Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế tiềm năng giảm nhẹ và vai trò thích ứng với biến đổi khí hậu của một số mô hình nông lâm kết hợp truyền thống tại huyện tuần giáo tỉnh điện biên

Luận văn phân tích hiệu quả kinh tế, tiềm năng giảm nhẹ và vai trò thích ứng biến đổi khí hậu của mô hình nông lâm kết hợp tại Tuần Giáo, Điện Biên.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Và Vai Trò Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu Của Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Tại Tuần Giáo, Điện Biên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Điện Biên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về Nông Lâm kết hợp
• 1.2. Khái niệm NLKH
• 1.3. Lợi ích của canh tác NLKH
• 1.4. Tình hình NLKH trên thế giới
• 1.5. Sự phát triển NLKH ở Việt Nam
• 1.6. Sự phát triển NLKH ở Điện Biên
• 1.7. Tổng quan về ứng phó với biến đổi khí hậu
• 1.8. Biến đổi khí hậu (BĐKH) ở Việt Nam
• 1.9. Ứng phó với BĐKH
• 1.10. Mối quan hệ giữa NLKH và ứng phó với BĐKH
• 1.11. NLKH và vai trò thích ứng với BĐKH
• 1.12. NLKH và tiềm năng giảm nhẹ BĐKH
• 1.13. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.14. Đặc điểm tự nhiên
• 1.15. Vị trí địa lý
• 1.16. Đặc điểm tài nguyên
• 1.17. Quỹ đất đai
• 1.18. Khí hậu, thủy văn
• 1.19. Đặc điểm kinh tế, xã hội
• 1.20. Dân số, đời sống và nguồn lao động
• 1.21. Điều kiện về thị trường
• 1.22. Quy hoạch sản xuất nông nghiệp; các sản phẩm chủ lực
• 1.23. Về sản xuất Nông - Lâm nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp kế thừa số liệu sơ cấp
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.7. Tổng quan NLKH tại vùng nghiên cứu và đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH truyền thống
• 2.8. Phương pháp chọn mô hình và hộ gia đình điển hình tiến hành nghiên cứu
• 2.9. Tiềm năng giảm nhẹ với biến đổi khí hậu của mô hình NLKH truyền thống
• 2.10. Vai trò thích ứng với biến đổi khí hậu của mô hình NLKH
• 2.11. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.12. Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH truyền thống
• 2.13. Tiềm năng giảm nhẹ với biến đổi khí hậu của mô hình NLKH truyền thống
• 2.14. Vai trò thích ứng với biến đổi khí hậu của mô hình NLKH
• 2.15. Quy đổi thành lượng CO2 đã được hấp thụ
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình hình phát triển chung của các hệ thống NLKH tại huyện Tuần Giáo
• 3.2. Tình hình cơ bản của các hệ thống NLKH tại huyện Tuần Giáo
• 3.3. Sơ lược về các hệ thống NLKH truyền thống hiện có
• 3.4. Đánh giá hiệu quả kinh tế của một số mô hình NLKH truyền thống điển hình tại huyện Tuần Giáo
• 3.5. Khả năng giảm nhẹ BĐKH của mô hình NLKH truyền thống tại Tuần Giáo
• 3.6. Lượng carbon tích lũy trong thành phần thực vật của mô hình NLKH truyền thống
• 3.7. Lượng carbon tích lũy trong đất của các phương thức NLKH truyền thống
• 3.8. Tổng lượng CO2 hấp thụ của 2 phương thức canh tác NLKH truyền thống và giá trị thương mại
• 3.9. Đánh giá vai trò của mô hình NLKH trong thích ứng với BĐKH
• 3.10. Khả năng đảm bảo an ninh lương thực
• 3.11. Khả năng duy trì độ phì, dinh dưỡng đất
• 3.12. Khả năng giảm nhẹ rủi ro thiên tai
• 3.13. Khả năng giữ nước và duy trì độ ẩm trong đất
• 3.14. Thuận lợi, khó khăn trong phát triển nông lâm nghiệp tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 3.15. Đề xuất các khuyến nghị chính sách nhằm phát triển và mở rộng mô hình NLKH
• 3.15.1. Đối với cấp quản lý
• 3.15.2. Đối với hộ gia đình
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đánh giá hiệu quả kinh tế

Nghiên cứu tập trung vào đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) truyền thống tại Tuần Giáo, Điện Biên. Kết quả cho thấy, các mô hình này mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho người dân địa phương. Cụ thể, hệ thống NLKH giúp tăng thu nhập từ nhiều nguồn khác nhau như lương thực, thực phẩm, gỗ và củi. Điều này góp phần cải thiện đời sống kinh tế của các hộ gia đình, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn biến phức tạp. Các mô hình này cũng giúp giảm rủi ro trong sản xuất nhờ tính đa dạng về sản phẩm và khả năng thích ứng với điều kiện môi trường thay đổi.

1.1. Hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH

Các mô hình NLKH truyền thống tại Tuần Giáo được đánh giá là có hiệu quả kinh tế cao hơn so với các phương thức canh tác đơn lẻ. Ví dụ, hệ thống R-AC-CAQ-Lúa nương và R-AC-CAQ-Lúa nước cho thấy sự kết hợp giữa cây lâu năm và cây ngắn ngày giúp tối ưu hóa sử dụng đất, tăng năng suất và giảm chi phí đầu vào. Điều này không chỉ cải thiện thu nhập mà còn đảm bảo an ninh lương thực cho người dân.

1.2. Tác động kinh tế đến hộ gia đình

Nghiên cứu chỉ ra rằng, các hộ gia đình áp dụng mô hình NLKH có thu nhập ổn định hơn so với các hộ chỉ canh tác nông nghiệp thuần túy. Sự đa dạng hóa sản phẩm giúp giảm thiểu rủi ro về giá cả thị trường và thiên tai. Đồng thời, việc kết hợp cây lâu năm và cây ngắn ngày còn tạo thêm việc làm, góp phần giải quyết vấn đề lao động nhàn rỗi tại địa phương.

II. Vai trò thích ứng biến đổi khí hậu

Mô hình NLKH tại Tuần Giáo được đánh giá cao về khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Các hệ thống này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của thiên tai như lũ lụt, hạn hán và xói mòn đất. Bằng cách kết hợp cây lâu năm và cây ngắn ngày, mô hình NLKH duy trì độ ẩm đất, cải thiện độ phì nhiêu và giảm phát thải khí nhà kính. Điều này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo sự bền vững trong sản xuất nông nghiệp.

2.1. Khả năng giảm nhẹ biến đổi khí hậu

Các mô hình NLKH truyền thống có khả năng hấp thụ carbon đáng kể, góp phần giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Nghiên cứu cho thấy, lượng carbon tích lũy trong đất và thực vật của các hệ thống này cao hơn so với canh tác nông nghiệp thuần túy. Điều này làm giảm lượng CO2 trong khí quyển, đồng thời tạo ra giá trị thương mại từ việc bán carbon.

2.2. Duy trì độ phì nhiêu đất

Mô hình NLKH giúp duy trì và cải thiện độ phì nhiêu đất thông qua việc bổ sung chất hữu cơ từ lá cây và thảm thực vật rụng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu khi đất đai dễ bị thoái hóa và xói mòn. Các hệ thống này cũng giúp giữ nước và duy trì độ ẩm đất, tạo điều kiện thuận lợi cho cây trồng phát triển.

III. Phát triển bền vững và chính sách nông lâm

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm phát triển bền vững mô hình NLKH tại Tuần Giáo, Điện Biên. Các khuyến nghị bao gồm việc hỗ trợ kỹ thuật, tài chính cho người dân, đồng thời xây dựng các chính sách khuyến khích áp dụng mô hình NLKH trên diện rộng. Điều này không chỉ giúp cải thiện sinh kế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu.

3.1. Khuyến nghị chính sách

Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức quốc tế để nhân rộng mô hình NLKH. Các chính sách như hỗ trợ vốn, đào tạo kỹ thuật và xây dựng thị trường tiêu thụ sản phẩm là cần thiết để đảm bảo tính bền vững của mô hình.

3.2. Phát triển mô hình NLKH

Việc phát triển và nhân rộng các mô hình NLKH truyền thống cần được thực hiện dựa trên đặc điểm sinh thái và kinh tế xã hội của từng khu vực. Điều này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan, bao gồm người dân, nhà khoa học và chính quyền địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên, nằm trong vùng Tây Bắc Việt Nam, có diện tích tự nhiên 113.776,82 ha với khoảng 95% là đất nông nghiệp và lâm nghiệp. Dân số gần 78.000 người, trong đó hơn 90% sống ở khu vực nông thôn, chủ yếu dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp. Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang tác động mạnh mẽ đến điều kiện tự nhiên và sản xuất nông nghiệp tại đây, với nhiệt độ trung bình tăng và lượng mưa phân bố không đều, gây ra hạn hán, lũ lụt, sạt lở đất và ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh lương thực.

Trong bối cảnh đó, mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) truyền thống được xem là giải pháp bền vững, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế, vừa góp phần giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và thích ứng với BĐKH. Nghiên cứu tập trung đánh giá hiệu quả kinh tế, tiềm năng giảm nhẹ và vai trò thích ứng của một số mô hình NLKH truyền thống tại huyện Tuần Giáo trong giai đoạn 2012-2014. Mục tiêu cụ thể gồm đánh giá hiệu quả kinh tế, tiềm năng giảm nhẹ BĐKH thông qua lượng carbon tích lũy, vai trò thích ứng với BĐKH và đề xuất giải pháp phát triển bền vững các mô hình này. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên đất, nâng cao sinh kế người dân và ứng phó với biến đổi khí hậu tại vùng núi Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nông lâm kết hợp (NLKH) là hệ thống quản lý đất đai bền vững, phối hợp sản xuất cây trồng lâu năm, cây ngắn ngày và vật nuôi trên cùng một diện tích nhằm tăng năng suất tổng thể và đa dạng sản phẩm. NLKH có ba đặc tính cơ bản: khả năng sản xuất cao, tính bền vững và tính khả thi trong điều kiện sinh thái và xã hội địa phương. Hệ thống này không chỉ tạo ra lợi ích kinh tế mà còn cải thiện môi trường, bảo vệ đất, giữ nước và hấp thụ khí CO2, góp phần giảm nhẹ biến đổi khí hậu.

Khung lý thuyết nghiên cứu dựa trên các mô hình NLKH truyền thống tại vùng đồi núi, tập trung vào các khái niệm chính: hiệu quả kinh tế, tiềm năng giảm nhẹ khí nhà kính (carbon tích lũy trong sinh khối và đất), vai trò thích ứng với biến đổi khí hậu (bảo vệ đất, duy trì độ ẩm, giảm rủi ro thiên tai) và các yếu tố xã hội kinh tế ảnh hưởng đến phát triển mô hình. Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng phương pháp đánh giá nhanh tích lũy carbon (RACSA) để đo lường lượng carbon trong các thành phần thực vật và đất.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu sơ cấp thu thập trực tiếp từ 90 hộ gia đình tại 3 xã Quài Nưa, Pú Nhung và Thị trấn Tuần Giáo, được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên có phân tầng theo mức độ nghèo đói (thoát nghèo, cận nghèo, nghèo). Các mô hình NLKH truyền thống điển hình được lựa chọn dựa trên tiêu chí lịch sử tồn tại lâu dài, tính đại diện về thành phần cây trồng và vật nuôi, phù hợp với điều kiện địa hình và khí hậu.

Phương pháp phân tích gồm: khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu, đo đạc sinh khối cây theo phương pháp không phá hủy, thiết lập ô đo đếm “lồng nhau” với diện tích ô tiêu chuẩn 2000 m² để đo cây gỗ lớn, ô phụ 200 m² cho cây nhỏ, và các ô nhỏ hơn để lấy mẫu cây bụi, thảm tươi, thảm mục. Lượng carbon tích lũy được tính toán dựa trên công thức sinh khối của Kettering et al. (2001) và tỷ trọng gỗ từng loài. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm thống kê để đánh giá hiệu quả kinh tế, so sánh lượng carbon tích lũy giữa các mô hình và phân tích vai trò thích ứng với BĐKH.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2012 đến 2014, bao gồm giai đoạn thu thập số liệu ngoại nghiệp, phân tích mẫu đất và sinh khối, xử lý số liệu và viết báo cáo luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH truyền thống
   Mô hình NLKH truyền thống tại Tuần Giáo cho thấy hiệu quả kinh tế vượt trội so với mô hình nông nghiệp thuần. Thu nhập bình quân của hộ áp dụng mô hình NLKH truyền thống đạt khoảng 25 triệu đồng/năm, cao hơn 30% so với mô hình nông nghiệp thuần. Tỷ lệ hộ thoát nghèo trong nhóm áp dụng NLKH tăng lên 45% so với 20% ở nhóm đối chứng.

2. Tiềm năng giảm nhẹ biến đổi khí hậu
   Lượng carbon tích lũy trung bình trong sinh khối thực vật của mô hình NLKH truyền thống đạt 18,5 tấn C/ha, cao hơn 40% so với mô hình nông nghiệp thuần (13,2 tấn C/ha). Carbon tích lũy trong đất của mô hình NLKH cũng cao hơn, đạt 25 tấn C/ha so với 15 tấn C/ha. Tổng lượng CO2 hấp thụ của mô hình NLKH truyền thống ước tính khoảng 67 tấn CO2/ha, góp phần giảm phát thải khí nhà kính hiệu quả.

3. Vai trò thích ứng với biến đổi khí hậu
   Mô hình NLKH truyền thống giúp duy trì độ ẩm đất trung bình 22% trong mùa khô, cao hơn 15% của mô hình nông nghiệp thuần, giảm thiểu rủi ro hạn hán. Khả năng giữ nước và chống xói mòn đất được cải thiện rõ rệt, giảm thiểu thiệt hại do lũ quét và sạt lở. Mô hình cũng đảm bảo an ninh lương thực với đa dạng sản phẩm thu hoạch quanh năm, giảm nguy cơ mất mùa.

4. Thuận lợi và khó khăn trong phát triển NLKH
   Thuận lợi gồm nguồn tài nguyên đất rộng lớn, kinh nghiệm canh tác truyền thống, sự hỗ trợ từ các dự án phát triển nông lâm kết hợp. Khó khăn là hạn chế về kỹ thuật canh tác hiện đại, thiếu vốn đầu tư, biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và thị trường tiêu thụ chưa ổn định.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả kinh tế cao của mô hình NLKH truyền thống phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy sự đa dạng hóa sản phẩm và tận dụng tối ưu tài nguyên đất giúp tăng thu nhập và giảm rủi ro. Lượng carbon tích lũy lớn chứng minh vai trò quan trọng của NLKH trong giảm nhẹ biến đổi khí hậu, tương đồng với kết quả nghiên cứu tại các vùng đệm rừng nhiệt đới khác. Khả năng giữ nước và cải thiện độ ẩm đất giúp mô hình thích ứng tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

Biểu đồ so sánh lượng carbon tích lũy giữa các mô hình và bảng số liệu hiệu quả kinh tế minh họa rõ nét sự vượt trội của NLKH truyền thống. Kết quả này khẳng định NLKH không chỉ là phương thức sản xuất bền vững mà còn là công cụ quan trọng trong chiến lược ứng phó với biến đổi khí hậu tại vùng núi Tây Bắc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ thuật canh tác NLKH
   Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác, quản lý rừng và bảo vệ môi trường cho nông dân nhằm nâng cao năng lực áp dụng mô hình NLKH truyền thống. Mục tiêu tăng tỷ lệ hộ áp dụng kỹ thuật mới lên 70% trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với các tổ chức phi chính phủ.

2. Hỗ trợ vốn và đầu tư phát triển mô hình
   Cung cấp các gói tín dụng ưu đãi, hỗ trợ vật tư nông nghiệp và cây giống chất lượng cao cho các hộ gia đình áp dụng NLKH. Mục tiêu tăng diện tích NLKH lên 20% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng chính sách xã hội, UBND huyện Tuần Giáo.

3. Xây dựng hệ thống thị trường và chuỗi giá trị sản phẩm NLKH
   Phát triển kênh tiêu thụ sản phẩm đa dạng từ mô hình NLKH, kết nối với các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu. Mục tiêu tăng giá trị thương mại sản phẩm lên 25% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Công Thương, các hợp tác xã nông nghiệp.

4. Tăng cường công tác bảo vệ và phát triển rừng tái sinh
   Thực hiện giao đất, giao rừng cho cộng đồng quản lý, đồng thời triển khai các biện pháp phòng chống cháy rừng, xói mòn đất. Mục tiêu duy trì độ che phủ rừng trên 40% diện tích tự nhiên. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng phòng hộ, UBND xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách
   Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển nông lâm kết hợp, ứng phó biến đổi khí hậu phù hợp với điều kiện vùng núi Tây Bắc.

2. Các tổ chức phát triển nông nghiệp và môi trường
   Áp dụng mô hình và giải pháp đề xuất để triển khai các dự án phát triển bền vững, giảm nghèo và bảo vệ môi trường.

3. Nông dân và cộng đồng địa phương
   Nắm bắt kiến thức về mô hình NLKH truyền thống, nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng thu nhập và thích ứng với biến đổi khí hậu.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Nông nghiệp
   Tham khảo phương pháp nghiên cứu, số liệu thực tế và phân tích để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến NLKH và biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình NLKH truyền thống có ưu điểm gì so với canh tác thuần nông?
   Mô hình NLKH truyền thống đa dạng sản phẩm, tăng thu nhập trung bình 30%, cải thiện môi trường đất và giảm rủi ro thiên tai, trong khi canh tác thuần nông thường đơn điệu và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

2. Lượng carbon tích lũy trong mô hình NLKH được đo như thế nào?
   Sử dụng phương pháp đo đạc sinh khối cây không phá hủy, thiết lập ô đo đếm tiêu chuẩn và áp dụng công thức tính sinh khối của Kettering et al. để ước tính lượng carbon trong cây và đất.

3. Vai trò của NLKH trong thích ứng với biến đổi khí hậu là gì?
   NLKH giúp duy trì độ ẩm đất, giảm xói mòn, đa dạng hóa sản phẩm, giảm thiểu thiệt hại do hạn hán, lũ lụt và tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái và người dân.

4. Khó khăn chính trong phát triển NLKH tại Tuần Giáo là gì?
   Thiếu vốn đầu tư, hạn chế kỹ thuật canh tác hiện đại, biến đổi khí hậu phức tạp và thị trường tiêu thụ sản phẩm chưa ổn định là những thách thức lớn.

5. Làm thế nào để nhân rộng mô hình NLKH truyền thống?
   Cần tăng cường đào tạo kỹ thuật, hỗ trợ vốn, xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm và chính sách bảo vệ rừng, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về lợi ích của NLKH.

Kết luận

• Mô hình NLKH truyền thống tại huyện Tuần Giáo mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn 30% so với mô hình nông nghiệp thuần, góp phần nâng cao sinh kế người dân.
• Tiềm năng giảm nhẹ biến đổi khí hậu của mô hình được thể hiện qua lượng carbon tích lũy trung bình 18,5 tấn C/ha, cao hơn 40% so với mô hình đối chứng.
• NLKH giúp cải thiện độ ẩm đất, giảm thiểu rủi ro thiên tai và đảm bảo an ninh lương thực trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.
• Các giải pháp phát triển bền vững bao gồm đào tạo kỹ thuật, hỗ trợ vốn, phát triển thị trường và bảo vệ rừng cần được triển khai đồng bộ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để mở rộng mô hình NLKH truyền thống, góp phần ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu tại vùng núi Tây Bắc Việt Nam.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương áp dụng các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu quả mô hình NLKH truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về Nông Lâm kết hợp 1. Khái niệm NLKH Nông lâm kết hợp là một hệ thống quản lý đất vững bền làm gia tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai, phối hợp sản xuất các loại hoa màu (kể cả cây trồng lâu năm), cây rừng và/hay với gia súc cùng lúc hay kế tiếp nhau trên một diện tích đất, và áp dụng các kỹ thuật canh tác tương ứng với các điều kiện văn hóa xã hội của dân cư địa phương [36]. Nông lâm kết hợp là một hệ thống quản lý đất đai trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương [6].

NLKH là một hệ thống sử dụng đất trong đó phối hợp cây lâu năm với hoa màu và/ hay vật nuôi một cách thích hợp với điều kiện sinh thái và xã hội, theo hình thức phối hợp không gian và thời gian, để gia tăng sức sản xuất tổng thể của thực vật trồng và vật nuôi một cách bền vững trên một đơn vị diện tích đất, đặc biệt trong các tình huống có kỹ thuật thấp và trên các vùng đất khó khăn [41]. NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cọ, tre, hay cây ăn quả, cây công nghiệp.) được trồng có suy tính trên cùng 1 đơn vị diện tích qui hoạch đất với hoa màu và/hoặc với vật nuôi dưới hệ thống xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động hỗ tương qua lại về cả mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng [40]. Các tác giả Trần Ngọc Ngoạn và Cs (1999) [14] cho rằng: NLKH là thuật ngữ dùng để chỉ các hệ thống sử dụng đất, ở đó có các cây, con nông nghiệp (cây trồng, cây cỏ, vật nuôi.) được bố trí kết hợp với các cây lâm nghiệp theo không gian hoặc luân canh và có sự tương tác giữa cây, con nông nghiệp và lâm nghiệp về cả mặt sinh thái và kinh tế.

5 Vào năm 1997, Trung Tâm Quốc Tế nghiên cứu về NLKH (gọi tắt là ICRAF) đã xem xét lại khái niệm NLKH và phát triển nó rộng hơn như là một hệ thống sử dụng đất giới hạn trong các nông trại. Ngày nay nó được định nghĩa như là một hệ thống quản lý tài nguyên đặt cơ sở trên đặc tính sinh thái và năng động nhờ vào sự phối hợp cây trồng lâu năm vào nông trại hay đồng cỏ để làm đa dạng và bền vững sự sản xuất cho gia tăng các lợi ích về xã hội, kinh tế và môi trường của các mức độ nông trại khác nhau từ kinh tế hộ nhỏ đến " kinh tế trang trại ". Một cách đơn giản, ICRAF đã xem "Nông Lâm kết hợp là trồng cây trên nông trại" và định nghĩa nó như là một hệ thống quản lý tài nguyên tự nhiên năng động và lấy yếu tố sinh thái làm chính, qua đó cây được phối hợp trồng trên nông trại và vào hệ sinh thái nông nghiệp làm đa dạng và bền vững sức sản xuất để gia tăng các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho người canh tác ở các mức độ khác nhau [20]. Các định nghĩa trên chỉ ra những đặc trung cơ bản của NLKH đó là: - Thông thường có hai hoặc nhiều loài cây (có thể gồm cả động vật) nhưng ít nhất một trong chúng phải là những cây gỗ sống lâu năm.

- Một hệ thống NLKH luôn có hai hoặc nhiều sản phẩm đầu ra. - Chu kỳ của một hệ thống NLKH dù đơn giản nhất vẫn phức tạp hơn hệ thống độc canh cả về phương diện kinh tế cũng như sinh thái học (bao gồm cả cấu trúc và chức năng sinh thái học). Hơn thế ở đây còn có ba đặc tính mà xét về phương diện lý luận thì tất cả các hệ thống NLKH đều phải có đó là: Khả năng sản xuất; Tính bền vững; Tính khả khi [16], [19], [20], [23], [33], [36]. Các hệ thống NLKH có thể phân loại dựa trên các tiêu chuẩn về cơ sở cấu trúc, về cơ sở chức năng, về cơ sở kinh tế - xã hội, về cơ sở sinh thái… các cách phân loại này cũng chỉ có ý nghĩa tương đối và chúng có quan hệ mật thiết với nhau.

Ở vùng đất dốc, người ta thường chia các hệ thống NLKH ra làm 2 nhóm chính là: hệ thống NLKH truyền thống và hệ thống NLKH cải tiến. 6 Hệ thống NLKH truyền thống đây là hệ thống canh tác được phát triển và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ, được kiểm nghiệm qua thời gian. Chúng thường được phổ biến ở các cộng đồng người dân tộc sống ở gần hay tại rừng. Nói cách khác, hệ thống NLKH truyền thống là các kiểu canh tác NLKH được phát triển bởi chính người dân địa phương.

Điều này chứng minh rằng lý thuyết NLKH là mới mẻ nhưng thực ra là một kiểu canh tác đã được người dân sáng tạo ra từ lâu. Nhiều kỹ thuật NLKH đã được đúc kết, tồn tại và thử nghiệm bởi người nông dân qua hàng ngàn năm. Các yếu tố để xem xét một hệ thống là truyền thống/ bản địa bao gồm: - Hệ thống được tồn tại từ lâu - Hệ thống có sức sản xuất cao - Hệ thống được chấp nhận bởi người dân địa phương vì nó phù hợp với tập quán, tín ngưỡng và suy nghĩ của họ. Tại các nước châu Á cũng như Việt Nam, các cộng đồng dân cư, dân tộc ít người đã và đang sinh sống tại các vùng rừng núi, vùng sâu vùng xa, nơi giao thông liên lạc khó khăn, chính họ là những người tiên phong trong việc hình thành các kỹ thuật nông lâm kết hợp mang tính truyền thống [30].

Lợi ích của canh tác NLKH Hệ thống nông lâm kết hợp mang lại nhiều lợi ích tạo nhiều thu nhập tăng thêm từ các nguồn khác nhau, tăng sản xuất lương thực, cải thiện cung cấp thức ăn cho người và gia súc, tăng cung cấp củi, đất đai được cải thiện khả năng sản xuất, cung cấp nước cải thiện môi trường sống…. Các thành phần đa dạng được cung cấp, cho thu hoạch nhiều vào các thời điểm khác nhau trong năm, qua đó đảm bảo thu nhập và giảm nguy cơ mất mùa.Tính chất đa chức năng của NLKH cung cấp hàng loạt cơ hội, lợi ích cho các thành phần trên và dưới mặt đất, ví dụ tạo ra hàng rào sống, gỗ và môi trường sống của động vật hoang dã, cải thiện môi trường cho hoạt động của sinh vật đất. Với những lợi ích này nông lâm kết hợp có vai trò cải thiện cuộc sống của người nông dân, giúp xóa đói giảm nghèo, duy trì sự ổn định sinh thái [8].  Vai trò cung cấp lương thực và thực phẩm: Nhiều mô hình NLKH được hình thành và phát triển nhằm vào mục đích sản xuất nhiều loại lương thực, thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao đáp ứng nhu cầu của hộ gia đình.

Điển hình là hệ 7 thống VAC được phát triển rộng rãi ở nhiều vùng nông thôn nước ta. Ưu điểm của các hệ thống NLKH là có khả năng tạo ra sản phẩm lương thực và thực phẩm đa dạng trên một diện tích đất mà không yêu cầu đầu vào lớn [29].  Vai trò tạo việc làm: NLKH gồm nhiều thành phần canh tác đa dạng có tác dụng thu hút lao động, tạo thêm ngành nghề phụ cho nông dân.  Vai trò tăng thu nhập nông hộ: Với sự phong phú về sản phẩm đầu ra và ít đòi hỏi về đầu vào, các hệ thống NLKH dễ có khả năng đem lại thu nhập cao cho nông hộ.

 Vai trò giảm rủi ro trong sản xuất và tăng mức an toàn lương thực: Nhờ có cấu trúc phức tạp, đa dang được thiết kế nhằm làm tăng các quan hệ tương hỗ (có lợi) giữa các thành phần trong hệ thống, các hệ thống NLKH thường có tính ổn định cao trước các biến động bất lợi về điều kiện tự nhiên (như dịch sâu bệnh, hạn hán, v. Sự đa dạng về loại sản phẩm đầu ra cũng góp phần giảm rủi ro về thị trường và giá cả cho nông hộ. Mặt khác nó là nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm trong sinh hoạt thường ngày cho nông hộ [6,30,33]. Có thể thấy phương thức NLKH đem lại cho hộ canh tác lợi ích kinh tế: như tạo ra đa dạng sản phẩm, xóa đói giảm nghèo, cải thiện cuộc sống của người dân trong và gần rừng.

Các lợi ích xã hội: như tạo công ăn việc làm cho người dân và đặc biệt là các lợi ích về môi trường: như cải thiện môi trường đất, nước, không khí, điều hòa nguồn nước, đa dạng sinh học. Đây chính là vai trò của NLKH trong giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu. Mô hình NLKH không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất, mà còn đáp ứng các yêu cầu về bền vững môi trường như bảo vệ, cải thiện đất, giữ nước và hấp thụ và lưu giữ khí CO2 trong hệ thống, giảm lượng khí gây hiệu ứng nhà kính trong khí quyển, đóng góp vào việc giảm thiểu sự biến đổi khí hậu. Tình hình NLKH trên thế giới Thật khó có thể xác định một cách chính xác thời điểm mà tại đó hệ thống NLKH ra đời.

Mặc dù vậy, người ta vẫn thừa nhận rằng sự hình thành và phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của các ngành khoa học thuộc nông lâm nghiệp, và gắn liền với sự nhận thức của con người về sử dụng đất và nhu cầu kinh tế. Lúc đầu, du canh được xem là phương thức canh tác cổ xưa nhất, tiếp theo 8 cuộc cách mạng về kỹ thuật chăn nuôi, trồng trọt, sau du canh, sự ra đời của phương thức Taungya (canh tác đồi núi) ở vùng nhiệt đới được xem là một dấu hiệu báo trước cho phương thức NLKH sau này. Trên thế giới có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu về NLKH trong sử dụng và bảo vệ đất dốc, khó có thể xác định được số người đi sâu vào nghiên cứu vấn đề này do vậy chỉ có thể bó hẹp trong phạm vi nghiên cứu nào đó trên thế giới. “Trong vòng hai thập niên 60 và 70 của thế kỷ XX, dưới sự bảo trợ của nhóm nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế (CGIAR) nhiều trung tâm nghiên cứu nông nghiệp quốc tế được thành lập ở nhiều khu vực trên thế giới nhằm nghiên cứu nâng cao năng suất của các loại cây trồng và vật nuôi chủ yếu ở các vùng nhiệt đới.