến thức, vận động thi hành các chủ trương, tư vấn giúp đỡ quần chúng, v.v… Các phương thức truyền thông Có 3 phương thức truyền thông được sử dụng đó là: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Truyền thông một chiều: Bằng phương thức này người truyền thông gửi thông điệp truyền thông đến người nhận thông điệp truyền thông qua kênh truyền thông mà không có điều kiện nhận được sự phản hồi của đối tượng truyền thông.
Sơ đồ truyền thông một chiều - Truyền thông hai chiều: Theo phương thức này, thông điệp truyền thông được trao đổi giữa người gửi và người nhận thông điệp qua kênh truyền thông. Người gửi thông điệp có điều kiện thu thập các thông tin phản hồi từ phía người nhận. Quá trình này có thể lặp đi lặp lại nhiều lần. Sơ đồ truyền thông hai chiều - Truyền thông nhiều chiều (truyền thông đa chiều): Khác với phương thức truyền thông hai chiều, phương thức truyền thông nhiều chiều đòi hỏi người gửi thông điệp truyền thông cần hiểu biết đối tượng truyền thông trước khi gửi thông điệp truyền thông.
Để làm được việc này, người làm truyền thông phải tổ chức thu thập thông tin từ phía đối tượng truyền thông. Có nhiều phương pháp thu thập thông tin, song phổ biến và hiệu quả nhất là tiến hành điều tra, khảo sát, nghiên cứu thực 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tế tại cơ sở. Vì vậy quá trình truyền thông theo phương thức nhiều chiều bao gồm ba bước là: Bước 1: Thu thập thông tin về đối tượng truyền thông Bước 2: Gửi thông điệp truyền thông tới đối tượng truyền thông Bước 3: Phản hồi thông tin từ phía đối tượng truyền thông. (Nguyễn Đức Ngữ, 2008) Bước 1 Bước 2 Thu thập thông tin về người nhận thông điệp Bước 3 Hình 1.
Sơ đồ truyền thông nhiều chiều (truyền thông đa chiều) 1. Truyền thông biến đổi khí hậu Khái niệm Truyền thông biến đổi khí hậu thực chất là một loại của truyền thông môi trường. Do đó truyền thông về BĐKH cũng có những đặc điểm chung với truyền thông môi trường, đó là: - Các vấn đề của BĐKH có tác động, ảnh hưởng đến mọi người, mọi ngành, mọi nghề, mọi mặt của đời sống xã hội của con người, không chỉ đối với các thế hệ hiện tại mà cả đến các thế hệ tương lai. - Phạm vi tác động, ảnh hưởng của các vấn đề môi trường đến điều kiện tự nhiên và các hoạt động kinh tế - xã hội thay đổi rất rộng, từ cá nhân, xóm, thôn, bản đến quốc gia, khu vực và toàn cầu.
Vì thế, vấn đề môi trường là vấn đề chung của cộng đồng, chẳng hạn, kinh tế xanh và BĐKH là vấn đề toàn cầu. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Những tác động và hậu quả tác động của sự thay đổi môi trường, BĐKH do con người gây ra đến các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người không phải lúc nào cũng có thể dễ dàng nhận ra, xác định, đánh giá được, mặt khác, nó không chỉ có những hậu quả trước mắt mà có cả những hậu quả tiềm tàng trong tương lai, có khi phải đến các thế kỷ sau. Mục đích, yêu cầu của truyền thông biến đổi khí hậu: - Mục đích của truyền thông về BĐKH không chỉ là nhằm truyền đạt thông tin hay quá nhấn mạnh vào truyền đạt thông tin, mà quan trọng hơn là nhằm thu hút mọi người tham gia vào quá trình chia sẻ thông tin, tạo ra sự hiểu biết chung, nhận thức chung về những vấn đề môi trường và BĐKH để từ đó cùng chia sẻ trách nhiệm và thống nhất hành động theo một hướng chung trong việc giải quyết những vấn đề thuộc môi trường và BĐKH đặt ra. - Yêu cầu của truyền thông về BĐKH là: + Làm cho các đối tượng truyền thông thấy rõ thực trạng của họ và cộng đồng của họ đã và đang chịu những hậu quả tác động tiêu cực của sự suy thoái môi trường và BĐKH, những nguy cơ, hiểm họa tiềm tàng do suy thoái môi trường và BĐKH gây ra trong tương lai, nguyên nhân của suy thoái môi trường và BĐKH hiện nay và những giải pháp mà loài người phải thực hiện để bảo vệ môi trường, ứng phó với BĐKH, thông qua việc cung cấp cho họ những minh chứng khoa học và thực tiễn sinh động về hiện trạng suy thoái môi trường, BĐKH và những hậu quả tác động của chúng.
+ Thu hút, huy động được đông đảo lực lượng xã hội tham gia vào quá trình truyền thông, qua đó nâng cao được nhận thức, kiến thức khoa học, thay đổi thái độ và hành vi của họ theo hướng bảo vệ môi trường, phát triển bền vững, ứng phó thích hợp và có hiệu quả với BĐKH trong mọi hoạt động sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội và đời sống, nhằm củng cố thành tập quán. Khái niệm Theo Luật phòng chống thiên tai (2013), “Thiên tai là hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế - xã hội, bao gồm: bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác”. Các loại thiên tai Thiên tai gây ra các tác động có thể bao gồm thiệt hại về người, gây thương tích, dịch bệnh và các tác động xấu tới sức khỏe con người, tinh thần và phúc lợi xã hội cùng với thiệt hại về của cải vật chất, hủy hoại tài sản, đình trệ dịch vụ, gián đoạn các hoạt động kinh tế xã hội và suy thoái môi trường. - Bão và áp thấp nhiệt đới: đều là một vùng gió xoáy có phạm vi ảnh hưởng rộng từ 200 đến 500 km.
Khi đổ bộ vào đất liền, bão và áp thấp thường gây gió lớn, mưa to và nước dâng gây thiệt hại trực tiếp và kéo theo các hiểm họa khác. Bão và áp thấp nhiệt đới được nhận biết dựa vào cấp gió (gió dưới cấp 8 được gọi là áp thấp nhiệt đới, gió từ cấp 8 trở lên được gọi là bão, gió từ cấp 10 đến cấp 11 được gọi là bão mạnh, từ cấp 12 trở lên được gọi là bão rất mạnh). - Lốc: là một luồng xoáy hình phễu, xảy ra đột ngột, diễn ra trong thời gian ngắn, di chuyển nhanh trên mặt đất hoặc trên biển. Lốc có sức gió mạnh tương đương với sức gió của bão, hoạt động trong không gian hẹp từ vài km2 đến vài chục km2.
Lốc có thể nhìn thấy từ luồng gió xoáy cuốn theo những vật thể (ví dụ: cát, bụi, nhà cửa, cây cối,…). - Lũ: là hiện tượng khi mực nước và tốc độ dòng chảy trên sông, suối vượt quá mức bình thường trong một thời gian nhất định, sau đó rút xuống ở mức bình thường. - Ngập lụt: là hiện tượng nước ngập vượt quá mức bình thường, làm ngập công trình, nhà cửa, cây cối, đồng ruộng, … ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống. - Lũ quét: là lũ xảy ra bất ngờ, dòng chảy xiết thường kèm theo đất đá và bùn cát,…lên nhanh, xuống nhanh, sức tàn phá lớn thường xảy ra ở khu vực có địa hình dốc.
- Sạt lở đất: là hiện tượng đất bị sạt, trượt mất ổn định, thường xảy ra ở các khu vực đồi núi dốc và bờ sông, bờ biển. - Mưa đá: là hiện tượng mưa dưới dạng hạt hoặc cục băng, có kích thước khoảng từ vài milimet (mm) đến hàng chục centimet (cm) thường xảy ra trong thời 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điểm giao mùa. Trong cơn dông, mưa đá thường kèm theo gió rất mạnh có khi là gió lốc. - Sương muối: là hiện tượng hơi nước ở sát mặt đất đóng băng thành các hạt nhỏ và trắng như muối ngay trên mặt đất hay bề mặt cây cỏ hoặc các vật thể khác khi không khí trên đó ẩm và lạnh.
Sương muối chỉ có màu trắng giống tinh thể muối nhưng không có vị mặn. - Rét hại: là nhiệt độ trung bình ngày trong khu vực giảm xuống dưới 13oC, thời tiết nhiều mây và có thể có mưa nhỏ. Rét hại thường xảy ra ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vào các tháng chính đông. - Nắng nóng: là một dạng thời tiết khi nhiệt độ cao nhất nằm trong khoảng 35oC – 37oC và khi nhiệt độ cao hơn 37oC được gọi là nắng nóng gay gắt.
- Hạn hán: là hiện tượng thiếu nước cho sinh hoạt và sản xuất trong một khoảng thời gian nhất định (hạn hán có thể do lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng kéo dài, thiếu nguồn nước, sông suối, ao hồ cạn kiệt, giảm mực nước ngầm, giảm độ ẩm trong đất, do tác động bất hợp lý của con người.