Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TỔNG NÔNG THƯỢNG CHÂU BẠCH THÔNG 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Sách “Đại Nam nhất thống chí” viết, Nông Thượng thuộc Châu Bạch Thông, phủ Thông Hóa (Thái Nguyên), Đông - Tây cách 271 dặm, Nam - Bắc cách nhau 283 dặm. Phía Đông chạy dài đến địa giới huyện Võ Nhai (phủ Phú Bình) 188 dặm, phía Tây đến địa giới châu Chiêm Hóa tỉnh Tuyên Quang 83 dặm, phía Nam đến địa giới huyện Phú Lương và Định Châu (tức huyện Định Hóa) thuộc phủ Tòng Hóa 100 dặm, phía Bắc đến địa giới huyện Cảm Hóa và huyện Vĩnh Điện thuộc tỉnh Tuyên Quang 103 dặm [30, tr. Theo sách “Đồng Khánh địa dư chí”: “Châu Bạch Thông cách phủ lỵ 41 dặm về phía Tây.
Sở lỵ của Châu đặt ở xã Dương Quang, do bị phỉ tàn phá, châu nha tạm dựng nhà tranh để làm việc. Nay xin rời đến trang Yên Đĩnh ở hạ du. Mà xã Dương Quang chính là vùng đất rộng lớn của tổng Nông Thượng. Cũng theo Đồng Khánh địa dư chí thì tổng Nông Thượng thuộc Châu Bạch Thông tỉnh Thái Nguyên nửa đầu thế kỉ XIX gồm có các xã là Nông Thượng, Dương Quang, Huyền Tụng, Suất Hóa, Hòa Mục và Hòa Bình [35,tr819].
Nông Thượng có địa hình khá phức tạp, với trên 90% diện tích đất đai là rừng núi. Phần lớn lãnh thổ là những dãy núi đá vôi xen lẫn với núi đất, có độ cao trung bình so với mặt nước biển là 500 - 600m, điểm cao nhất là 1502m nằm trên dãy núi Phja Booc, địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Vùng thấp của Nông Thượng có chân núi kéo dài. Đất đai Nông Thượng chủ yếu là đồi núi, diện tích đồng bằng màu mỡ rất ít, chỉ xuất hiện một vài cánh đồng nhỏ ven bờ sông Cầu ở xã Dương Quang, Huyền Tụng.
Tổng Nông Thượng có hai dãy núi cao đó là dãy núi Khau Mổ (Mồ) là một phần của dãy núi Phja Booc chạy qua đất xã Huyền Tụng và dãy Phja Dạ chạy qua xã Nông Thượng giáp với xã Thanh Vân thuộc tổng Nông Hạ. 7 Dãy núi Phja Booc có độ cao trung bình khoảng 1.000m, có đỉnh Phja Ieng cao 1.527m, đỉnh Phja Bjooc có 1.502m ở giữa xã Mỹ Phương, Vi Hương, Đồng Phúc và Huyền Tụng. Trên đỉnh núi này có Ao Tiên nước chảy về phía Tây xuống Đồng Phúc, về phía Đông Bắc xuống Mỹ Phương - Lục Bình - Hà Vị. Bản đồ Quốc gia gọi là đỉnh Hoa Sơn, nhân dân địa phương gọi là đỉnh Phja Booc.
Tương truyền từ thời thượng cổ, thương con người vất vả vì thiên tai, địch họa, ba nàng tiên là nàng Bjooc, nàng Ngò, nàng Ve từ trên trời đáp xuống núi giúp dân tạo dựng và bảo vệ cuộc sống, chống giặc ngoại xâm nên từ đó núi này được gọi là Phja Bjooc. Cấu tạo địa chất dãy Phja Bjooc khá phức tạp: núi đất xen kẽ đá vôi, đá phiến thạch anh, đá cát kết, đá granit, cát pha sét… Do ở độ cao, khí hậu mát và ẩm nên Phja Bjooc có nhiều loài thực vật quý như sâm nam, hồng sâm, nấm hương, đặc biệt là chè tuyết (còn gọi là chè Loàng, chè Shan) búp to, mầu phớt trắng, hương thơm và vị đâm ngọt. Núi Phja Bjooc còn có tên gọi là núi Cứu Quốc. Tháng 5 năm 1945, cụ Hồ Chí Minh trên đường từ Cao Bằng đi Tân Trào đã qua dãy núi này [35, tr.
Ngọn núi thứ hai bao tổng Nông Thượng là dãy Phja Dạ, cấu tạo bằng đá vôi, điểm cao nhất 1.640m, trên đỉnh hầu như quanh năm mây mù bao phủ. Lưng chừng chân núi có các nguồn nước tuôn trào. Cùng với hoa rừng, cây trái thiên nhiên, Phja Dạ đã tạo nên một cảnh quan tuyệt diệu [đồng khánh,tr. Thơ ca cổ của người Tày có câu: Dù hùng vĩ, điệp trùng nhưng dãy Phja Booc vẫn bị ngắt đoạn bởi dòng sông Nặm Cắt, đoạn còn lại là dãy Pù Mô giáp ranh với xã Dương Quang, trên dãy Pù Mô đỉnh núi Nà Không cao 458m, đỉnh Pù Mô cao 400m.
Phía Tây Nam Đôn Phong cũng trùng điệp là núi, trên đó có đỉnh Khau Nang cao 520m là ranh giới với xã Quang Thuận. Phía Tây giáp Bản Mún (thuộc xã Dương Phong) có dãy Khau Pùa và dãy Tam Poong giáp ranh với xã Bằng Phúc (huyện Chợ Đồn) có đỉnh cao 920m và đỉnh Khau Pùa cao 600m. Nông Thượng có ba con sông và nhiều suối nhỏ, được phân bố đều khắp 8 trong tổng. Đó “là nơi bắt nguồn của các con sông ở hạ du với ba con sông: Sông Cầu, sông Nặm Cắt và sông Đôn Phong.
Sông Cầu (tiếng Tày gọi là Tả Luông hay Tả Cải, Nặm Cải (còn gọi là sông Đông Mỗ, sông Như Nguyệt) là con sông dài nhất, đoạn chảy qua tỉnh Bắc Kạn dài khoảng 103km, do hai nhánh chính là sông Nặm Út bắt nguồn từ Phương Viên - Chợ Đồn và Nặm Cắt bắt nguồn từ Đôn Phong - Bạch Thông hợp thành. Tất cả đều xuất phát từ Đông Nam dãy Phja Bjoóc hợp lại ở Pác Cáp. Ngoài ra còn có một số nhánh như sông Hà Vị, sông Vi Hương từ sườn đông dãy Phja Bjoóc chảy về hợp lưu ở Mỹ Thanh; sông Thanh Mai (Tả Quận) hợp lưu ở Nông Hạ…. Sông Cầu có lưu vực rộng 510km2, lưu lượng trung bình hàng năm là 25,3m3/giây [14,tr.
Sông Nặm Cắt chảy từ chân núi Phja Bjooc qua xã Đôn Phong theo hướng Đông Nam chảy qua các thôn Bản Bung, Bản Pén, Nà Pài, Nà Ói, Phặc Tràng hợp lưu sông Cầu ở cuối hạ lưu. Nặm Cắt- tiếng Tày - là nước lạnh, do thượng nguồn sông này có nhiều cây cối và nhiều khối đá lớn nhỏ nằm giữa lòng sông, có nơi nước chảy qua các khe đá, có nơi độ dốc cao tạo nên nhiều thác ghềnh - một cảnh quan sơn thủy khá đẹp, có thể tạo nên một điểm hấp dẫn về du lịch sinh thái ở nơi đây. Sông Đôn Phong từ xã Đôn Phong chảy dọc giữa xã qua các Bản Giềng, Quan Nưa, Nà Rì nhập vào sông Cầu phía thượng lưu, cách cửa sông Nặm Cắt khoảng 1km. Nhiều sông suối, nguồn nước dồi dào tạo nên độ ẩm cho cây rừng và cũng là nguồn nước sinh hoạt dân cư.
Ngoài ra các con sông có vai trò lớn trong đời sống dân cư và thông thương. Cư dân tổng Nông Thượng đã tận dụng những lượng phù sa ven bờ sông để phát triển kinh tế nông nghiệp, sử dụng nguồn nước để tưới tiêu, đóng bè mảng chuyên chở hàng hóa ngược xuôi. Tổng Nông Thượng nằm trong khu vực khí hậu gió mùa xích đạo, một năm 9 có 4 mùa xuân, hạ, thu, đông, song hình thái hai mùa tương đối rõ rệt, nổi bật nhất là mùa hạ nóng nực, nắng lắm mưa nhiều và mùa đông hanh khô lạnh lẽo bởi gió mùa Đông Bắc. Mùa xuân và mùa thu nói chung ngắn, có tính chất giao thời.
Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 20 độ đến 22 độ, mùa hạ từ 26 độ đến 28 độ. Mùa đông lạnh nhất từ tháng 12 đến tháng 1, nhiệt độ trung bình từ 13 độ đến 16 độ. Độ ẩm không khí cao nhất vào tháng 7, trung bình 86%. Ở vùng núi cao còn có tính chất á nhiệt đới, mùa hè mát, mùa đông thường có sương muối.
Do ảnh hưởng của yếu tố khí hậu á nhiệt đới và gió mùa Đông Bắc, nên mùa xuân tuy không dài nhưng tiết trời ấm áp [36,tr. Lượng mưa khá lớn, mùa khô kéo dài từ tháng 1 đến tháng 3, nhưng có ít mưa phùn. Các ngọn núi cao, các sườn núi hướng Đông Nam lượng mưa thường lớn hơn, độ ẩm cao hơn như dãy Phja Dạ, Phja Bjooc. Ca dao cổ người Tày có câu: Phja Dạ bấu lìa mooc Phja Bjooc bấu lìa phân (Phja Dạ không hết mây Phja Bjooc không hết mưa) Cuối thu đầu đông, gió chuyển hướng từ Tây Nam sang Đông Bắc lại xuất hiện mưa ngâu Bắc thay mưa ngâu Nam, ca dao Tày có câu: Đoi Keo pjac, đoi Hác mà (Ngâu Kinh đi, ngâu Hán đến) Người Tày thường dựa vào kinh nghiệm về thời tiết địa phương và nông lịch mà định các chu kỳ sản xuất và sinh hoạt đời sống Tổng Nông Thượng gồm sáu xã, tuy phần lớn các xã ở trung tâm của châu song còn một số xã như Hòa Mục, Đôn Phong cũng có địa hình phức tạp, không thuận tiện cho phát triển mạng lưới giao thông.
Tuy nhiên với vai trò là một tổng nằm ở vị trí trung tâm của châu Bạch Thông; thì đã có những huyết mạch giao thông quan trọng. Sách “Đồng Khánh địa dư chí” có ghi chép lại về tình hình giao thông như sau: 10 - Một đường nhỏ từ lỵ sở của Châu (Xã Dương Quang) đi lên phía Tây Bắc, qua tổng Đông Viễn đến tổng Nhu Viễn, thông sang tỉnh Tuyên Quang dài 150 dặm. - Một đường nhỏ từ lỵ sở của Châu đi về phía Đông Nam, qua đồn Cao Khâu đến Chợ mới, thông đến huyện Phú Lương, dài 90dặm. - Một đường nhỏ từ phía Đông sở lỵ của Châu qua tổng Hạ Hiệu đến xã Cổ Đạo, thông sang tỉnh Cao Bằng, dài 150dặm.
- Một đường nhỏ từ phía Đông lỵ sở của Châu qua tổng Hạ Hiệu, thông đến huyện Cảm Hóa, dài 30 dặm” [35, tr. Các tuyến đường này giữ vai trò quan trọng trong việc thông thương đi lại của cư dân tổng Nông Thượng nói riêng và châu Bạch Thông nói chung cũng như buôn bán trao đổi hàng hóa, tiếp xúc và giao lưu văn hóa của cư dân trong huyện cũng như với các địa phương lân cận. Tuy nhiên các tuyến đường này đều là đường đất nhỏ hẹp. Ngày nay, các xã của tổng Nông Thượng xưa kia đã có hệ thống giao thông đường bộ phát triển với hơn 30km quốc lộ 3 chạy qua, các tuyến đường đã được dải nhựa hay đổ bê tông là điều kiện vô cùng thuận lợi cho sự phát triển kinh tế- văn hóa của xã, chỉ duy còn xã Đôn Phong là vẫn còn tuyến đường đất chưa được đổ bê tông, đi lại vào xã khá khó khăn nhất là khi trời mưa.
Với chương trình xây dựng nông thôn mới, các con đường bê tông nông thôn đang được triển khai khẩn trương để thúc đẩy phát triển của các vùng, rất mong các ngành quan tâm đến Đôn Phong để xã phát triển kịp với các vùng khác trong tỉnh. Về nguồn tài nguyên, theo kết quả nghiên cứu của Tổng Cục Địa chất, Bắc Kạn nói chung và Nông Thượng nói riêng có cấu tạo địa chất khá phức tạp với nhiều kiểu khác nhau. Đất ở Nông Thượng có nhiều loại, đất feralit màu vàng nhạt trên núi, chủ yếu trên các dãy núi cao, có độ ẩm ướt lớn, độ mùn cao, phù hợp với cây lâm nghiệp.