CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CỦA KHIẾU KIỆN HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI 1. Khái niệm, đặc điểm khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai Đất đai là tài sản quốc gia và tư liệu sản xuất quan trọng, thuộc sở hữu toàn dân. Vì vậy, quyết định hoặc hành vi liên quan đến quản lý đất đai có thể bị khiếu kiện nếu ảnh hưởng quyền, lợi ích của cá nhân hay tổ chức.
Về bản chất, khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực QLĐĐ cũng được hiểu như khiếu kiện hành chính trong các lĩnh vực khác nhưng mang tính đặc thù, chuyên môn hơn. Cụ thể, khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực QLĐĐ là việc người dân yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét lại tính hợp pháp của các QĐHC, HVHC được ban hành trong quá trình QLĐĐ của Nhà nước khi họ cho rằng các quyết định, hành vi đó xâm phạm đến lợi ích của mình. Theo khái niệm về khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực QLĐĐ nêu trên, thuật ngữ này có các đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, đối tượng khiếu kiện này bao gồm QĐHC và HVHC trong quá trình QLĐĐ. QĐHC liên quan tới QLĐĐ được hiểu là những văn bản pháp lý do cơ quan nhà nước, tổ chức hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức này ban hành để giải quyết các vấn đề cụ thể trong hoạt động QLĐĐ, và chỉ được áp dụng một lần cho một hoặc một số đối tượng cụ thể.
Đối tượng còn lại trong khiếu kiện liên quan tới QLĐĐ là HVHC, nghĩa là hành vi của cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền được giao nhiệm vụ thực hiện công việc QLĐĐ. Thứ hai, đối tượng của khiếu kiện này phải được hình thành trong quá trình QLĐĐ: Bao gồm các quyết định và hành vi của cơ quan có thẩm quyền, như thu hồi đất, phê duyệt bồi thường, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất… Các quyết định, hành vi này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức có liên quan. Thứ ba, Tòa án là cơ quan giải quyết vụ kiện: Dù có quyền khởi kiện, không phải mọi vụ án đều được Tòa án chấp nhận, bởi Tòa án sẽ xét các yếu tố như điều kiện khởi kiện, tiền tạm ứng án phí và thẩm quyền của mình trước khi thụ lý vụ án. 7 Nếu không đáp ứng các điều kiện theo luật định, đơn khởi kiện sẽ bị trả lại.
Như vậy, việc cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức khởi kiện chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ. Vì vậy, hành động thụ lý của Tòa mới là điều kiện đủ để một vụ án hành chính được giải quyết theo quy định pháp luật. Thứ tư, thủ tục giải quyết theo quy định pháp luật tố tụng hành chính: Từ sự đặc biệt của việc xét xử hành chính - là việc giải quyết những mâu thuẫn hành chính giữa các cơ quan, tổ chức được trao quyền hành pháp và những cá nhân, tổ chức bị điều chỉnh bởi quyền hành pháp - xuất phát từ việc ban hành QĐHC hoặc thực hiện HVHC. Việc giải quyết những tranh chấp này yêu cầu một trình tự, thủ tục riêng biệt, đó là thủ tục tố tụng hành chính - trình tự xét xử các vụ án hành chính tại Tòa án.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai Khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực đất đai là căn cứ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi của cá nhân, cơ quan, tổ chức trước các QĐHC, HVHC ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động khiếu kiện trong lĩnh vực QLĐĐ có thể kể đến như: Thứ nhất, chính sách về QLĐĐ: Đất đai là một vấn đề khó, quan trọng hiện nay nên tại Hội nghị Trung ương 5 khóa XIII vừa qua, Ban chấp hành trung ương Đảng đã thống nhất ban hành Nghị quyết số 18-NQ/TW, ngày 16/6/2022 của Ban chấp hành trung ương Đảng “Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất, tạo động lực đưa nước ta trở thành nước phát triển có thu nhập cao”. Nghị quyết này đã nhấn mạnh quan điểm đối với công tác quản lý Nhà nước về đất đai như: Yêu cầu kiện toàn tổ chức bộ máy; nâng cao vai trò của cơ quan tư pháp trong giải quyết khiếu nại, tố cáo, tranh chấp đất đai; quy hoạch sử dụng đất phải có tầm nhìn dài hạn… Có thể thấy, chính sách về QLĐĐ luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm đặc biệt. Thứ hai, pháp luật về đất đai: Hệ thống pháp luật QLĐĐ của Việt Nam hiện tại đã được phát triển và cải thiện qua nhiều giai đoạn.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng vẫn còn tồn tại những vấn đề cần phải quan tâm. Nổi bật là các quy định pháp luật 8 hiện nay được xây dựng một cách chồng chéo, mâu thuẫn, gây khó khăn cho nhân dân trong việc hiểu luật và trong việc áp dụng pháp luật của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền. Để việc thực thi nhiệm vụ QLĐĐ của Nhà nước được hiệu quả, hệ thống pháp luật về QLĐĐ phải xây dựng hoàn chỉnh, phù hợp và việc thực hiện pháp luật cần tiến hành một cách công khai, minh bạch; tránh tình trạng tham nhũng, độc quyền và có các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với những vi phạm. Thứ ba, công tác QLĐĐ: Việc theo dõi và đánh giá quản lý, sử dụng đất qua hệ thống thông tin đất đai quốc gia, từ trung ương tới địa phương đã được tăng cường từ đó, tạo sự minh bạch trong công tác này.
Hơn nữa, công tác thanh tra và kiểm tra quản lý đất cũng được tăng cường, điều này đã góp phần quan trọng vào việc giải quyết khiếu kiện hành chính. Thứ tư, kinh tế xã hội phát triển dẫn đến thu hồi đất để thực hiện nhiều dự án: Phát triển kinh tế xã hội ở Khánh Hòa, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch, đã dẫn đến việc Nhà nước thu hồi đất để thu hút đầu tư và khai thác tiềm năng khu vực. Mặc dù việc này thúc đẩy kinh tế và tạo việc làm, nhưng cũng có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân nếu ảnh hưởng trực tiếp tới quyền, lợi ích của người dân như thu hồi này là không có căn cứ, hoặc không đúng thẩm quyền…. Các quy định của pháp luật về khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực đất đai 1.
Quyền khiếu kiện vụ án hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai Quyền khiếu kiện vụ án hành chính là sự thừa nhận của pháp luật cho phép cá nhân, cơ quan, tổ chức có thể yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Khả năng này được thực hiện thông qua hành vi của cá nhân, cơ quan, tổ chức nộp đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi có căn cứ cho rằng quyền và lợi ích đó bị xâm phạm từ hoạt động của chủ thể quản lý. Theo giải thích trong Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học: “Vụ án hành chính là vụ án phát sinh tại Tòa hành chính do các cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức khởi kiện ra Tòa án yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Bên cạnh đó, tại Điều 5 Luật Tố tụng hành chính 2015 đã quy định về quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích của cơ quan, cá nhân, tổ chức bằng “quyền” khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của pháp luật.
Tuy nhiên, chỉ việc cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức khởi kiện vì tin rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình đã bị xâm phạm bởi QĐHC hoặc HVHC thông qua việc nộp đơn khởi kiện không đủ để tạo ra một vụ án hành chính. Đòi hỏi sự thụ lý của Tòa án khi các điều kiện nhất định theo quy định pháp luật được thỏa mãn. Vì vậy, “vụ án hành chính” trong lĩnh vực đất đai có thể được hiểu là một vụ việc phát sinh khi cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức tiến hành khởi kiện yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của QĐHC hoặc HVHC liên quan đến việc QLĐĐ của cơ quan hành chính nhà nước, tổ chức hoặc cá nhân khác, người có thẩm quyền trong cơ quan hoặc tổ chức đó trong việc ban hành và thực hiện các nội dung liên quan đến việc QLĐĐ. Điều này chỉ có thể xảy ra khi Tòa án thụ lý vụ việc theo các quy định của pháp luật tố tụng hành chính.
Vì vậy, thông qua việc làm rõ khái niệm vụ án hành chính trong lĩnh vực đất đai và quy định tại Điều 5 Luật Tố tụng hành chính 2015, tác giả nhận thấy, quyền khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực QLĐĐ xuất phát trên cơ sở sau: Một là, phải tồn tại QĐHC, HVHC về QLĐĐ của CQHC nhà nước, cơ quan tổ chức khác, người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó trong QLĐĐ, làm phát sinh, thay đổi, hạn chế, chấm dứt quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân hoặc có nội dung làm phát sinh nghĩa vụ, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Tuy nhiên, những QĐHC, HVHC này phải không thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo quy định pháp luật hoặc không mang tính nội bộ. Hai là, cá nhân, cơ quan, tổ chức khác cho rằng những QĐHC, HVHC về QLĐĐ trên xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Ba là, chủ thể khiếu kiện vụ án hành chính trong QLĐĐ phải có năng lực hành vi tố tụng hành chính.
10 Bốn là, mục đích của việc khiếu kiện hành chính là để Tòa án xem xét lại tính hợp pháp của các QĐHC, HVHC của các chủ thể có thẩm quyền. Tóm lại, quyền khiếu kiện vụ án hành chính trong QLĐĐ phát sinh dựa trên các căn cứ nêu trên. Việc khiếu kiện vụ án hành chính trong QLĐĐ được xem là cơ sở pháp lý cần thiết để Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đối tượng khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực đất đai Khái niệm vụ án hành chính trong lĩnh vực đất đai liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp hành chính thông qua việc khiếu kiện, và đây là một phương thức được sử dụng rộng rãi hiện nay.