Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây bách vàng xanthocyparis vietnamensis farjon hiep từ hom phục vụ công tác bảo tồn tại vườn quốc gia phia oắc phia đén huyện nguyên bình tỉnh cao bằng

Chuyên khảo kỹ thuật phân tích Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây bách vàng xanthocyparis vietnamensis farjon hiep từ hom phục vụ, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Trương Ngọc Long
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bách Vàng Tại Vườn Quốc Gia Phia Oắc - Phia Đén
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Các nghiên cứu về chọn, tạo giống và trồng cây Bách vàng
• 2.2. Nghiên cứu về cây Bách vàng
• 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu nhân giống cây Bách vàng
• 3.4.3. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 3.4.4. Phương pháp phân tích, đánh giá xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Ảnh hưởng của nồng độ và loại chất điều hòa sinh trưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom cây Bách vàng
• 4.2. Ảnh hưởng của nồng độ và loại chất điều hòa sinh trưởng đến chất lượng bộ rễ của hom
• 4.3. Ảnh hưởng của loại hom đến tỷ lệ ra rễ của cây Bách vàng
• 4.4. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của loại hom đến tỷ lệ ra rễ của hom
• 4.5. Ảnh hưởng của mùa vụ đến tỷ lệ ra rễ của hom cây Bách vàng
• 4.6. Ảnh hưởng của thành phần dinh dưỡng của ruột bầu đến tỷ lệ sống và sinh trưởng của cây con
• 4.7. Ảnh hưởng của độ che sáng tới tỷ lệ sống, sinh trưởng của cây Bách vàng trong giai đoạn vườn ươm
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bách Vàng

Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis Farjon & Hiep) tại Vườn Quốc gia Phia Oắc - Phia Đén là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn đa dạng sinh học. Cây Bách vàng là loài cây quý hiếm, đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc nghiên cứu và phát triển các kỹ thuật nhân giống sẽ góp phần bảo tồn loài cây này và phát triển nguồn gen quý hiếm.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Cây Bách Vàng Trong Bảo Tồn

Cây Bách vàng không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Việc bảo tồn loài cây này giúp duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nhân Giống

Mục tiêu chính của nghiên cứu là tìm ra các biện pháp kỹ thuật hiệu quả để nhân giống cây Bách vàng từ hom, nhằm phục vụ cho công tác bảo tồn tại Vườn Quốc gia Phia Oắc - Phia Đén.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Tồn Cây Bách Vàng

Cây Bách vàng đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm môi trường sống và khai thác quá mức. Những vấn đề này đe dọa đến sự tồn tại của loài cây này. Việc nghiên cứu và phát triển các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết.

2.1. Nguyên Nhân Suy Giảm Số Lượng Cây Bách Vàng

Sự khai thác gỗ trái phép và biến đổi khí hậu là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng cây Bách vàng. Điều này cần được giải quyết kịp thời để bảo tồn loài cây này.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Cây Bách Vàng

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến môi trường sống của cây Bách vàng, làm giảm khả năng sinh trưởng và phát triển của loài cây này. Cần có các biện pháp ứng phó hiệu quả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bách Vàng

Nghiên cứu áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để nhân giống cây Bách vàng, bao gồm sử dụng chất điều hòa sinh trưởng và điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom cây. Các phương pháp này giúp tối ưu hóa quy trình nhân giống.

3.1. Sử Dụng Chất Điều Hòa Sinh Trưởng Trong Nhân Giống

Việc sử dụng chất điều hòa sinh trưởng như IBA và NAA đã cho thấy hiệu quả cao trong việc tăng tỷ lệ ra rễ của hom cây Bách vàng, từ đó nâng cao chất lượng cây giống.

3.2. Ảnh Hưởng Của Mùa Vụ Đến Tỷ Lệ Ra Rễ

Nghiên cứu cho thấy mùa vụ cũng ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ ra rễ của hom cây Bách vàng. Mùa đông được xác định là thời điểm tối ưu cho việc nhân giống.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Nhân Giống Cây Bách Vàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy các biện pháp kỹ thuật nhân giống đã mang lại hiệu quả cao. Tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ của hom cây Bách vàng được cải thiện đáng kể nhờ vào các phương pháp nghiên cứu đã áp dụng.

4.1. Tỷ Lệ Ra Rễ Của Hom Cây Bách Vàng

Kết quả cho thấy tỷ lệ ra rễ của hom cây Bách vàng đạt mức cao nhất khi sử dụng nồng độ chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, cụ thể là 1500 ppm.

4.2. Chất Lượng Bộ Rễ Của Cây Giống

Chất lượng bộ rễ của cây giống cũng được cải thiện rõ rệt, giúp cây con phát triển tốt hơn trong giai đoạn đầu đời.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Bách Vàng

Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn cây Bách vàng mà còn có thể áp dụng cho các loài cây quý hiếm khác. Việc phát triển quy trình nhân giống sẽ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Quy Trình Nhân Giống Cây Bách Vàng

Quy trình nhân giống cây Bách vàng được xây dựng dựa trên các kết quả nghiên cứu, giúp tối ưu hóa việc sản xuất cây giống cho công tác bảo tồn.

5.2. Ứng Dụng Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu có thể được áp dụng để bảo tồn nhiều loài cây quý hiếm khác, từ đó góp phần bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Cây Bách Vàng

Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây Bách vàng đã mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn loài cây quý hiếm này. Tương lai của nghiên cứu cần tiếp tục được phát triển để đảm bảo sự tồn tại của cây Bách vàng trong tự nhiên.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Nhân Giống

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các kỹ thuật nhân giống mới để nâng cao hiệu quả bảo tồn cây Bách vàng và các loài cây quý hiếm khác.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá tác động của môi trường và các yếu tố sinh thái đến sự phát triển của cây Bách vàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis Farjon & Hiep) là loài cây gỗ quý hiếm, có giá trị kinh tế và sinh thái cao, đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và suy thoái môi trường sống. Theo ước tính, quần thể Bách vàng tự nhiên chỉ còn khoảng 560 cây trưởng thành tại một số khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là tại Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Loài cây này được xếp vào danh mục nguy cấp theo tiêu chuẩn IUCN và được quản lý nghiêm ngặt theo các nghị định của Chính phủ Việt Nam nhằm bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây Bách vàng từ hom nhằm mục tiêu phát triển quy trình nhân giống hiệu quả, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen tại Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện từ tháng 5/2022 đến tháng 9/2023, tập trung vào các biện pháp kỹ thuật như sử dụng chất điều hòa sinh trưởng, lựa chọn loại hom, mùa vụ giâm hom, thành phần dinh dưỡng của ruột bầu và độ che sáng trong giai đoạn vườn ươm. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao tỷ lệ sống, tỷ lệ ra rễ và chất lượng cây giống, từ đó hỗ trợ công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững nguồn tài nguyên rừng quý hiếm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh trưởng và phát triển thực vật, đặc biệt là các cơ chế ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng (chất ĐHST) như Indole-Butyric Acid (IBA) và Naphthalene-Acetic Acid (NAA) đến quá trình ra rễ của hom cây. Mô hình nghiên cứu tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ, bao gồm:

• Ảnh hưởng của nồng độ và loại chất điều hòa sinh trưởng đến khả năng ra rễ.
• Ảnh hưởng của loại hom (hình thái lá) đến tỷ lệ ra rễ và chất lượng hom.
• Ảnh hưởng của mùa vụ giâm hom đến hiệu quả nhân giống.
• Ảnh hưởng của thành phần dinh dưỡng trong ruột bầu đến tỷ lệ sống và sinh trưởng cây con.
• Ảnh hưởng của độ che sáng trong giai đoạn vườn ươm đến tỷ lệ sống và sinh trưởng cây Bách vàng.

Các khái niệm chính bao gồm tỷ lệ ra rễ (%), số rễ trung bình trên hom, chiều dài rễ trung bình, chỉ số ra rễ, tỷ lệ sống cây con, chiều cao cây (Hvn), đường kính gốc (D00), và các công thức phối trộn đất và phân bón trong ruột bầu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập trực tiếp tại Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng trong khoảng thời gian từ tháng 5/2022 đến tháng 9/2023. Cỡ mẫu gồm tổng cộng 2.484 hom giâm và 864 bầu cây con được sử dụng trong các thí nghiệm khác nhau.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Bố trí thí nghiệm ngẫu nhiên có lặp lại với các công thức thí nghiệm khác nhau về chất điều hòa sinh trưởng, loại hom, mùa vụ, thành phần ruột bầu và độ che sáng.
• Sử dụng phần mềm Excel và SPSS 16 để xử lý số liệu, phân tích phương sai một nhân tố với độ tin cậy 95%, kiểm định sự khác biệt bằng tiêu chuẩn Duncan và Bonferroni.
• Thu thập các chỉ tiêu sinh trưởng như tỷ lệ ra rễ, số rễ trung bình, chiều dài rễ, tỷ lệ sống, chiều cao và đường kính gốc cây con ở các thời điểm 3, 6, 9, 12 tháng tuổi.
• Phương pháp điều tra thu thập số liệu được thực hiện theo các công thức tính tỷ lệ hom sống, tỷ lệ hom ra rễ, số rễ trung bình và chỉ số ra rễ.

Timeline nghiên cứu được chia thành các giai đoạn: chuẩn bị vật liệu và bố trí thí nghiệm (tháng 5-6/2022), theo dõi và thu thập số liệu (tháng 7/2022 - 9/2023), xử lý và phân tích số liệu (cuối 2023).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng và nồng độ đến tỷ lệ ra rễ:

   • Chất ĐHST IBA và NAA ở nồng độ 1500 ppm cho tỷ lệ ra rễ cao nhất, lần lượt đạt 94,44% và 82,41%.
   • Tỷ lệ ra rễ của công thức đối chứng không sử dụng chất ĐHST chỉ đạt 52,78%.
   • Số rễ trung bình trên hom và chiều dài rễ trung bình cũng cao nhất ở công thức IBA 1500 ppm với 6,7 rễ/hom và 5,8 cm chiều dài rễ.

2. Ảnh hưởng của loại hom đến tỷ lệ ra rễ:

   • Hom có lá hình mũi mác lấy từ cây mẹ chưa thành thục cho tỷ lệ ra rễ cao nhất 94,44%, vượt trội so với hom lá hình dải (10,19%) và hom lá hình vẩy (34,26%).
   • Chỉ số ra rễ của hom lá mũi mác đạt 15,05, cao hơn nhiều so với các loại hom khác.

3. Ảnh hưởng của mùa vụ đến tỷ lệ ra rễ:

   • Mùa đông là thời điểm giâm hom hiệu quả nhất với tỷ lệ ra rễ đạt 89,81%, trong khi mùa hè thấp nhất chỉ 37,96%.
   • Thời gian bắt đầu ra rễ ngắn nhất là mùa thu (38 ngày), mùa hè kéo dài nhất (62 ngày).

4. Ảnh hưởng của thành phần dinh dưỡng ruột bầu:

   • Công thức ruột bầu gồm 90% đất tầng B + 10% phân chuồng hoai cho tỷ lệ sống và sinh trưởng cây con cao nhất.
   • Tỷ lệ sống cây con đạt khoảng 90% sau 12 tháng, chiều cao và đường kính gốc cũng vượt trội so với các công thức có bổ sung phân tổng hợp.

5. Ảnh hưởng của độ che sáng trong giai đoạn vườn ươm:

   • Độ che sáng 75% là điều kiện tối ưu cho tỷ lệ sống và sinh trưởng cây Bách vàng trong giai đoạn 6-12 tháng tuổi.
   • Tỷ lệ sống cây con đạt trên 85% ở điều kiện che sáng 75%, cao hơn đáng kể so với không che sáng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc sử dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA và NAA ở nồng độ 1500 ppm là phù hợp nhất để kích thích ra rễ hom Bách vàng, đồng thời nâng cao chất lượng bộ rễ với số lượng rễ và chiều dài rễ tối ưu. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về nhân giống cây lá kim quý hiếm, khẳng định vai trò quan trọng của chất ĐHST trong kỹ thuật giâm hom.

Loại hom có ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ ra rễ, trong đó hom lá hình mũi mác từ cây mẹ chưa thành thục có khả năng ra rễ và phát triển bộ rễ tốt nhất. Điều này có thể giải thích do hom non có khả năng sinh trưởng và phân hóa mô cao hơn, đồng thời ít bị tổn thương trong quá trình giâm hom.

Mùa vụ giâm hom cũng là yếu tố quyết định, với mùa đông tạo điều kiện khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao, hạn chế sự thoát hơi nước, giúp hom giữ ẩm tốt và ra rễ nhanh. Mùa hè nắng nóng làm giảm tỷ lệ sống và ra rễ do stress nhiệt và mất nước.

Thành phần dinh dưỡng của ruột bầu ảnh hưởng đến tỷ lệ sống và sinh trưởng cây con, trong đó đất tầng B kết hợp phân chuồng hoai tạo môi trường giàu dinh dưỡng, thoáng khí và giữ ẩm tốt, hỗ trợ phát triển bộ rễ và thân cây.

Độ che sáng 75% trong giai đoạn vườn ươm giúp cây con Bách vàng phát triển tốt nhất, cân bằng giữa ánh sáng và nhiệt độ, giảm stress do ánh sáng trực tiếp quá mạnh, phù hợp với đặc điểm sinh thái của loài cây bản địa vùng núi đá vôi.

Các kết quả này có thể được trình bày qua các biểu đồ tỷ lệ ra rễ theo nồng độ chất ĐHST, tỷ lệ ra rễ theo loại hom, tỷ lệ ra rễ theo mùa vụ, và biểu đồ sinh trưởng cây con theo độ che sáng, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và hiệu quả của từng yếu tố.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA và NAA ở nồng độ 1500 ppm trong kỹ thuật giâm hom cây Bách vàng nhằm nâng cao tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ. Thời gian áp dụng: ngay trong các vụ giâm hom tiếp theo tại Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn quốc gia và các đơn vị nghiên cứu lâm nghiệp.

2. Lựa chọn hom có lá hình mũi mác lấy từ cây mẹ chưa thành thục để đảm bảo tỷ lệ ra rễ và chất lượng hom tốt nhất. Thời gian thực hiện: thu hái hom vào các mùa vụ phù hợp, ưu tiên mùa đông. Chủ thể thực hiện: cán bộ kỹ thuật và nhân viên vườn ươm.

3. Tổ chức giâm hom vào mùa đông để tận dụng điều kiện khí hậu thuận lợi, tăng tỷ lệ sống và ra rễ. Thời gian thực hiện: từ tháng 10 đến tháng 12 hàng năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn quốc gia và các đơn vị trồng rừng.

4. Sử dụng công thức ruột bầu gồm 90% đất tầng B + 10% phân chuồng hoai trong giai đoạn vườn ươm để tăng tỷ lệ sống và sinh trưởng cây con. Thời gian áp dụng: trong toàn bộ quá trình ươm cây con. Chủ thể thực hiện: kỹ thuật viên vườn ươm.

5. Áp dụng độ che sáng 75% trong giai đoạn 6-12 tháng tuổi của cây con để tối ưu sinh trưởng và tỷ lệ sống. Thời gian thực hiện: trong suốt giai đoạn vườn ươm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn quốc gia và nhân viên chăm sóc cây giống.

Các giải pháp trên cần được phối hợp đồng bộ, có kế hoạch giám sát và đánh giá định kỳ để điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen cây Bách vàng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh học thực vật: Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học chi tiết về kỹ thuật nhân giống cây Bách vàng, giúp mở rộng kiến thức và ứng dụng trong nghiên cứu bảo tồn nguồn gen.

2. Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Thông tin về kỹ thuật nhân giống và chăm sóc cây Bách vàng hỗ trợ công tác bảo tồn loài quý hiếm tại các khu vực bảo tồn.

3. Các đơn vị trồng rừng và phát triển cây giống: Áp dụng quy trình kỹ thuật nhân giống từ hom giúp nâng cao hiệu quả sản xuất cây giống chất lượng cao, phục vụ trồng rừng và phát triển kinh tế lâm nghiệp.

4. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và bảo tồn đa dạng sinh học: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, quy định và kế hoạch bảo tồn các loài cây nguy cấp, quý hiếm như Bách vàng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần sử dụng chất điều hòa sinh trưởng trong nhân giống cây Bách vàng?
   Chất điều hòa sinh trưởng như IBA và NAA kích thích quá trình ra rễ, tăng tỷ lệ hom sống và phát triển bộ rễ khỏe mạnh, từ đó nâng cao hiệu quả nhân giống vô tính.

2. Loại hom nào phù hợp nhất để giâm hom cây Bách vàng?
   Hom có lá hình mũi mác lấy từ cây mẹ chưa thành thục cho tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ tốt nhất, đạt tỷ lệ ra rễ lên đến 94,44%.

3. Mùa vụ nào thích hợp nhất để giâm hom cây Bách vàng?
   Mùa đông là thời điểm giâm hom hiệu quả nhất với tỷ lệ ra rễ cao nhất (89,81%) do điều kiện khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao, hạn chế mất nước.

4. Thành phần dinh dưỡng của ruột bầu ảnh hưởng thế nào đến cây con?
   Công thức ruột bầu gồm 90% đất tầng B và 10% phân chuồng hoai tạo môi trường dinh dưỡng và giữ ẩm tốt, giúp cây con có tỷ lệ sống và sinh trưởng vượt trội.

5. Độ che sáng nào phù hợp cho cây Bách vàng trong giai đoạn vườn ươm?
   Độ che sáng 75% được xác định là điều kiện tối ưu giúp cây con phát triển tốt nhất về tỷ lệ sống, chiều cao và đường kính gốc trong giai đoạn 6-12 tháng tuổi.

Kết luận

• Sử dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA và NAA ở nồng độ 1500 ppm là biện pháp hiệu quả nhất để tăng tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ hom Bách vàng.
• Hom lá hình mũi mác từ cây mẹ chưa thành thục cho kết quả nhân giống tốt nhất với tỷ lệ ra rễ đạt 94,44%.
• Mùa đông là thời điểm giâm hom thích hợp nhất, giúp tăng tỷ lệ ra rễ và giảm thời gian ra rễ.
• Công thức ruột bầu gồm 90% đất tầng B và 10% phân chuồng hoai tối ưu cho tỷ lệ sống và sinh trưởng cây con.
• Độ che sáng 75% trong giai đoạn vườn ươm là điều kiện lý tưởng để cây Bách vàng phát triển khỏe mạnh.

Tiếp theo, cần triển khai áp dụng các giải pháp kỹ thuật đã nghiên cứu vào thực tiễn bảo tồn tại Vườn quốc gia Phia Oắc - Phia Đén, đồng thời mở rộng nghiên cứu về nhân giống và chăm sóc cây Bách vàng ở các vùng sinh thái khác. Các đơn vị quản lý và nghiên cứu được khuyến khích phối hợp để phát triển quy trình nhân giống đồng bộ, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững.

Hãy hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển nguồn gen quý hiếm của cây Bách vàng cho thế hệ tương lai!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các nghiên cứu về chọn, tạo giống và trồng cây Bách vàng Các nghiên cứu về chọn, tạo giống và gây trồng cây Bách vàng trên thế giới hầu như chưa được thực hiện, chỉ có Vườn Bách thảo Missouri hiện đang nghiên cứu về kỹ thuật canh tác và nhân giống nhằm mục đích bảo tồn loài cây lá kim mới này. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có kết quả nghiên cứu công bố chính thức. Từ các kết quả trên cho thấy, Bách vàng là loài cây quí hiếm đã được đưa vào danh mục bị đe dọa theo Danh lục đỏ của IUCN, phân bố của loài này khá hẹp chỉ có ở Việt Nam và một quần thể nhỏ ở tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc.

Đây là loài cây có giá trị, gỗ của Bách vàng có chất lượng tốt và được ví như Hoàng đàn ở nhiều nước Đông Nam Á, vì vậy loài Bách vàng đã bị khai thác quá mức dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng nên cần thiết lập một khu bảo tồn cho loài cây này. Tuy nhiên, hiện nay các nghiên cứu về Bách vàng còn quá ít, mới chỉ có một số nghiên cứu về phân bố, sinh thái và phân tích hàm lượng tinh dầu trong lá, thân Bách vàng. Các nghiên cứu về nhân giống, kỹ thuật trồng còn quá sơ sài, do vậy cần có những nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật nhân giống, kỹ thuật trồng để bảo tồn và phát triển loài cây quý hiếm có giá trị này. Nghiên cứu về cây Bách vàng Cây Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis Farjon & Hiep) thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), tên tiếng Anh là Vietnamese Golden Cypress.

Bách vàng là cây gỗ nhỡ cao từ 10-15m, đường kính tới 50cm, vỏ nhẵn, cành nhỏ, tán hình tháp khi còn non, tán rộng và phẳng khi cây trưởng thành. Cây 4 trưởng thành có 3 loại lá bao gồm chủ yếu là lá trưởng thành, lá non và lá chuyển tiếp. Lá trưởng thành dạng vảy, xếp thành cặp với đỉnh nhọn, lá chuyển tiếp tương tự như lá trưởng thành nhưng dài hơn, lá non xếp thành vòng 4 trải rộng, hình kim hơi dẹt dài 1,5-2 cm và rộng 1,5-2mm, các dải lỗ khí khổng nằm ở mặt sau của lá. Các hình thái lá khác nhau có thể tồn tại trên cùng một cành.

Nón cái hóa gỗ, khi chín hình cầu, đường kính 0,9-1,1cm, vẩy gồm 2 cặp, có mấu lồi cong nổi rõ, chín trong 2 năm. Hạt hình trứng dài 6 mm với các cánh nhỏ, quả chín và được phát tán vào khoảng tháng 10 – 12, cây con tái sinh gặp rải rác trong rừng (Farjon và cs. Thomas, P (2013) đã xếp loài Bách vàng vào danh mục bị đe dọa theo danh lục đỏ của IUCN phiên bản 3. Ở Trung Quốc, loài này chỉ được biết đến từ một khu bảo tồn thiên nhiên.

Tại cuộc họp của Liên minh Bảo tồn Thế giới (IUCN) ở Đài Loan năm 2004, các nhà khoa học Việt Nam được hỗ trợ bởi các nhà khoa học của Kew và Missouri đã đề xuất nên thiết lập một khu bảo tồn môi trường sống trên núi cho loài Bách vàng. Cây Bách vàng có phân bố tự nhiên ở vùng núi đá vôi miền Bắc Việt Nam và miền Nam Trung Quốc (tỉnh Quảng Tây) (Averyanov và cs., 2013); Một số quần thể nhỏ Bách vàng qua điều tra cũng được tìm thấy ở gần trung tâm tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc (Meng Tao và cs., 2013); Bách vàng là loài cây bản địa quý của Việt Nam được tìm thấy tại khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN), Bát Đại Sơn huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Cây thường mọc trên các đỉnh núi đá vôi trong các hốc đất, ở độ cao 1.180m, sống chung với các loài Thông khác như: Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia), Thiết sam đông bắc (Tsuga chinensis) (Farjon và cs, 2002); Năm 2003, Farjon và Xiang (2003) đã nghiên cứu về hình thái học lớp cutin trên lá của loài Bách vàng tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam và so 5 sánh với một số loài có quan hệ với chi Cupressus. Kết quả mô tả chi tiết đặc điểm lớp cutin mặt trong và mặt ngoài lá của cả hai dạng lá non, lá trưởng thành và cho thấy một đặc điểm mới là các lỗ xuất hiện trên mặt ngoài lớp cutin của lá ở một số chi thuộc họ này.

Đặc điểm này trước đây đã không được mô tả cho các cây hạt trần. Nghiên cứu này đã phân tích và chỉ ra rằng loài Bách vàng có quan hệ gần nhất với loài Bách Nootka (Xanthocyparis nootkatensis) thuộc chi Chamaecyparis và là trung gian giữa hai chi Cupressus và Chamaecyparis. Do vậy, có thể xếp Bách vàng là một loài thuộc chi Chamaecyparis. Tuy nhiên, kết quả này lại mâu thuẫn với các phân tích về mô tả hình thái của các loài trong họ Cupressaceae, loài Bách vàng và Bách Nootka được xếp vào một chi riêng biệt (Qiaoping Xiang và Aljos Farjon, 2003); Quần thể Bách vàng được tìm thấy ở một số địa phương gần Bát Đại Sơn, hầu hết ở các khu vực này rất khó có thể tiếp cận vì núi đá vôi có độ dốc cao.

Mặc dù địa hình hiểm trở nhưng nhưng nạn khai thác gỗ Bách vàng vẫn gia tăng dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng số lượng cây Bách vàng trưởng thành. Tình trạng này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng di truyền của loài. Tái sinh của Bách vàng rất kém do phải cạnh tranh với các quần thể khác. Các khu vực núi đá vôi có Bách vàng phân bố bị xói mòn mạnh lộ ra các vết giống như đá cẩm thạch xen kẽ với hốc đất mỏng.

Khí hậu ở các khu vực này là cận nhiệt đới nhưng ẩm ướt nhiều trong năm (Farjon và cs, 2002); Nghiên cứu về thành phần hóa học tinh dầu trên lá của hai loài cùng chi được thực hiện năm 2007 giữa loài Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis) và loài Bách Nootka (Xanthocyparis nootkatensis). Kết quả cho thấy tinh dầu của hai loài này rất khác nhau. Tinh dầu của Xanthocyparis vietnamensis phần lớn chứa sesquiterpenes và diterpenes như hedycaryol (1,4–34,4%), phyllocladene (0,9–37,8%), sandaracopimara-8 (14), 15-diene (0,7–8,9%), germacrene D ( 3,7–7,9%). Các hợp chất monoterpenes được tìm thấy khá ít trong các thành phần phổ biến của cây lá kim, ngoại trừ α-pinene (0,8–14,9%) 6 có thể biến động.

Ngược lại, tinh dầu của Xanthocyparis nootkatensis phần lớn chỉ chứa hợp chất monoterpenes. Các thành phần chính của Xanthocyparis nootkatensis là limonene (35,4-42,4%), δ-3-carene (11,5– 23,4%), α-pinene (8,7–16,3%) và nezukol (3,3–4,8%). Các tinh dầu của hai loài này khác nhau trong nhiều thành phần và điều này dường như chỉ ra một mối quan hệ khá xa và khác biệt giữa hai loài (Adams và cs, 2007). Dùng kỹ thuật phân tích tinh dầu gỗ Bách vàng để tìm hiểu về sự bay hơi tinh dầu của loài.

Các tác giả đã phân tích được 40 thành phần, chiếm 87,9% tinh dầu của loài này. Tinh dầu của Xanthocyparis vietnamensis bị chi phối bởi sesquiterpenes và diterpenes như hedycaryol (1,4-34,4%), phyllocladene (0,9-37,8%), sandaracopimara -8 (14), 15- diene (0,7-8,9%), germacrene D ( 3,7-7,9%). Các monoterpenes là thấp trong các thành phần phổ biến thường được tìm thấy trong cây lá kim, ngoại trừ một pinene (0,8- 14,9%), đó là rất hiến. Ngược lại, dầu của Xanthocyparis nootkatensis bị chi phối bởi monoterpenes.

Các thành phần chính của Xanthocyparis nootkatensis là limonene (35,4-42,4%), S-3-carene (11,5-23,4%), a-pinene (8,7-16,3%) và nezukol (3,3-4,8%). Các loại dầu khác nhau trong nhiều thành phần một lần nữa cũng chỉ ra một mối quan hệ khá xa giữa 2 loài (Bazzali và cs., 2016); Gỗ Bách vàng màu vàng nâu, rất cứng, có mùi thơm và có chất lượng tốt. Từ xưa tầng lớp quý tộc ở các nước Đông Nam Á đã có truyền thống ưa thích sử dụng nhóm gỗ thuộc họ Hoàng đàn; cùng với sự tăng trưởng chậm của cây đã khiến cho nguồn gỗ Bách vàng càng hiếm dẫn đến giá trị của gỗ Bách vàng ngày càng tăng cao. Do thiếu phương tiện giao thông và các yếu tố khác, hầu hết gỗ Bách vàng được buôn bán ngay tại địa phương (Farjon và cs.

Các nghiên cứu về chọn, tạo giống cây Bách vàng Tô Văn Thảo (2003) đã thử nghiệm khả năng nhân giống loài cây Bách vàng bằng hom cành tại vườn ươm, đã tiến hành lấy vật liệu hom tại khu BTTN Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang và giâm hom tại Công ty Giống Lâm nghiệp Trung ương, Hà Nội. Sử dụng thuốc AIB với các loại nồng độ 500, 1.500 ppm và đối chứng không thuốc. Sau 3 tháng, nồng độ thuốc kích thích 1.500 ppm phù hợp đối với dòng 32 với kiểu lá non cho tỷ lệ ra rễ 95,29%, chỉ số ra rễ 31,0; nồng độ thuốc kích thích 500 ppm phù hợp với dòng 30 với kiểu lá trưởng thành, với tỷ lệ ra rễ 3,33%, chỉ số ra rễ 3,0. Chất điều hòa sinh trưởng AIB nồng độ 1500ppm cho tỷ lệ ra rễ cao nhất.Thời điểm thu thập hom nên lấy vào thời gian trước mùa sinh trưởng, cây mẹ càng trẻ tuổi càng tốt.

Hom sinh dưỡng có khả năng ra rễ mạnh hơn những hom sinh sản. Nguyễn Tiến Hiệp và cs (2007), cũng đã tiến hành thí nghiệm giâm hom cây Bách vàng, cho thấy đây là loài cây có khả năng nhân giống tốt bằng phương pháp giâm hom cành. Đất dùng để ra bầu cây đối với hom giâm đã ra rễ là đất đỏ tầng B được khai thác ở vùng chân núi đá vôi, để ải với tỷ lệ 80% đất, 20% phân bò hoai mục. Hom giâm ra rễ sau 3- 4 tháng kể từ ngày giâm.

Khi rễ của hom có màu trắng hoặc màu vàng nhạt được chuyển sang túi bầu PE (8 x12cm). Khả năng ra rễ cao của hom giâm phụ thuộc vào 3 nhân tố: (1) các hom giâm lấy từ cây mẹ còn trẻ ở thời kỳ cây trước khi nảy chồi mới hoặc có kiểu lá non; (2) chất kích thích ra rễ AIB có nồng độ 1.500 ppm; (3) thời gian giâm hom vào tháng 5- 6 và tháng 12-1 hàng năm. Nếu đảm bảo đủ 3 chỉ tiêu trên, cành giâm sẽ có tỷ lệ ra rễ cao tới 95,29 %, chỉ số ra rễ là 31,0. Nguyễn Hoàng Nghĩa và Nguyễn Văn Thọ (2009) đã tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu Bảo tồn nguồn gen cây rừng” giai đoạn 2006- 2010 của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, đề tài đã tiến hành nghiên cứu giâm hom Bách 8 vàng tại Trung tâm Lâm sinh Cầu Hai (Đoan Hùng, Phú Thọ) nay là Trung tâm Khoa học lâm nghiệp vùng Trung tâm Bắc Bộ.

Vật liệu sử dụng giâm hom thu hái tại Khu BTTN Bát Đại Sơn, xã Cán Tỷ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Sử dụng 4 loại thuốc kích thích ra rễ là: RA (4-Chloroidole 3 acetic acid), RP (5,6 Dichloroidole 3 acetic acid), AIB (axit indol butiric) và ABT1. Thuốc kích thích được sử dụng dưới 2 dạng bột và dạng nước.