Đặt vấn đề Cây Xạ đen (Ehretia asperula Zoll.) còn được gọi là cây Dót. Xạ đen thường mọc ở độ cao 1000 -1500 m, phân bố tập trung ở Trung Quốc, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam. Ở nước ta, Xạ đen phân bố chủ yếu tại các tỉnh Sơn La, Hà Nam, Quảng Ninh, Quảng Bình, Hòa Bình, Vườn Quốc gia Cúc Phương, Vườn Quốc gia Ba Vì. mọc tự nhiên trong rừng.
Theo y học cổ truyền và nghiên cứu lâm sàng của Lê Thế Trung và cs cây Xạ đen có vị chát, tính hàn, có tác dụng trong giải độc, tiêu viêm, giảm tiết dịch trong xơ gan cổ chướng; điều trị mụn nhọt, ung thũng và ung thư; tăng cường sức đề kháng cho cơ thể, trong nghiên cứu còn khẳng định Xạ đen là một trong số ít vị thuốc nam có tác dụng hỗ trợ bệnh nhân ung thư [13]. Trong Xạ đen có một số hợp chất có tác dụng dược lý như: Phylamin, Fanavolnoid, Quinon có tác dụng phòng chống ung thư làm cho tế bào ung thư hóa lỏng dễ tiêu; Saponin Triterbenoid có tác dụng chống nhiễm khuẩn, hai hợp chất Phenolic: acid rosmarinic và methyl rosmarinat có tác dụng ức chế tế bào ung thư gan [13]. Các hợp chất chiết xuất từ cây Xạ đen kết hợp với các loài dược liệu khác như: Linh chi, Tam thất, Lược vàng, Thông đỏ, Hồng Sâm,. tạo nên các chế phẩm có tác dụng phòng chống ung thư như: Ancan, Kỳ tích, Trà Xạ đen- Tam thất.
Chính vì giá trị dược liệu của Xạ đen dẫn đến tình trạng khai thác quá mức, do đó số lượng quần thể trong tự nhiên giảm sút nghiêm trọng. Bên cạnh đó phương pháp nuôi trồng cây Xạ đen chủ yếu hiện nay là giâm hom cho số lượng cây giống còn hạn chế, mang nhiều bệnh từ cây mẹ [5]. Trong khi phương pháp nhân giống in vitro-phương pháp nhân giống hiện đại. Quy trình nhân giống đơn giản hệ số nhân giống cao và các nghiên cứu đều khẳng định không có sự thay đổi về hình thái và đặc điểm di truyền.
Xuất phát từ thực tế trên, tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu kỹ thuật nhân nhanh giống cây Xạ đen (Ehretia asperula Zoll.) tại Trƣờng Đại học Nông lâm Thái Nguyên bằng phƣơng pháp in vitro”. Mục tiêu của đề tài - Nghiên cứu thành công kỹ thuật nhân nhanh giống cây Xạ đen (Ehretia asperula Zoll.) tại Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên bằng phương pháp in vitro. Yêu cầu của đề tài - Xác định được hóa chất và thời gian khử trùng mẫu Xạ đen để tạo vật liệu vô trùng tái sinh in vitro. - Xác định được ảnh hưởng của môi trường nuôi cấy đến khả năng tái sinh chồi cây Xạ đen.
- Xác định được ảnh hưởng của một số chất kích thích sinh trưởng đến khả năng nhân chồi cây Xạ đen. - Xác định được ảnh hưởng của một số Auxin đến khả năng ra rễ tạo cây Xạ đen hoàn chỉnh. - Xác định được ảnh hưởng của một số giá thể đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây Xạ đen ở giai đoạn vườn ươm. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa khoa học Quá trình nghiên cứu sẽ đánh giá được ảnh hưởng của một số chất kích thích sinh trưởng đến khả năng tái sinh, nhân nhanh và ra rễ của cây Xạ đen; góp phần xây dựng và hoàn thiện kỹ thuật nhân giống cây Xạ đen bằng phương pháp in vitro.
-Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung cho kĩ thuật nhân giống Xạ đen, nhân nhanh cây giống sạch bệnh, chất lượng đảm bảo và bảo tồn nguồn gen quý hiếm. e 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu về cây Xạ đen 2. Nguồn gốc và phân loại Xạ đen là một loại cây thuốc nam quý mọc tự nhiên trong các khu rừng ở nước ta.
Xạ đen có tên khoa học là Ehretia asperula Zoll. & Mort thuộc [14]: Giới: Thực vật Ngành : Magnoliophyta Lớp: Magnoliopsida Bộ : Solanales Họ: Borraginaceae Chi: Ehretia Theo Hoàng Quỳnh Hoa (2010) dựa trên phân tích 111 số hiệu tiêu bản thực vật có nguồn gốc từ các phòng tiêu bản trong và ngoài nước và được thu hái từ thực địa đã phân loại và xác định tên khoa học của các loài trong chi Ehretia P. ở miền Bắc Việt Nam, bao gồm: E. Trong luận án tác giả Hoàng Quỳnh Hoa đã kiểm tra về mặt phân loại một loài mang tên “Xạ đen” mọc ở Hòa Bình và khẳng định tên khoa học là Ehretia asperula Zoll.
Trong tự nhiên có 2 loài cùng họ Vòi voi đó là Xạ đen và Xạ vàng, hai loài này có hình dáng gần giống nhau. Nếu không quan sát kỹ thì sẽ dễ bị nhầm lẫm. Về mặt y học hiện nay chỉ có cây Xạ đen là có tác dụng chữa bệnh còn Xạ vàng thì không. Một số đặc điểm khác nhau giữa 2 loài như sau: Xạ đen nhìn bề ngoài lá có 1 màu Tím Đen, còn Xạ vàng chỉ có 1 màu xanh.
Nếu để ý kỹ sẽ thấy lá của cây Xạ đen có màu đen tím, búp cây cũng màu tím. Còn hình cây Xạ vàng thì không. Nếu lấy lá của 2 loại cây này vò trên bàn tay Xạ đen sẽ cho ra 1 màu nhựa đen dính vào tay còn Xạ vàng thì không có. Nếu chặt thân hai loại cây này ra, thân loại cây nào sau khoảng 5 phút có chuyển sang xỉm đen thì đó mới là cây Xạ đen, còn không có màu xỉm đen thì đó là Xạ vàng [5].1: Cây Xạ đen Hình 2.2: Cây Xạ vàng 2.
Sự phân bố cây Xạ đen Ở nước ta, Xạ đen phân bố chủ yếu tại các tỉnh Hà Nam, Quảng Ninh, Ninh Bình, Hòa Bình, Phú Thọ, Vườn Quốc gia Ba Vì,. mọc tự nhiên trong rừng. Xạ đen là một loại cây thuốc nam mọc tự nhiên trong các khu rừng già của nước ta [5], [7]. Xạ đen là loài cây thích hợp khí hậu nhiệt đới gió mùa, có mùa đông lạnh.
Xạ đen sống được trong môi trường chịu bóng, nó có thể mọc tự nhiên dưới tán rừng tự nhiên, hoặc được gây trồng dưới tán rừng trồng, dưới tán cây ăn quả. Ngoài ra, nó cũng có thể sinh trưởng phát triển bình thường trong điều kiện chiếu sáng hoàn toàn [5]. Xạ đen có thể mọc được trên nhiều loại đất có nguồn gốc đá mẹ khác nhau (sa thạch, phiến thạch, trầm tích, mắc ma. Xạ đen có thể sinh trưởng và phát triển trên nhiều nhóm đất như: đất dốc tụ, đất feralit, đất đen, đất bạc màu.
Có thể chịu được điều kiện đất nghèo dinh dưỡng nhưng yêu cầu phải thoát nước tốt. Xạ đen phân bố cả trên núi đá và đồi đất, thường mọc ở các khe dưới chân núi đá nơi đất ẩm, xốp, thành phần cơ giới thịt trung bình. Đất hơi chua đến trung tính [5]. Đặc điểm hình thái cây Xạ đen 2.1 Thân, lá Xạ đen là cây thân gỗ mọc leo thành bụi, nhánh non tròn, không lông.
Dài trung bình 5-7m có khi tới hàng chục mét, thân già vỏ nâu đốm trắng, chồi và lá non có màu tím đỏ [5].3: Lá cây Xạ đen Lá đơn mọc cách, hình trái xoan dài 10-20 cm, rộng 5-10 cm, trên mặt lá xanh đậm, mặt dưới lá xanh nhạt, mép lá có răng cưa. Gân mạng lưới hình lông chim, có một gân chính ở giữa và 10-15 gân phụ. Chiều dài cuống lá biến động trong khoảng 0,8-1,4 cm [6].2 Hoa, quả Xạ đen có hoa, quả và hạt. Xạ đẹn ra hoa trong khoảng thời gian từ tháng 3 tới tháng 5 [5].
Hoa dạng hình xim, mọc cụm ở ngọn (đầu cành) hay nách lá. Tràng hoa màu trắng, dính liền nhau ở phía dưới, phân 5 cánh ở phía trên, dài 5-10 cm, đường kính 4-6 cm, có lông mịn. Lá bắc hình dải đến ngọn giáo, dài 3-10 mm. Hoa nhỏ có cuống dài 1,5-3 mm.
Đài hoa màu nâu, cao 1,5-2,5 mm, 5 thuỳ, có lông mịn. Tràng màu trắng, phần dưới dính liền thành hình phễu, dài 3,5-4 mm, họng rộng 5 mm, 5 thuỳ hình trứng hay tam giác, dài 2-2,5 mm. Nhị 5, chỉ nhị dài 3,5-4 mm, đính cách gốc tràng khoảng 1 mm. Bao phấn hình mũi tên, dài khoảng 1 mm.
Bầu gần hình cầu. Vòi nhuỵ dài 3-4 mm, xẻ nhánh dài khoảng 1 mm [5]. Cây ra quả vào khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 9. Quả chín khoảng tháng 10 tới tháng 11 [5].
Quả non màu xanh, khi chín chuyển sang màu vàng. Quả nang hình trứng, dài cỡ 1cm, nổ thành 3 mảnh. Khi chín màu đỏ hay màu cam, đường kính 3-4 mm. Mỗi quả có 4 hạch, mỗi hạch chứa một hạt [5].4: Hoa và quả Xạ đen 2.
Giá trị của cây Xạ đen 2. Giá trị về kinh tế Xạ đen là cây thuốc nam quý mọc tự nhiên trong các khu rừng ở nước ta. Không chỉ có tác dụng y học, cây Xạ đen còn có giá trị về mặt kinh tế và đây cũng là cây trồng “xóa đói giảm nghèo” tăng thu nhập cho người dân ở một số huyện của tỉnh Hòa Bình. Thị trường tiêu thụ sản phẩm từ cây thuốc nam Xạ đen rất rộng lớn [5].
Xạ đen có hai cách chế biến: Xạ đen sau khi thu hái về sẽ được phơi khô, đối với thân, cành sẽ được chặt thành lát mỏng. Giá bán các sản phẩm từ thân, cành cây Xạ đen khô dao động trung bình từ 120.000 đồng/kg; còn các sản phẩm từ lá phơi khô dao động từ 150. Nấu Cao xạ đen: Cây xạ đen còn được kết hợp với cây bán chi liên, bạch hoa xà thiệt thảo để nấu thành cao xạ đen hay cao ung thư [5]. Hiện nay, ở một số địa phương của tỉnh Hòa Bình đang mở rộng phát triển diện tích vườn trang trại trồng cây Xạ đen.
Phát triển mở rộng diện tích trồng Xạ đen không những nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường cung cấp dược liệu quý mà còn giảm bớt nạn khai thác, chặt phá bừa bãi cây xạ đen trong nhân dân các địa phương, bảo tồn phát huy được nguồn gen cây thuốc nam quý [5]. Giá trị dược liệu Theo y học cổ truyền, cây Xạ đen có vị thơm mát, là vị thuốc đa công dụng có tác dụng hữu hiệu trong điều trị mụn nhọt, tiêu u thũng, tiêu viêm, giải độc, giảm tiết dịch, tăng cường sức đề kháng cho cơ thể [7], [13]. Trước đây, mế Hậu (cụ Bùi e 7 Thị Bẻn, dân tộc Mường, ở huyện Kim Bôi, Hoà Bình, là mẹ của lương y Đinh Thị Phiển) đã dùng cây Xạ đen để chữa bệnh vô sinh. Nay bà Phiển là người thừa kế bài thuốc Xạ đen của mế Hậu để chữa bệnh ung thư.
Do đó mà cây này còn có tên là cây ung thư. GS Lê Thế Trung (Viện Quân y 103) đã cho điều tra 14 cây thuốc Nam mà dân gian cho là có tác dụng trị bệnh ung thư.