CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nhà tiêu hợp vệ sinh và một số vấn đề liên quan 1. Khái niệm về các loại nhà tiêu hợp vệ sinh Căn cứ theo Thông tư số 27/2011/TT-BYT ngày 24 tháng 6 năm 2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu Điều kiện đảm vệ sinh QCVN 01: 2011/BYT [23], quy định: - Nhà tiêu là hệ thống thu nhận, xử lý tại chỗ phân và nước tiểu của con người. - Nhà tiêu HVS là nhà tiêu bảo đảm cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với động vật, côn trùng.
Có khả năng tiêu diệt được các mầm bệnh có trong phân, không gây mùi khó chịu và làm ô nhiễm môi trường xung quanh nhà tiêu HVS gồm có các loại sau: + Nhà tiêu khô là nhà tiêu không dùng nước để dội sau mỗi lần đi tiêu. Phân được lưu giữ và xử lý trong điều kiện ủ khô. + Nhà tiêu khô chìm là loại nhà tiêu khô, hố chứa phân chìm dưới đất. + Nhà tiêu khô nổi là loại nhà tiêu khô, có xây bể chứa phân nổi trên mặt đất.
+ Nhà tiêu khô nổi một ngăn là loại nhà tiêu khô nổi chỉ có 1 ngăn chứa và ủ phân. + Nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên là nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên để luân phiên sử dụng và ủ phân, trong đó luôn có một ngăn để sử dụng và các ngăn khác để ủ. + Nhà tiêu dội nước là nhà tiêu dùng nước để dội sau mỗi lần sử dụng. + Nhà tiêu tự hoại là nhà tiêu dội nước, bể chứa và xử lý phân kín, nước thải không thấm ra bên ngoài, phân và nước tiểu được lưu giữ trong bể chứa và được xử lý trong môi trường nước.
+ Nhà tiêu thấm dội nước là nhà tiêu dội nước, phân và nước trong bể, hố chứa được thấm dần vào đất. 5 - Chất độn là các chất sử dụng để phủ lấp, phối trộn với phân, có tác dụng hút nước, hút mùi, tăng độ xốp và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phân hủy các chất hữu cơ, tiêu diệt mầm bệnh có trong phân. Chất độn bao gồm một hoặc hỗn hợp các loại sau: tro bếp, rơm rạ, vỏ trấu, mùn cưa, vỏ bào, lá cây, vỏ trái cây. - Ống thông hơi là ống thoát khí từ bể hoặc hố chứa phân ra môi trường bên ngoài.
Quy định về sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh Căn cứ theo Thông tư số 27/2011/TT-BYT ngày 24 tháng 6 năm 2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu Điều kiện đảm vệ sinh QCVN 01: 2011/BYT [23], quy định về yêu cầu vệ sinh trong sử dụng như sau: Nhà tiêu khô chìm - Sàn nhà tiêu khô, sạch; - Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu; - Không để vật nuôi đào bới phân trong nhà tiêu; - Không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước và dụng cụ chứa nước tiểu; - Bãi phân phải được phủ kín chất độn sau mỗi lần đi tiêu; - Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; - Đối với nhà tiêu không thực hiện việc ủ phân tại chỗ thì phải bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển và ủ phân ở bên ngoài nhà tiêu. Nhà tiêu khô nổi - Sàn nhà tiêu khô, sạch; - Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu; - Không để vật nuôi đào bới phân trong nhà tiêu; - Không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước và dụng cụ chứa nước tiểu; - Bãi phân phải được phủ kín chất độn sau mỗi lần đi tiêu; - Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; 6 - Đối với nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên: Lỗ tiêu ngăn đang sử dụng luôn được đậy kín, các ngăn ủ được trát kín; - Đối với các loại nhà tiêu không thực hiện việc ủ phân tại chỗ thì phải bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển và ủ phân ở bên ngoài nhà tiêu. Nhà tiêu tự hoại - Sàn nhà tiêu, bệ xí sạch, không dính đọng phân, nước tiểu; - Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu; - Có đủ nước dội; dụng cụ chứa nước dội không có bọ gậy; - Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; -Nước sát trùng không được đổ vào lỗ tiêu; - Phân bùn phải được lấy khi đầy; bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển phân bùn. Nhà tiêu thấm dội nước - Sàn nhà tiêu, bệ xí sạch, không dính đọng phân, nước tiểu; - Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu; - Có đủ nước dội; dụng cụ chứa nước dội không có bọ gậy; - Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; - Phân bùn phải được lấy khi đầy nếu tiếp tục sử dụng nhà tiêu, bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển phân bùn; nếu không sử dụng phải lấp kín.
Tác hại của nhà tiêu không hợp vệ sinh đến sức khỏe và môi trường Nhu cầu bài tiết của con người là nhu cầu hàng ngày không thể thiếu, một ngày trung bình một người bài tiết ra khoảng 0,99- 1,92kg phân và nước tiểu với trên 50 loại vi khuẩn gây bệnh có trong phân người. Hàng ngày, ở nước ta lượng phân người thải ra môi trường hàng ngàn tấn và đang góp phần làm ô nhiễm môi trường ở các mức độ khác nhau. Việc thu gom, xử lý không hợp vệ sinh đang là mối hiểm họa bệnh tật cho con người [31, 41]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, vi khuẩn, vi rút và ký sinh trùng có khả năng lây truyền thông qua đất, nước, côn trùng, tay bẩn, từ đó thông qua thức ăn có thể 7 gây ra các bệnh tiêu chảy (bao gồm cả bệnh lỵ và bệnh tả), nhiễm ký sinh trùng và đau mắt hột.
Tính riêng bệnh tiêu chảy đã chiếm 4,1% gánh nặng bệnh tật và gây tử vong cho 1,8 triệu người trong đó 90% là trẻ em dưới 5 tuổi ở các quốc gia đang phát triển. Nguyên nhân của 88% các trường hợp mắc bệnh tiêu chảy là do việc sử dụng nước và điều kiện vệ sinh môi trường không an toàn [39]. Trên toàn thế giới hàng năm có gần 2 tỷ người bị lây nhiễm ký sinh trùng đường ruột, có tới 500 triệu người có nguy cơ bị đau mắt hột, 146 triệu người bị đe dọa bởi mù lòa. Nâng cao khả năng tiếp cận nước sạch và cải thiện điều kiện vệ sinh tốt hơn, từ đó nâng cao tỷ lệ thực hành vệ sinh cá nhân tốt có thể làm giảm tỷ lệ mắc bệnh đau mắt hột tới 27% [43].
bàn tay côn trùng Phân Thực Miệng người phẩm Đất Nước Rào chắn thứ nhất Rào chắn thứ hai (Nhà tiêu hợp vệ sinh) (Các hành vi vệ sinh) Hình 1. 1 Đường truyền bệnh phân- miệng [6]. Tại nước ta có rất nhiều loại bệnh được truyền qua phân người như: Viêm ruột do vi khuẩn, bệnh lỵ trực trùng, bệnh tả, thương hàn và phó thương hàn, viêm gan A, bại liệt, bệnh ỉa chảy do virut, nhiễm giun… Báo cáo của Cục Y tế dự phòng và Môi trường cho biết, hàng năm vẫn có trên 1 triệu người bị các bệnh lây truyền theo đường phân miệng như ỉa chảy, lỵ, 8 thương hàn, amip. Ước tính bệnh liên quan đến nước và vệ sinh chiếm 7,5% gánh nặng bệnh tật.
Tại nhiều vùng nông thôn tỷ lệ nhiễm giun vẫn còn rất cao, có nơi trên 90% trẻ em bị nhiễm các loại giun [31]. Theo thống kê của Cục Y tế dự phòng năm 2005 cho thấy, tại Việt Nam, 10/26 bệnh truyền nhiễm gây dịch được giám sát có tỷ lệ mắc trên 100.000 dân cao nhất theo thứ tự là cúm, tiêu chảy, sốt rét, sốt xuất huyết, lỵ trực khuẩn, quai bị, amip, viêm gan, thủy đậu… Như vậy, khoảng một nửa các bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ mắc cao nhất là những bệnh có liên quan tới vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường. Trong khoảng thời gian 2008 – 2010 mỗi năm có khoảng gần 100.000 lượt người mắc tiêu chảy, 40.000 lượt người bị lỵ trực khuẩn hoặc thương hàn… tuy nhiên, trên thực tế con số này còn cao hơn nhiều do bệnh nhân mắc bệnh thường điều trị tại nhà và không đến cơ sở y tế [23]. Như vậy, cải thiện vệ sinh môi trường là chìa khóa để tiêu diệt và ngăn ngừa mầm bệnh không cho chúng phát tán ra bên ngoài, nhằm duy trì và bảo vệ sức khỏe cho người dân cũng như bảo vệ tốt môi trường sống xung quanh như môi trường đất, nước, không khí.
Thực trạng nhà tiêu hợp vệ sinh trên thế giới Theo báo cáo của tổ chức UNEP vào thời điểm năm 2002, thế giới có 2,4 tỷ người không được tiếp cận với các công trình vệ sinh, trong đó có 1,3 tỷ người ở Ấn Độ và Trung Quốc. Trong tổng số những người không được tiếp cận với nhà tiêu HVS thì 80% là ở Châu Á, 13% là Châu Phi, trong khi chỉ có 5% dân số Châu Mỹ Latinh và 2% dân số Châu Âu không được tiếp cận với nhà tiêu HVS [34]. Như vậy khu vực các nước đang và chậm phát triển tỷ lệ số người không được tiếp cận với nhà tiêu HVS rất cao, rõ ràng đói nghèo đang đặt ra nhiều vấn đề sức khỏe đối với người dân ở khu vực này, trong đó có vấn đề VSMT. Theo Báo cáo mới nhất của WHO và UNICEF [42], hiện nay trên toàn cầu, khoảng 2,5 tỷ người không được tiếp cận với cơ sở vệ sinh.
Hiện tại vẫn còn 46 quốc gia nơi có ít hơn một nửa dân số thế giới được tiếp cận với một cơ sở vệ sinh được cải thiện. Trong số các khu vực của thế giới, Nam Á và Châu Phi vùng cận Sahara việc tiếp cận với các phương tiện VSMT tiếp tục ở mức thấp nhất. Mặc dù nỗ lực cải thiện ở tiểu vùng Sahara Châu Phi đã đạt được kết quả trong một số quốc 9 gia, chẳng hạn như Ethiopia và Angola, việc cải thiện cơ sở vệ sinh đã đạt những thành công chỉ sau Đại Tây Dương.