ĐẶT VẤN ĐỀ Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) là loài cây bản địa đa tác dụng có giá trị kinh tế cao, sinh trƣởng nhanh. Trong những năm gần đây Xoan đào bị khai thác cạn kiệt nên đƣợc liệt kê vào sách đỏ Việt Nam. Trong điều kiện tự nhiên, cây có thể cao tới 40m, đƣờng kính ngang ngực đạt 75cm. Thân cây hình trụ, thẳng, vỏ mỏng, nhẵn màu xám bạc, dác gỗ màu trắng.
Cành non đƣợc bao phủ bởi lông mịn dày đặc màu nâu, lá đơn nguyên hình trứng hoặc elip, 2 mặt lá đều có lông. Quả hạch, hình cầu, có lông, lúc non quả có màu xanh, quả chín chuyển thành màu tím. Ở Việt Nam, cây Xoan đào phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc nhƣ Lào Cai, Lạng Sơn, Sơn La, Lai Châu, Hà Giang, Quảng Ninh… và một số tỉnh Tây Nguyên. Tại Lào Cai, Xoan Đào có phân bố ở một số huyện nhƣ Văn Bàn, Bảo Hà, Bát Xát… Nhìn chung, Lào Cai có điều kiện thuận lợi để phát triển trồng rừng Xoan đào phục vụ kinh doanh gỗ lớn.
Gỗ Xoan đào đƣợc xếp ở nhóm 6, gỗ bền đẹp có đặc tính cơ lý rất tốt, trọng lƣợng gỗ trung bình, bề mặt gỗ có màu đỏ nhạt dễ gia công dùng để đóng đồ nội thất và cao cấp trong gia đình. Gỗ Xoan đào có đặc tính cơ lý rất tốt, tỷ trọng trung bình 0,518, bề mặt gỗ màu đỏ nhạt dễ gia công dùng để đóng đồ nội thất cao cấp và rất đƣợc ƣa chuộng ở thị trƣờng trong và ngoài nƣớc. Hạt Xoan đào có thể dùng để làm thực phẩm hoặc dƣợc liệu. Việt Nam ngày càng mở rộng diện tích trồng rừng nhằm khôi phục lại diện tích rừng đã mất, đồng thời để đáp ứng nhu cầu gỗ ngày càng tăng do sức ép về dân số và môi trƣờng.
Các loài cây để phục vụ trồng rừng trồng sản suất phải có năng suất và chất lƣợng tốt để đem lại hiệu quả về mặt kinh tế và môi trƣờng sinh thái. Theo quy hoạch 3 loại rừng, hiện nay chúng ta có 16,24 triệu ha rừng và đất lâm nghiệp (trong đó, rừng đặc dụng 2,19 triệu ha, rừng phòng hộ 5,55 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 triệu ha và rừng sản xuất 8,49 triệu ha)[1]. Cho đến nay cả nƣớc vẫn còn hơn 2,8 triệu ha đất trống, đồi núi trọc, trong đó có 1.000ha có thể trồng mới rừng, 750.000ha khoanh nuôi xúc tiến tái sinh phục hồi rừng. Nhƣ vậy nhu cầu gỗ nguyên liệu cho công nghiệp, xây dựng và sản xuất đồ mộc đang tăng lên nhanh chóng, trong khi rừng tự nhiên một phần đã đƣợc chuyển thành rừng Quốc gia hay Khu bảo tồn thiên nhiên không thể khai thác, số còn lại phần lớn là rừng thứ sinh nghèo kiệt, không thể khai thác.
Hơn nữa lƣợng tăng trƣởng từ rừng tự nhiện hàng năm không quá 5-6 m3/ha/năm. Vì thế, trồng rừng sản xuất gỗ nguyên liệu cho công nghiệp, xây dựng, sản xuất đồ mộc và các nhu cầu khác đang đƣợc phát triển mạnh mẽ ở nƣớc ta. Trong hội thảo ngày 18/12/2014 về tái cơ cấu nghành Lâm nghiệp giai đoạn 2015 – 2020 trong đó các nhà quản lý và các nhà khoa học quan tâm đến một số lĩnh vực trong đó có trồng rừng kinh doanh gỗ lớn và lâm sản ngoài gỗ. Năm 2015, tỉnh Lào Cai dự kiến sẽ trồng 394 ha Xoan đào (Công văn số 332/BC-CCLN ngày 9/9/2011 của chi cục lâm nghiệp tỉnh Lào Cai về chiến lƣợc phát triểm cây lâm nghiệp).
Nhƣng trƣớc khi triển khai trồng rừng sản xuất đại trà cần có hƣớng dẫn kỹ thuật nhân giống và gây trồng, mô hình khảo nghiệm sự thích nghi, tình hình sâu bệnh hại nhằm đánh giá một cách toàn diện. Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) phục vụ trồng rừng kinh doanh gỗ lớn tại tỉnh Lào Cai”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới - Phân loại và thực vật học Xoan đào có tên khoa học là (Pygeum arboreum Endl) tên đồng nghĩa (Prunus arborea), tên khác theo tiếng Thái Lan - Lào May Mactec, thuộc họ Rosaceae.
Trên thế giới Xoan đào phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới (Việt Nam, Lào, Campuchia, Ấn độ, Pakistan, Trung Quốc, Myanmar, Thailand. Xoan đào là cây gỗ lớn trong điều kiện tự nhiên cây có thể cao tới 40m đƣờng kính 75cm (http://www.net/Rosaceaeae/Prunus_arborea. Thân cây hình trụ, thẳng, vỏ mỏng, nhẵn màu xám bạc, bên ngoài vỏ màu xanh lá cây, dác gỗ màu trắng. Cành non đƣợc bao phủ bởi lông mịn dày đặc màu nâu, lá đơn nguyên hình trứng hoặc elip rộng 2-7 cm, dài khoảng 15 cm, 2 mặt lá đều có lông.
Hoa chùm màu vàng trắng mọc ở nách lá hình chuông chia làm nhiều thùy. Quả hạch, hình cầu, có lông, đƣờng kính khoảng 0,5 cm màu xanh lá cây sau đó màu đỏ hoặc đen.org/laos/species/p/pruar/pruar_en. Quả Xoan đào Cành non - Đặc điểm sinh thái Cây mọc phân tán trong các rừng nguyên sinh và thứ sinh. Cây ƣa sáng, sinh trƣởng tƣơng đối nhanh, dễ gây trồng, có thể trồng thuần loài hoặc hỗn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 giao với nhiều loài cây khác.
Cây tái sinh mạnh trong các loại rừng thứ sinh. Cây Xoan đào có biên độ sinh thái rộng và gây trồng trên nhiều loại đất, nhiều loại lập địa khác nhau. Song những nơi còn tính chất đất rừng cây sinh trƣởng và tái sinh mạnh hơn (http://plants.org/specimen/tcd0016636)[25]. - Giá trị sử dụng Gỗ Xoan đào đƣợc xếp ở nhóm 6, gỗ bền đẹp có đặc tính cơ lý rất tốt, trọng lƣợng gỗ trung bình, bề mặt gỗ có màu đỏ nhạt dễ gia công dùng để đóng đồ nội thất và cao cấp trong gia đình.
Xoan đào có gỗ dác màu hồng nhạt hơi vàng, lõi màu đỏ nâu nhạt. Vòng năm có thể thấy trên mặt cắt ngang, gỗ có màu sẫm, tia nhỏ mật độ cao, mạch to trung bình. Nhu mô quanh mạch hẹp. Gỗ bền, tỷ trọng: 0,518, lực kéo ngang thớ 26 kg/cm2.
Nén dọc thớ 368 kg/cm2, oằn 0,865 kg/cm2 (http://govietlao. Gỗ Xoan đào xếp nhóm VI, dùng trong xây dựng, đóng đồ, công vụ nông nghiệp. Hạt ép dầu ăn hoặc để đốt, tỷ lệ dầu trong hạt 40-45%. Hạt giã nhỏ sao với rƣợu đắp vào chỗ gãy xƣơng làm vết thƣơng chóng lành.
Phần còn lại (khoảng trên 800.000ha) là công trình hạ tầng, ao hồ, sông suối, núi đá, vùng sâu, vùng xa không thể tiếp cận.không thể trồng rừng. Do đó, theo kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2011-2020 cùng với việc tăng cƣờng nỗ lực bảo vệ rừng dự kiến trồng mới 1.000 ha, trong đó rừng phòng hộ 250.000 ha và rừng sản xuất 1. Gỗ nguyên liệu cho công nghiệp và sản xuất đồ mộc ở nƣớc ta trong những năm gần đây không ngừng tăng lên. Năm 2001 xuất khẩu đồ mộc của Việt Nam đạt trị giá 335 triệu USD thì năm 2004 đã đạt 1,1 tỷ USD, năm 2007 là 2,4 tỷ USD, năm 2010 là 3,4 tỷ USD, năm 2013 xuất khẩu gỗ và các sản phẩm từ gỗ đạt 5,37 tỷ USD, năm 2014 xuất khẩu gỗ và các sản phẩm từ gỗ đạt khoảng 6,2 tỷ USD Dự kiến năm 2015 sẽ đạt 7,0 tỷ USD và năm 2020 là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tuy vậy, gỗ trong nƣớc mới đáp ứng 20% nhu cầu sản xuất, những năm gần đây mỗi năm phải nhập khoảng 3 triệu mét khối gỗ với số tiền khoảng 1 tỷ USD để sản xuất đồ mộc, riêng năm 2013 đã nhập 1,68 tỷ USD gỗ nguyên liệu. - Nhân giống và tạo cây con Chọn cây lấy giống là những cây sinh trƣởng tốt, thân thẳng, tán rộng, không bị sâu bệnh và đã có từ hai vụ quả trở lên. Việc nghiên cứu chọn và nhân giống Xoan đào trên thế giới còn rất hạn chế song các tác giả cho biết Xoan đào có thể đƣợc nhân giống bằng phƣơng pháp hữu tính (từ hạt) là tốt nhất. Khi quả chín thu hái và loại bỏ tạp chất ủ vào cát từ cho tới khi vỏ hạt thối ra đem đãi sạch sau đó gieo ƣơm ngay hoặc bảo quản ( bảo quản trong cát, bảo quản khô).
Có hai cách gieo hạt: - Ủ hạt trong cát ẩm, túi vải đến khi hạt nứt nanh thì gieo trực tiếp vào bầu. Tỷ lệ nảy mầm đƣợc khoảng 80% hoặc ngâm trong nƣớc để làm mềm thịt sau đó loại bỏ các xác thịt dƣới vòi nƣớc, sấy khô sau đó bảo quản chúng trong các thùng chứa. - Gieo hạt trên luống cát ẩm hoặc luống đất đến khi hạt nảy mầm đƣợc 2 lá thì nhổ cấy vào bầu. Trong thời gian cây còn nhỏ cần che bóng sau dỡ dần giàn che để cây thích nghi dần với điều kiện gây trồng (Le Dinh Kha, Nguyen Xuan Lieu, Nguyen Hoang Nghia et all; 2003)[18].
- Kỹ thuật gây trồng Xoan đào nên trồng nơi đất sâu dày, ẩm mát nhƣng thoát nƣớc, tốt nhất là đất còn tính chất đất rừng để trồng rừng. Xoan đào có thể trồng rừng thuần loài hoặc hỗn giao với một số loài cây bản địa khác với các mật độ trồng rừng khác nhau tùy thuộc vào lập địa và mục đích kinh doanh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc - Phân loại và thực vật học Xoan đào có tên khoa học là (Pygeum arboreum Endl) tên đồng nghĩa (Prunus arborea), tên khác theo tiếng dân tộc Tày là Mạy thoong.
Thuộc họ Hoa hồng (Rosaceaeae). Là cây gỗ lớn cao 20-25m, thân thẳng tròn, đƣờng kính 40-50cm. Vỏ nhẵn màu tro bạc, cành non phủ đầy lông mịn màu rỉ sắt, có nhiều bì khổng tròn, màu nâu nhạt. Toàn thân có mùi hôi bọ xít.
Lá đơn nguyên, phiến lá dày, hơi nhọn. Hoa chùm mọc ở nách lá, màu đài hình chuông chia làm nhiều thùy. Cánh hoa nhỏ, phủ nhiều lông. Xoan đào ra hoa tháng 3-4 quả chín tháng 8-9, khi chín chuyển từ màu xanh sang màu nâu nhạt.
Quả hạch, hình thận, đƣờng kính 2cm, chứa 5 hạt. Hạt có màu nâu nhạt, có nhiều dầu thơm (Nguyễn Thị Nhung, 2009)[08]. - Phân bố Xoan đào phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía bắc nhƣ Lào Cai, Phú Thọ, Hòa Bình, Lạng Sơn, Sơn La, Lai Châu, Hà Giang, Quảng Ninh… và một số tỉnh của Tây Nguyên (Nguyễn Thị Nhung, 2009)[08]. - Đặc điểm sinh thái Theo nghiên cứu của Triệu Thái Hùng và cộng sự (2010)[16].
Ở Việt Nam, Xoan đào là cây bản địa phân bố rải rác trong rừng nguyên sinh và thứ sinh, có mặt hầu hết ở các tỉnh miền Bắc, sinh trƣởng tốt và đây là loài cây khôi phục diện tích rừng bị suy thoái. Theo Nguyễn Thị Nhung (2009)[08].