Luận văn nghiên cứu khả năng thích nghi và biện pháp kỹ thuật đối với giống lúa thuần chất lượng tốt ở một số tỉnh miền núi phía bắc việt nam

Luận văn nghiên cứu khả năng thích nghi và biện pháp kỹ thuật cho giống lúa thuần chất lượng tốt tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam.

• Tác giả: Hoàng Mai Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hữu Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Khả Năng Thích Nghi Và Biện Pháp Kỹ Thuật Đối Với Giống Lúa Thuần Chất Lượng Cao Tại Miền Núi Phía Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nhu cầu gạo chất lượng trên thế giới và Việt Nam
• 1.2. Tình hình sản xuất lúa gạo trên thế giới và Việt Nam
• 1.3. Sản xuất lúa chất lượng tốt trên thế giới và Việt Nam
• 1.4. Nghiên cứu về giống lúa chất lượng cao trên thế giới và Việt Nam
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng gạo
• 1.5.1. Yếu tố di truyền
• 1.5.2. Ảnh hưởng của yếu tố ngoại cảnh
• 1.5.2.1. Ảnh hưởng của yếu tố đất đai
• 1.5.2.2. Ảnh hưởng của yếu tố nhiệt độ
• 1.5.2.3. Ảnh hưởng của yếu tố ánh sáng
• 1.5.2.4. Ảnh hưởng của yếu tố nước
• 1.5.3. Ảnh hưởng của các biện pháp kỹ thuật
• 1.5.3.1. Yếu tố thời vụ
• 1.5.3.2. Yếu tố phân bón
• 1.5.3.3. Yếu tố mật độ
• 1.5.3.4. Ảnh hưởng của thu hoạch và bảo quản
• 1.6. Đặc điểm điều kiện tự nhiên và sản xuất lúa ở vùng miền núi phía Bắc
• 2. VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu khả năng thích nghi và ổn định của một số giống lúa thuần chất lượng tốt
• 2.3.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của thời vụ tới năng suất và chất lượng giống lúa PB53
• 2.3.3. Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón tới năng suất và chất lượng giống lúa PB53
• 2.3.4. Xây dựng mô hình áp dụng các biện pháp kỹ thuật cho giống PB53
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Bố trí thí nghiệm
• 2.4.2. Chỉ tiêu theo dõi và phương pháp theo dõi
• 2.4.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tuyển chọn và đánh giá khả năng thích nghi của một số giống lúa thuần chất lượng tốt ở một số tỉnh miền núi phía Bắc
• 3.1.1. Một số đặc điểm sinh trưởng, phát triển của các giống lúa thuần chất lượng tốt trong năm 2014
• 3.1.2. Tính ổn định và thích nghi của các yếu tố cấu thành năng suất tại các địa điểm thí nghiệm
• 3.1.2.1. Tính ổn định và thích nghi của số bông/m2
• 3.1.2.2. Tính ổn định và thích nghi của số hạt chắc/bông
• 3.1.2.3. Tính ổn định và thích nghi của khối lượng 1.000 hạt
• 3.1.3. Đánh giá năng suất và tính ổn định, thích nghi của các giống lúa thí nghiệm
• 3.1.3.1. Đánh giá năng suất và tính ổn định, thích nghi của các giống lúa thí nghiệm trong vụ Xuân năm 2014
• 3.1.3.2. Đánh giá năng suất và tính ổn định, thích nghi của các giống lúa thí nghiệm trong vụ Mùa năm 2014
• 3.1.4. Chất lượng gạo của các giống thuần chất lượng tại các điểm thí nghiệm
• 3.1.5. Khả năng chống chịu sâu, bệnh hại của các giống lúa thí nghiệm
• 3.2. Nghiên cứu xác định thời vụ thích hợp cho giống lúa PB53
• 3.2.1. Biến đổi nhiệt độ từ gieo đến chín ở các thời vụ
• 3.2.2. Ảnh hưởng của thời vụ tới đặc điểm sinh trưởng của giống PB53
• 3.2.3. Ảnh hưởng của thời vụ tới năng suất và yếu tố cấu thành năng suất của giống PB53
• 3.2.4. Ảnh hưởng của thời vụ tới chất lượng gạo của giống PB53
• 3.2.5. Ảnh hưởng của thời vụ tới tình hình sâu, bệnh hại trên giống PB53
• 3.3. Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng, phát triển của giống lúa PB53
• 3.3.1. Nghiên cứu ảnh hưởng của các công thức phân bón đến sinh trưởng, phát triển của giống lúa PB53 trong vụ Xuân 2015
• 3.3.2. Ảnh hưởng của các công thức phân bón đến một số chỉ tiêu nông học của giống PB53
• 3.3.3. Ảnh hưởng của phân bón đến năng suất và yếu tố cấu thành năng suất trong vụ Xuân
• 3.3.4. Ảnh hưởng của phân bón đến chất lượng gạo PB53
• 3.3.5. Ảnh hưởng của phân bón đến tình hình sâu, bệnh hại trong vụ Xuân
• 3.3.6. Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng, phát triển của giống lúa PB53 trong vụ Mùa
• 3.3.7. Ảnh hưởng của phân bón đến một số chỉ tiêu nông học của giống PB53 trong vụ Mùa
• 3.3.8. Ảnh hưởng của các công thức phân bón đến năng suất, yếu tố cấu thành năng suất trong vụ Mùa
• 3.3.9. Ảnh hưởng của các công thức phân bón đến chất lượng gạo trong vụ Mùa
• 3.3.10. Hiệu quả kinh tế ở các công thức phân bón
• 3.4. Kết quả mô hình áp dụng các biện pháp kỹ thuật trên giống lúa PB53
• 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giống lúa thuần chất lượng cao

Giống lúa thuần chất lượng cao đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp tại miền núi phía Bắc Việt Nam. Nhu cầu về gạo chất lượng cao ngày càng tăng, đặc biệt trong bối cảnh thị trường toàn cầu hóa. Việc phát triển và ứng dụng các giống lúa thuần chất lượng cao không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng mà còn góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Theo nghiên cứu, giống lúa thuần chất lượng cao như PB53 có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và đất đai tại miền núi phía Bắc. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nghiên cứu và phát triển giống lúa thuần chất lượng cao trong bối cảnh hiện nay.

1.1. Tình hình sản xuất lúa gạo tại miền núi phía Bắc

Sản xuất lúa gạo tại miền núi phía Bắc Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm điều kiện khí hậu khắc nghiệt và sự biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, vùng này cũng có nhiều giống lúa đặc sản nổi tiếng. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác hiện đại có thể giúp nâng cao năng suất và chất lượng lúa. Nghiên cứu cho thấy rằng việc lựa chọn giống lúa phù hợp với điều kiện địa phương là yếu tố quyết định đến thành công trong sản xuất lúa gạo. Các giống lúa thuần chất lượng cao như PB53 không chỉ có năng suất cao mà còn đáp ứng được yêu cầu về chất lượng gạo của thị trường.

II. Khả năng thích nghi của giống lúa thuần

Khả năng thích nghi của giống lúa thuần chất lượng cao là một yếu tố quan trọng trong nghiên cứu này. Giống lúa PB53 đã được chứng minh có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và đất đai tại miền núi phía Bắc. Nghiên cứu cho thấy rằng giống lúa này có thời gian sinh trưởng ngắn, từ 118 đến 128 ngày trong vụ Xuân và từ 104 đến 108 ngày trong vụ Mùa. Điều này giúp nông dân có thể linh hoạt trong việc gieo trồng và thu hoạch, đồng thời giảm thiểu rủi ro do biến đổi khí hậu. Việc xác định thời vụ gieo trồng thích hợp cũng là một yếu tố quan trọng để tối ưu hóa năng suất và chất lượng lúa.

2.1. Đánh giá khả năng thích nghi của giống lúa PB53

Đánh giá khả năng thích nghi của giống lúa PB53 cho thấy giống này có thể phát triển tốt trong nhiều điều kiện khác nhau. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng giống lúa này có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, giúp giảm thiểu thiệt hại trong quá trình canh tác. Hơn nữa, giống lúa PB53 cũng cho năng suất ổn định, điều này rất quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực cho vùng miền núi phía Bắc. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác phù hợp sẽ giúp tối ưu hóa khả năng thích nghi của giống lúa này.

III. Biện pháp kỹ thuật canh tác lúa

Biện pháp kỹ thuật canh tác lúa là một phần không thể thiếu trong nghiên cứu này. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật như bón phân hợp lý, chọn thời vụ gieo trồng thích hợp và quản lý nước tưới tiêu có thể giúp nâng cao năng suất và chất lượng lúa. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bón phân cân đối giữa các nguyên tố đa lượng như N, P, K là rất quan trọng. Đặc biệt, giống lúa PB53 cần được bón phân với tỷ lệ hợp lý để đạt được năng suất tối ưu. Các biện pháp kỹ thuật này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng gạo, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

3.1. Ảnh hưởng của phân bón đến năng suất lúa

Nghiên cứu cho thấy rằng phân bón có ảnh hưởng lớn đến năng suất lúa. Việc bón phân hợp lý có thể tăng năng suất lên đến 40-45%. Tuy nhiên, nhiều nông dân vẫn bón phân không cân đối, dẫn đến giảm chất lượng lúa. Việc áp dụng các công thức bón phân hợp lý cho giống lúa PB53 sẽ giúp tối ưu hóa năng suất và chất lượng gạo. Hơn nữa, việc theo dõi và điều chỉnh lượng phân bón theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa cũng là rất cần thiết để đạt được kết quả tốt nhất.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu khả năng thích nghi và biện pháp kỹ thuật cho giống lúa thuần chất lượng cao tại miền núi phía Bắc Việt Nam không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bổ sung giống lúa thuần chất lượng tốt vào cơ cấu giống của vùng, từ đó thúc đẩy sản xuất lúa hàng hóa. Hơn nữa, việc xây dựng quy trình canh tác phù hợp sẽ giúp nông dân nâng cao năng suất và chất lượng lúa, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống của người nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp tại miền núi phía Bắc.

4.1. Đóng góp của nghiên cứu vào phát triển nông nghiệp

Nghiên cứu này đóng góp vào việc phát triển nông nghiệp bền vững tại miền núi phía Bắc Việt Nam. Việc giới thiệu giống lúa thuần chất lượng cao như PB53 sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Hơn nữa, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác hiện đại là cần thiết để tối ưu hóa sản xuất. Điều này không chỉ giúp nông dân cải thiện thu nhập mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu khả năng thích nghi và biện pháp kỹ thuật đối với giống lúa thuần chất lượng tốt ở một số tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam" là luận án tiến sĩ ngành Khoa học cây trồng (mã số 62.10) do nghiên sinh Hoàng Mai Thảo thực hiện tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Hữu Hồng và PGS. Nguyễn Thanh Tuyền, hoàn thành năm 2017.

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ thực tiễn chuyển dịch nhu cầu tiêu dùng gạo tại thị trường nội địa với quy mô trên 90 triệu dân. Mặc dù lượng tiêu thụ gạo bình quân đầu người giảm nhưng yêu cầu về phẩm cấp, độ dẻo và hương vị gạo ngày càng tăng, đặc biệt tại khu vực thành thị. Tỷ lệ giống lúa thuần có chất lượng gạo khá tại Việt Nam đã tăng từ 34% lên 52% trong giai đoạn 2007–2011. Tại vùng miền núi phía Bắc, diện tích lúa thuần chiếm gần 70% tổng diện tích lúa (khoảng 405 nghìn ha lúa tẻ), trong đó giống Khang dân 18 chiếm 105 nghìn ha với ưu thế năng suất cao và ổn định nhưng phẩm cấp gạo thấp. Các giống chất lượng như Bắc Thơm 7 (khoảng 30 nghìn ha) và Hương thơm số 1 (trên 18 nghìn ha) có năng suất thấp và khả năng chống chịu sâu bệnh hạn chế; các giống bản địa đặc sản (Chiêm Hương, Séng Cù, Nếp Tan) bị thoái hóa và có thời gian sinh trưởng dài. Bên cạnh đó, tập quán bón phân mất cân đối (thừa đạm, thiếu lân và kali) cùng với việc xác định thời vụ chưa phù hợp ở các tiểu vùng sinh thái làm suy giảm phẩm chất hạt gạo. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là thiếu hụt các giống lúa thuần chất lượng có năng suất cao, thời gian sinh trưởng ngắn, thích ứng rộng và thiếu gói kỹ thuật canh tác (thời vụ, liều lượng phân bón N-P-K) tối ưu cho vùng miền núi phía Bắc.

Mục tiêu của đề tài được xác định gồm 2 nhiệm vụ:

1. Tuyển chọn được giống lúa thuần mới có năng suất và chất lượng tốt để giới thiệu cho sản xuất lúa chất lượng của vùng miền núi phía Bắc Việt Nam.
2. Xây dựng được một số biện pháp kỹ thuật chủ yếu góp phần thâm canh tăng năng suất và chất lượng tại một số vùng của miền núi phía Bắc.

Đối tượng nghiên cứu là tập đoàn các giống lúa thuần chất lượng tốt (gồm 8 giống, trong đó giống tuyển chọn là PB53 và các giống đối chứng phổ biến trong sản xuất) cùng các biện pháp kỹ thuật canh tác tác động gồm thời vụ gieo cấy và liều lượng bón phân N, P, K. Phạm vi không gian của đề tài là một số tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam (các điểm khảo nghiệm sinh thái tại Phú Thọ và các vùng phụ cận). Phạm vi thời gian thực hiện nghiên cứu thực nghiệm diễn ra trong các vụ Xuân và vụ Mùa từ năm 2014 đến năm 2016.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến các khía cạnh:

1. Nhu cầu và phân loại lúa gạo chất lượng: Thị trường lúa gạo quốc tế dịch chuyển từ tiêu dùng chất lượng thấp sang chất lượng cao (Randall et al.). Cơ cấu gạo thương mại toàn cầu gồm 75% Indica, 15% Japonica, 9% gạo thơm và 1% gạo nếp (Yu-Chia Hsu et al.; Orachos Napsintuwong, 2012). Tiêu chuẩn phân loại dựa trên tỷ lệ tấm (Nelissa Jamora et al.) và hàm lượng amylose theo thang phân loại của Chaudhary (2003) gồm: nếp (0–5,0%), tẻ rất thấp (5,1–12,0%), thấp (12,1–20,0%), trung bình (20,1–25,0%) và cao (>25,0%). Tại Việt Nam, Bùi Chí Bửu (2005) khảo sát chất lượng lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long; Nguyễn Trọng Khanh và Nguyễn Văn Hoan (2014) khảo sát thị hiếu tiêu dùng tại Đồng bằng sông Hồng với 77% người thích cơm mềm không dính; báo cáo của Trung tâm Thông tin PTNNNT (2015, 2016) phân tích chi tiết thị hiếu tiêu dùng tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
2. Tình hình sản xuất lúa gạo: Số liệu FAO (2015) ghi nhận sản lượng lúa của Trung Quốc (140,7–145,5 triệu tấn), Ấn Độ (103,5–106,6 triệu tấn) và Việt Nam (27,1–28,2 triệu tấn gạo, chiếm 6% sản lượng toàn cầu). Diện tích và năng suất lúa Việt Nam giai đoạn 2004–2015 tăng trưởng đạt 57,7 tạ/ha và 45,1 triệu tấn lúa năm 2015 gắn liền với định hướng của Quyết định số 3367/QĐ-BNN-TT (2014) về chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa. Các công trình của Hill et al., Jena và Hardy (2012), Nguyễn Văn Bộ (2009), Nguyễn Văn Luật và Nguyễn Đức Lộc (2014), Vũ Trọng Bình và cs. (2004), Nguyễn Xuân Dũng và cs. (2013), Nguyễn Công Thành (2013), Lê Thu Thủy (2014) phân tích rõ thực trạng cơ cấu giống và hạn chế về thất thoát sau thu hoạch (10–12%).
3. Công tác chọn tạo giống lúa chất lượng: Quốc tế ghi nhận các giống Basmati 370 (Shobha Rani, 2006; Giraud, 2010), Khao Dawk Mali 105, Dubraj và dòng cải tiến IET 21.044 (Patnaik et al., 2015), MRQ50, MRQ74 tại Malaysia và Tainung Sen 72 tại Đài Loan. Ở Việt Nam, các tác giả Bui Chi Buu (2000), Nguyễn Minh Công và cs. (2007), Nguyễn Thị Trâm và cs. (2006 – giống Hương Cốm), Nguyễn Thanh Tuyền và cs. (2007 – giống T10 từ tổ hợp DT10 x Amber), Nguyễn Văn Mười và cs. (2009), Trần Tấn Phương và cs. (2011 – giống ST20 mang gen badh2.1), Phạm Văn Phượng và cs. (2011), Nguyễn Thị Lang và cs. (2009) đã nghiên cứu chọn tạo và ứng dụng công nghệ sinh học (chỉ thị phân tử, nuôi cấy bao phấn).
4. Di truyền và các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng gạo: Cơ chế di truyền tính thơm (Kovach et al.; Khuất Hữu Trung và Nguyễn Thúy Điệp, 2012 với gen BAD2), chiều dài hạt (McKenzie et al., 1983; Kato, 1989), hàm lượng amylose (Lin, 1989 với alen wx/Wx; Yu-Chia Hsu et al.; Zhao et al. với Wxa, Wxb), hàm lượng protein (Chang et al., 1979; Nguyễn Thị Lang và Bùi Chí Bửu, 2005 với chỉ thị RM234), nhiệt độ hóa hồ (Jennings et al.; Nguyễn Thị Lang và Bùi Chí Bửu, 2006), độ bền thể gel (Tang et al., 1991; Khush et al.). Tác động của ngoại cảnh gồm đất đai, độ cao (Ahmad et al.; Kshirod, 2011; Zhou et al., 1997; Li Jing và Yuan Jichao, 2012), nhiệt độ và ánh sáng (Krishnan et al.; Jin et al.; Yang et al.; Nagata et al., 2004; Zhen et al.; Geigenberger et al.; Liang Chenggang et al.; Liu et al.), chế độ nước (Worch et al.; Fofana et al., 2010; Yoshihashi et al.; Goufo et al., 2010). Biện pháp kỹ thuật gồm thời vụ (Zhu et al.; Lê Thu Thủy và cs., 2005; Bùi Chí Bửu và Nguyễn Thị Lang, 2000; Vũ Tuyên Hoàng và cs.), phân bón (Phạm Sỹ Tân, 2005, 2008; Nguyễn Văn Bộ, 2013; Phạm Văn Cường và cs., 2007; Nguyễn Văn Hách và cs., 2006; Nguyễn Thị Lan và cs., 2007, 2009; Narpinder Singh, 2011; Enlaine et al., 2009; Junfei Gu et al., 2015; Muhammad Maqsood et al., 2013; Trần Thanh Sơn, 2007; Gong et al.; Suwanarit et al., 1996), mật độ (Nahvi et al.; Nguyễn Như Hà, 2006; Nguyễn Thị Trâm, 2007; Islam et al., 2008; Sandhu et al., 2015), thu hoạch và bảo quản (Lê Thu Thủy và cs.; Khin Than New, 2001; Kongkiattikajorn, 2007; Nguyễn Thị Hằng, 2005; Kanlayakrit et al., 2013). Đặc điểm tự nhiên vùng nghiên cứu được tổng kết từ Nguyễn Văn Phổ và cs. (2004).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Xác định tính thích nghi, độ ổn định năng suất của tập đoàn giống lúa thuần chất lượng thông qua mô hình phân tích định lượng tương tác kiểu gen - môi trường và xây dựng quy chuẩn thời vụ, định lượng phân bón N-P-K phù hợp với tiểu vùng sinh thái miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết chọn giống sinh thái và nông học cây trồng:

• Khung lý thuyết chất lượng lúa gạo: Đánh giá toàn diện trên 3 nhóm chỉ tiêu: chất lượng thương phẩm xay xát (tỷ lệ gạo lật, tỷ lệ gạo xát, tỷ lệ gạo nguyên, độ bạc bụng), chất lượng nấu nướng và ăn uống (hàm lượng amylose, độ bền thể gel, nhiệt độ hóa hồ, đánh giá cảm quan cơm), chất lượng dinh dưỡng (hàm lượng protein tổng số).
• Lý thuyết tương tác kiểu gen và môi trường (GxE): Ứng dụng mô hình thống kê AMMI (Additive Main Effects and Multiplicative Interaction) để phân tích phương sai năng suất, xác định kiểu gen có tính thích ứng rộng hoặc thích ứng chuyên biệt với từng tiểu vùng sinh thái.
• Lý thuyết cân đối dinh dưỡng khoáng: Đánh giá quy luật đáp ứng của cây lúa đối với các mức bón phân đạm (N), lân (P2O5) và kali (K2O) theo mùa vụ và tính chất đất phù sa không được bồi đắp.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm đồng ruộng được thiết kế theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) với 3 lần nhắc lại đối với khảo nghiệm giống, thí nghiệm thời vụ và thí nghiệm phân bón (nghiên cứu từng yếu tố đơn lẻ và tương tác N, P, K). Thí nghiệm mô hình trình diễn triển khai trên diện tích thực tế tại các địa phương.
• Phương pháp theo dõi chỉ tiêu nông sinh học: Theo dõi thời gian sinh trưởng qua các giai đoạn phát dục, chiều cao cây, khả năng đẻ nhánh (số dảnh/khóm, tỷ lệ nhánh hữu hiệu); cấu thành năng suất (số bông/m2, số hạt chắc/bông, tỷ lệ lép, khối lượng 1.000 hạt); năng suất lý thuyết (NSLT) và năng suất thực thu (NSTT). Đánh giá mức độ nhiễm sâu bệnh hại chính (rầy nâu, sâu cuốn lá, bệnh đạo ôn, bệnh bạc lá, khô vằn) theo thang điểm chuẩn của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) và quy chuẩn ngành.
• Phương pháp phân tích hóa sinh và phẩm cấp hạt: Xác định hàm lượng amylose theo phương pháp so màu đo quang phổ với dung dịch Iod; xác định hàm lượng protein theo phương pháp Micro-Kjeldahl; đo tỷ lệ xay xát và tỷ lệ gạo nguyên bằng máy xay xát thí nghiệm; phân cấp độ trắng bạc hạt gạo.
• Xử lý số liệu: Phân tích phương sai (ANOVA), kiểm định sai khác trung bình (LSD, Duncan ở mức ý nghĩa p < 0,05), phân tích tương quan hồi quy phân bón - năng suất, phân tích mô hình AMMI bằng các phần mềm thống kê chuyên ngành nông học (IRRISTAT, CropStat, Excel).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Chương này trình bày bức tranh tổng thể về nhu cầu lúa gạo chất lượng, thực trạng sản xuất và thành tựu chọn tạo giống lúa thuần trên thế giới và ở Việt Nam. Tác giả phân tích sâu cơ sở di truyền chi phối các tính trạng chất lượng hạt (gen mã hóa mùi thơm, amylose, protein, nhiệt độ hóa hồ), đồng thời tổng kết quy luật tác động của các yếu tố ngoại cảnh (nhiệt độ, ánh sáng, nước, độ cao địa hình) và các biện pháp kỹ thuật canh tác (thời vụ, liều lượng và tỷ lệ phân bón N-P-K, mật độ cấy, kỹ thuật thu hoạch và bảo quản) tới năng suất và phẩm cấp hạt gạo. Chương 1 cũng phân tích chi tiết điều kiện khí hậu (chế độ nhiệt, mưa, ẩm, gió) và đặc điểm thổ nhưỡng của hai tiểu vùng Đông Bắc và Tây Bắc thuộc miền núi phía Bắc Việt Nam, làm căn cứ định hướng cho các nghiên cứu thực nghiệm.

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết tập đoàn vật liệu gồm 8 giống lúa thuần chất lượng tốt tham gia thí nghiệm so sánh (trong đó có giống PB53). Tác giả xác lập 4 nội dung nghiên cứu thực nghiệm:

1. Nghiên cứu khả năng thích nghi và ổn định của các giống lúa thuần chất lượng tốt qua các vụ Xuân và Mùa năm 2014 tại 3 điểm sinh thái miền núi phía Bắc.
2. Nghiên cứu ảnh hưởng của thời vụ gieo cấy đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng của giống lúa PB53.
3. Nghiên cứu ảnh hưởng của các mức bón phân đạm, lân, kali đến năng suất, chất lượng hạt và hiệu quả kinh tế của giống lúa PB53 trong vụ Xuân và vụ Mùa năm 2015 trên đất phù sa không được bồi đắp tại Phú Thọ.
4. Xây dựng mô hình áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật cho giống lúa PB53 trong vụ Xuân năm 2016.

Chương này cũng quy định cụ thể quy trình bố trí thí nghiệm, phương pháp theo dõi các chỉ tiêu nông học, đo đếm cấu thành năng suất, quy chuẩn phân tích phẩm cấp cơ lý - hóa sinh hạt gạo và phương pháp xử lý số liệu bằng mô hình AMMI và các thuật toán thống kê sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Nội dung chương 3 tập trung vào 4 nhóm kết quả nghiên cứu thực nghiệm chính:

1. Tuyển chọn và đánh giá khả năng thích nghi của các giống lúa thuần chất lượng: Qua khảo nghiệm 8 giống lúa thuần tại các điểm sinh thái miền núi phía Bắc trong cả vụ Xuân và vụ Mùa 2014, phân tích phương sai và giản đồ AMMI cho thấy giống PB53 đạt năng suất thực thu cao và có tính thích ứng rộng, độ ổn định cao qua các môi trường thử nghiệm. Giống PB53 có thời gian sinh trưởng ngắn (118–128 ngày trong vụ Xuân; 104–108 ngày trong vụ Mùa), khả năng đẻ nhánh khá, số bông/m2 và số hạt chắc/bông cao, khối lượng 1.000 hạt ổn định. Về phẩm cấp hạt, PB53 có tỷ lệ gạo xát và tỷ lệ gạo nguyên cao, độ bạc bụng thấp, hàm lượng amylose đạt mức trung bình thấp, hàm lượng protein khá, cơm mềm, dẻo và đậm vị. Khả năng chống chịu sâu bệnh hại (đạo ôn, bạc lá, rầy nâu) của PB53 ở mức khá hơn so với các đối chứng Bắc Thơm 7 và Hương Thơm 1.

2. Nghiên cứu xác định thời vụ thích hợp cho giống lúa PB53: Kết quả theo dõi diễn biến nhiệt độ và các chỉ tiêu sinh trưởng ở các trà gieo khác nhau khẳng định thời vụ ảnh hưởng rõ rệt đến thời gian sinh trưởng, tỷ lệ lép và tỷ lệ gạo nguyên của giống PB53. Khung thời vụ tối ưu được xác định:

• Vụ Xuân: Gieo mạ từ ngày 20/01 đến 30/01 (giúp cây lúa trỗ vào giai đoạn nhiệt độ ấm áp cuối tháng 4 đầu tháng 5, hạn chế rét muộn và tỷ lệ lép).
• Vụ Mùa: Gieo mạ từ ngày 01/6 đến 15/6 (đảm bảo lúa trỗ bông vào cuối tháng 8 đầu tháng 9 trong điều kiện ánh sáng và nhiệt độ thuận lợi, tránh lũ sớm và rét cuối vụ).

3. Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến giống lúa PB53: Thực nghiệm phân bón N, P, K trên đất phù sa không được bồi đắp tại Phú Thọ năm 2015 chỉ ra rằng bón tăng lượng đạm làm tăng số bông/m2 và số hạt chắc/bông nhưng nếu bón vượt ngưỡng 120 kg N/ha sẽ làm tăng tỷ lệ lép, tăng mức độ nhiễm sâu bệnh và làm giảm chất lượng cơm. Phân lân và kali giúp tăng độ cứng cây, tăng tỷ lệ hạt chắc và tỷ lệ gạo nguyên. Kết hợp phân tích hồi quy tương quan và hạch toán hiệu quả kinh tế xác định được công thức phân bón tối ưu:

• Vụ Xuân: 120 kg N + 100 kg P2O5 + 100 kg K2O/ha.
• Vụ Mùa: 120 kg N + 80 kg P2O5 + 80 kg K2O/ha.

4. Kết quả mô hình trình diễn kỹ thuật: Mô hình sản xuất thử nghiệm giống lúa PB53 áp dụng quy trình thời vụ và phân bón khuyến cáo triển khai trong vụ Xuân năm 2016 tại các địa phương miền núi phía Bắc cho năng suất thực thu và hiệu quả kinh tế cao hơn rõ rệt so với tập quán canh tác và các giống đối chứng tại địa phương.

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ tiêu nông học, năng suất và thông số kỹ thuật khuyến cáo cho giống lúa PB53 trích xuất từ kết quả nghiên cứu của luận án:

Chỉ tiêu / Thông số kỹ thuật	Vụ Xuân	Vụ Mùa	Điều kiện / Ghi chú
Thời gian sinh trưởng (ngày)	118 – 128	104 – 108	Thuộc nhóm giống ngắn ngày
Thời vụ gieo mạ tối ưu	20/01 – 30/01	01/06 – 15/06	Tránh rét đầu vụ Xuân, tránh lũ và rét muộn vụ Mùa
Lượng phân Đạm (N)	120 kg N/ha	120 kg N/ha	Đất phù sa không được bồi hàng năm tại Phú Thọ
Lượng phân Lân (P2O5)	100 kg P2O5/ha	80 kg P2O5/ha	Bón lót toàn bộ kết hợp làm đất
Lượng phân Kali (K2O)	100 kg K2O/ha	80 kg K2O/ha	Bón thúc đẻ nhánh và thúc đòng
Phẩm cấp chất lượng gạo	Gạo trong, tỷ lệ gạo nguyên cao	Amylose thấp - trung bình, cơm dẻo mềm	Đạt tiêu chuẩn gạo chất lượng tốt
Khả năng chống chịu sâu bệnh	Khá với đạo ôn, bạc lá, rầy nâu	Khá với khô vằn, sâu cuốn lá	Chống chịu vượt trội so với Bắc Thơm 7

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn:

1. Về mặt khoa học:

• Đã xác định được khả năng thích nghi, độ ổn định năng suất của tập đoàn giống lúa thuần chất lượng tốt thông qua mô hình AMMI, làm cơ sở khoa học cho việc tuyển chọn và phát triển giống lúa thuần chất lượng phù hợp với điều kiện sinh thái vùng miền núi phía Bắc.
• Đã đánh giá và xác lập được mối tương quan giữa các yếu tố phân bón (N, P, K) và yếu tố thời vụ với năng suất, các yếu tố cấu thành năng suất và các chỉ tiêu chất lượng gạo, làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất và chất lượng gạo.

2. Về mặt thực tiễn:

• Tuyển chọn và giới thiệu được giống lúa thuần chất lượng PB53 có năng suất cao, chất lượng tốt, khả năng thích ứng rộng và thời gian sinh trưởng ngắn (118–128 ngày trong vụ Xuân; 104–108 ngày trong vụ Mùa) phục vụ bổ sung vào cơ cấu giống lúa cho các tỉnh vùng miền núi phía Bắc.
• Xác định được gói kỹ thuật canh tác thích hợp cho giống lúa PB53:
  • Thời vụ gieo trồng: Vụ Xuân gieo mạ từ 20/01 đến 30/01; vụ Mùa gieo mạ từ 01/6 đến 15/6.
  • Mức phân bón trên đất phù sa không được bồi đắp hàng năm tại Phú Thọ: Vụ Xuân bón 120 kg N + 100 kg P2O5 + 100 kg K2O/ha; vụ Mùa bón 120 kg N + 80 kg P2O5 + 80 kg K2O/ha.
• Xây dựng thành công mô hình áp dụng tiến bộ kỹ thuật cho giống PB53 đạt hiệu quả kinh tế cao hơn các giống đối chứng tại địa phương trong vụ Xuân 2016.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Các thí nghiệm chuyên sâu về thời vụ và công thức phân bón N-P-K chủ yếu được thực hiện trên loại đất phù sa không được bồi đắp hàng năm tại tỉnh Phú Thọ, chưa bao quát toàn bộ các loại đất đặc thù khác của vùng miền núi phía Bắc như đất thung lũng, đất feralit dốc tụ.
• Quy mô mô hình trình diễn kỹ thuật tập trung khảo nghiệm trong vụ Xuân 2016 tại một số điểm đại diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác (mật độ cấy, chế độ tưới nước, công thức phân bón hữu cơ - vô cơ) cho giống lúa PB53 trên các nhóm đất khác nhau trong vùng miền núi phía Bắc.
• Mở rộng khảo nghiệm và theo dõi tính ổn định, phản ứng sâu bệnh của giống PB53 trên diện rộng qua nhiều vụ sản xuất tại các tiểu vùng sinh thái vùng cao Tây Bắc và Đông Bắc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Khoa học cây trồng, Nông học, Di truyền và Chọn giống cây trồng: Tham khảo phương pháp luận ứng dụng mô hình AMMI trong đánh giá tương tác kiểu gen - môi trường (GxE) và phương pháp đánh giá toàn diện các chỉ tiêu cơ lý, hóa sinh của hạt lúa gạo.
• Cán bộ khuyến nông và nhà quản lý nông nghiệp tại các tỉnh miền núi phía Bắc: Sử dụng kết quả về giống lúa PB53, khung thời vụ và định mức phân bón N-P-K để ban hành hướng dẫn cơ cấu mùa vụ và quy trình kỹ thuật thâm canh lúa chất lượng tại địa phương.
• Các hợp tác xã nông nghiệp và hộ nông dân sản xuất lúa: Tham khảo giống mới PB53 ngắn ngày và quy trình kỹ thuật bón phân cân đối để nâng cao năng suất, chất lượng thương phẩm và hiệu quả kinh tế trong sản xuất lúa hàng hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Giống lúa PB53 được tuyển chọn trong luận án có đặc tính nông học và thời gian sinh trưởng như thế nào? Giống lúa thuần PB53 thuộc nhóm ngắn ngày, có thời gian sinh trưởng từ 118 đến 128 ngày trong vụ Xuân và từ 104 đến 108 ngày trong vụ Mùa. PB53 có tiềm năng năng suất cao, khả năng thích ứng rộng, độ ổn định năng suất qua các điểm thí nghiệm tốt, chống chịu khá với các sâu bệnh hại chính và cho phẩm cấp gạo đạt tiêu chuẩn chất lượng cao (hạt trong, tỷ lệ gạo nguyên cao, cơm mềm dẻo).

2. Khung thời vụ gieo cấy tối ưu cho giống lúa PB53 tại vùng miền núi phía Bắc được xác định ra sao? Theo kết quả nghiên cứu, thời vụ gieo mạ thích hợp cho giống PB53 là từ ngày 20/01 đến ngày 30/01 đối với vụ Xuân (giúp cây lúa trỗ bông vào thời tiết ấm áp cuối tháng 4 đầu tháng 5) và từ ngày 01/6 đến ngày 15/6 đối với vụ Mùa (đảm bảo trỗ bông cuối tháng 8 đầu tháng 9, tránh lũ sớm và rét muộn).

3. Mức bón phân N-P-K khuyến cáo cho giống lúa PB53 trên đất phù sa không được bồi đắp tại Phú Thọ là bao nhiêu? Mức bón phân cân đối tối ưu được xác định: vụ Xuân bón 120 kg N + 100 kg P2O5 + 100 kg K2O/ha; vụ Mùa bón 120 kg N + 80 kg P2O5 + 80 kg K2O/ha. Mức bón này cho năng suất thực thu cao nhất, đảm bảo phẩm chất xay xát, chất lượng cơm và đạt hiệu quả kinh tế cao.

4. Vì sao bón thừa phân đạm lại làm suy giảm chất lượng gạo theo tổng quan của luận án? Theo các tài liệu luận án tổng quan (như Enlaine et al., 2009; Junfei Gu et al., 2015), bón thừa đạm (>150–160 kg N/ha) làm cây lúa phát triển thân lá quá mức dẫn đến tăng tỷ lệ lép, kéo dài thời gian chín, tăng độ bạc bụng, giảm hàm lượng amylose và làm suy giảm hương thơm, vị ngọt cùng độ mềm dẻo của cơm khi nấu.

5. Mục đích chính của việc ứng dụng mô hình AMMI trong luận án là gì? Mô hình AMMI kết hợp giữa phân tích phương sai chính và phân tích thành phần chính tương tác kiểu gen - môi trường (GxE) nhằm đánh giá định lượng độ ổn định năng suất và xác định khả năng thích ứng rộng hay thích ứng chuyên biệt của từng giống lúa thuần qua các địa điểm khảo nghiệm tại miền núi phía Bắc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Mai Thảo đã giải quyết vấn đề khoa học và thực tiễn trong sản xuất lúa gạo chất lượng tại vùng miền núi phía Bắc Việt Nam. Công trình đã tuyển chọn được giống lúa thuần PB53 ngắn ngày, năng suất cao, chất lượng tốt và có tính thích ứng rộng tại các điểm khảo nghiệm sinh thái. Luận án đã xác lập quy trình kỹ thuật canh tác đồng bộ gồm khung thời vụ gieo mạ (vụ Xuân từ 20/01–30/01, vụ Mùa từ 01/6–15/6) và mức bón phân N-P-K cân đối trên đất phù sa không được bồi đắp tại Phú Thọ. Kết quả nghiên cứu là căn cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để bổ sung giống lúa mới vào cơ cấu sản xuất lúa hàng hóa chất lượng cao cho các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Nhu cầu gạo chất lượng trên thế giới và Việt Nam Kết quả của việc tăng thu nhập và tự do hóa thị trường làm thay đổi rõ rệt nhu cầu sử dụng gạo chất lượng thấp sang gạo chất lượng cao. Trong những năm 1970, lúa chất lượng thấp chiếm 38% thị trường gạo thế giới, tỷ lệ này giảm chỉ còn 23% trong năm 2006. Lượng gạo tiêu thụ bình quân đầu người trên thế giới không tăng nhưng người tiêu dùng đổi sang sử dụng loại gạo chất lượng tốt hơn.

Xu hướng này thể hiện rõ rệt ở Nhật Bản cũng như các nước đang phát triển nhanh như Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Malaysia. Người tiêu dùng ngày càng có nhu cầu tăng với gạo chất lượng cao, họ chỉ dùng gạo chất lượng thấp khi nguồn cung cấp gạo chất lượng cao không đủ (Randall et al. Thị trường gạo thế giới đã phân loại thành sáu loại cơ bản: (1) Indica chất lượng cao, hạt dài, loại gạo thô; (2) Indica chất lượng trung bình, hạt dài, loại gạo xay xát; (3) Japonica hạt ngắn hay trung bình, loại gạo thô; (4) gạo đồ; (5) gạo thơm và (6) gạo nếp. Các nhóm này có thể cũng được chia nhỏ tùy theo sở thích của người tiêu dùng.

Người tiêu dùng trên thế giới có sự khác biệt lớn về sở thích và thị hiếu sử dụng gạo. Trong các loại gạo được tiêu thụ trên thị trường thì gạo Indica vẫn chiếm phần lớn trên thế giới (75%), tiếp theo là Japonica (15%) và gạo thơm giống như Basmati và Jasmine (9%), còn lại là gạo nếp. Sự biến động về thị hiếu và sở thích một phần phụ thuộc vào văn hóa xã hội (Yu-Chia Hsu et al. Ví dụ, ở Đông Á (Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc, và Bắc Trung Quốc), người tiêu dùng ưa thích hạt ngắn và tròn, ở Đông Nam Á người tiêu dùng thích gạo hạt dài và hơi thơm.

Tại Nam Á, người tiêu dùng thích lúa hạt dài với mùi thơm đậm (Basmati là gạo phổ biến nhất của loại này) (Randall et al. Người Châu Âu lại thích gạo hạt dài và không có mùi thơm. Tuy nhiên trong những năm gần đây nhu cầu gạo thơm tăng lên đáng kể ở Châu Âu (Orachos Napsintuwong, 2012) [107]. Gạo thơm, 9% Gạo nếp, 1% Japonica, 15% Indica, 75% Hình 1.

Cơ cấu loại gạo trên thị trường thế giới Gạo trên thị trường thế giới được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, có thể phân loại theo giống, theo dạng hạt, tỷ lệ tấm, hàm lượng amylose, hương thơm. Theo tỷ lệ tấm thì gạo chất lượng cao phải có tỷ lệ gạo tấm nhỏ hơn 10%, gạo chất lượng trung bình thường có tỷ lệ tấm 10 - 20%, gạo chất lượng thấp tỷ lệ tấm lớn hơn 20% (Nelissa Jamora et al. Dựa trên hàm lượng amylose, các giống lúa được phân loại thành các nhóm, cụ thể: gạo nếp có hàm lượng amylose từ 0 - 5,0%; gạo tẻ có hàm lượng amylose > 5% và chia thành các nhóm: rất thấp (5,1 - 12,0 %), thấp (12,1 - 20,0%), trung bình (20,1 - 25,0%) và cao (>25,0%) (Chaudhary, 2003) [57]. Thị hiếu người tiêu dùng thường thích gạo có hàm lượng amylose thấp đến trung bình, cơm có đặc điểm dẻo và mềm.

Nghiên cứu về thị trường gạo ở Việt Nam, theo tác giả Bùi Chí Bửu (2005) [8] khi điều tra về chất lượng lúa ngoài sản xuất ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy, giống có hạt gạo dài (7 mm) chiếm tỷ lệ trên 80% diện tích gieo trồng, giống có hàm lượng amylose trung bình chiếm trên c -6- 60%, giống bạc bụng chiếm 16,69%. Đa số các giống đều có độ bền thể gel ngắn hơn 60 mm. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu tại Đồng bằng sông Hồng của Nguyễn Trọng Khanh, Nguyễn Văn Hoan (2014) [20] cho thấy người tiêu dùng ngày càng quan tâm tới chất lượng gạo, người có thu nhập càng cao thì càng quan tâm tới nhiều tiêu chí hơn. Có tới 77% người tiêu dùng được hỏi thích ăn cơm mềm, không dính; 33% người thích ăn cơm cứng, khô (tập trung chủ yếu ở người có thu nhập thấp); đa số người được hỏi chưa quan tâm nhiều đến hình dạng hạt gạo.

Theo báo cáo của Trung tâm Thông tin PTNNNT khi điều tra về yêu cầu chất lượng gạo của người tiêu dùng tại thành phố Hà Nội và Hồ Chí Minh cho thấy cả người tiêu dùng Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đều ưa thích các loại gạo chất lượng cao, dù chủng loại khác nhau. Trong số 17 loại gạo được đề xuất, trên địa bàn Hà Nội, loại gạo được ưa thích sử dụng nhất là gạo Bắc Hương (chiếm 29,2% tổng số người được phỏng vấn trên địa bàn Hà Nội), theo sau là gạo Tám Hải Hậu (18,8%), gạo Tám Điện Biên (14%), gạo Tam Thái (11,8%), gạo Thái Lan (9,03%). Tuy nhiên, loại gạo được ưa chuộng sử dụng trong thành phố Hồ Chí Minh lại khác hoàn toàn so với Hà Nội với gạo Tài Nguyên (chiếm tỷ lệ cao nhất là 43,6%), tiếp theo là Lài Sữa (14,8%), gạo Đài Loan (8,72%), gạo Thái Lan (6,04%), Nàng Xoan (5,4%). Về các thuộc tính của gạo ảnh hưởng đến quyết định mua gạo của người tiêu dùng, thuộc tính của gạo được áp dụng phổ biến nhất để đánh giá trước khi mua là độ dẻo của gạo (96,9% số người được hỏi), theo sau là mùi thơm (91,25%) và độ mềm khi nấu (83,5%) (Trung tâm Thông tin PTNNNT, 2015) [44].

Như vậy nhu cầu tiêu dùng gạo tính bình quân trên đầu người của Việt Nam có xu hướng giảm đi nhưng yêu cầu chất lượng gạo ngày càng tăng lên. Tình hình sản xuất lúa gạo trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình chung 1. Sản xuất gạo trên thế giới Trung Quốc là quốc gia đứng đầu thế giới về sản lượng gạo hàng năm, sau đó là Ấn Độ.

Đây là hai nước có sản lượng gạo rất lớn chiếm 22-31% tổng sản lượng gạo trên toàn thế giới. Sản lượng gạo của các nước đứng đầu khá ổn định, chỉ có sản lượng gạo của Thái Lan giảm nhẹ do ảnh hưởng không tốt của hệ thống thủy lợi (FAO, 2015) [63]. Sản lượng gạo của một số quốc gia trên Thế giới Đơn vị: triệu tấn Năm Quốc gia 2011 2012 2013 2014 2015 Tổng của thế giới 467,671 472,768 478,438 478,185 473,498 Trung Quốc 140,700 143,000 142,530 144,560 145,500 Ấn Độ 105,310 105,240 106,646 104,800 103,500 Indonesia 36,500 36,550 36,300 35,760 36,300 Băng- La- Đét 33,700 33,820 34,390 34,500 34,600 Việt Nam 27,152 27,537 28,161 28,074 28,200 Thái Lan 20,460 20,200 20,460 18,750 16,400 Mi-an-ma 11,473 11,715 11,957 12,600 12,200 Sri lanka 10,710 11,428 11,858 11,915 11,500 Braxin 7,888 8,037 8,300 8,465 8,000 Nhật Bản 7,812 7,923 7,937 7,842 7,900 Pa-ki-xtan 6,200 5,800 6,700 6,900 6,900 Các nước khác 53,900 55,170 57,175 56,951 56,441 Nguồn (FAO, 2015) [63] c -8- Sản lượng gạo của Việt Nam chiếm 6% sản lượng gạo trên toàn thế giới và góp phần lớn vào đảm bảo an ninh lương thực toàn cầu. Các nước khác, 22% Trung Quốc, 31% Thái Lan, 3% Việt Nam, 6% Bangladesh, 7% Ấn Độ, 22% Indonesia, 8% Hình 1.

Tỷ lệ sản lượng gạo của một số quốc gia năm 2015 1. Sản xuất gạo ở Việt Nam Diện tích lúa cả năm của cả nước tăng lên từ 7.329,2 nghìn ha năm 2005 lên 7. Diện tích đất trồng lúa giảm đi, nhưng do luân canh tăng vụ nên tổng diện tích lúa cả năm vẫn tăng. Theo quyết định số 3367/QĐ-BNN-TT ngày 31/07/2014 về phê duyệt quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa giai đoạn 2014 – 2020, nêu rõ chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa nhằm mục tiêu vừa nâng cao hiệu quả sử dụng đất, vừa duy trì quỹ đất trồng lúa, bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, tăng thu nhập cho người dân, góp phần bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải đảm bảo nguyên tắc chuyển đổi nhưng không được làm mất các yếu tố phù hợp để trồng lúa, khi cần thiết có thể quay lại trồng lúa mà không phải đầu tư lớn; cây trồng chuyển đổi phải có thị trường tiêu thụ, có lợi thế cạnh tranh và hiệu quả kinh tế cao hơn trồng lúa. Nhờ áp dụng các giống mới và các tiến bộ kỹ thuật mà năng suất lúa tăng lên rõ rệt đạt 57,7 tạ/ha vào năm 2015, tăng gần 10 tạ/ha trong vòng 10 c -9- năm từ 2005 đến 2015. Do diện tích và năng suất đềutăng mà sản lượng lúa cả nước tăng lên đạt mức 45. Diện tích, năng suất và sản lượng lúa ở Việt Nam từ 2004 đến 2015 Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (nghìn ha) (tạ/ha) (nghìn tấn) 2005 7.

Sản xuất lúa chất lượng tốt trên thế giới và Việt Nam 1. Sản xuất lúa chất lượng tốt trên thế giới Gạo thơm: Có một số giống lúa thơm nổi tiếng ở các nước như Ấn Độ, Pa-ki-xtan, Thái Lan, Băng-La- Đét, Nepal, Iran, Áp-ga-ni-xtan, Mi-an-ma là những giống được đánh giá cao và bán giá cao trên thị trường trong nước và xuất khẩu (Chaudhary, 2003) [57]. c -10- Điều kiện canh tác tốt nhất cho lúa thơm Jasmine là ở Đông Bắc Thái Lan, trong khi đó lúa Basmati có truyền thống được trồng ở phía Bắc và phía Tây Bắc của Ấn Độ trong nhiều thế kỷ. Giống lúa Basmati chiếm 61,6% diện tích trồng lúa và 50,3% sản lượng lúa ở Pa-ki-xtan vào năm 2007.

Năng suất lúa Basmati trồng ở Ấn Độ thấp hơn ở Pa-ki-xtan, tuy nhiên người nông dân vẫn có lãi khi trồng giống này (Georges Giraud, 2013) [67]. Giống lúa thơm Dubraj phổ biến nhất tại thị trường Chattisgarh của Ấn Độ, với các thương hiệu nổi tiếng ''Niềm tự hào của Chattisgarh'' và ''Chattisgarh Ka Basmati''. Đây là giống cảm quang, dài ngày (thời gian sinh trưởng khoảng 150 ngày), cao cây, chất lượng ngon và gạo có mùi thơm. Trước năm 1970 diện tích gieo trồng giống Dubraj khoảng 10% diện tích trồng lúa của Madhya Pradesh, nhưng hiện nay bị suy giảm do việc mở rộng diện tích các giống có năng suất cao (Patnaik et al.

Ở Trung Quốc từ năm 1985 đến 1997 có tổng số 61 giống lúa thơm cải tiến đã được giới thiệu cho người nông dân, trong đó 47,5% là Indica và 52,5% Japonica. Ngoài ra còn có giống có mùi thơm đặc biệt, không giống như Basmati hay gạo Jasmine, phục vụ nhu cầu của ngành công nghiệp chế biến các sản phẩm đặc biệt như sô cô la thơm (Chaudhary, 2003) [57]. Bên cạnh các giống lúa chất lượng thuộc loài phụ Indica thì hiện nay các giống lúa chất lượng thuộc loài phụ Japonica cũng đang được thế giới quan tâm bởi khả năng chịu lạnh tốt và chất lượng gạo cao.