Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi aedes mối tương quan giữa một số yếu tố sinh thái với các chỉ số muỗi và bọ gậy aedes aegypti linnaeus ở hà nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi aedes mối tương quan giữa một số yếu, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Đức Chính
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Khả Năng Kháng Hóa Chất Diệt Côn Trùng Của Muỗi Aedes, Mối Tương Quan Giữa Một Số Yếu Tố Sinh Thái Với Các Chỉ Số Muỗi Và Bọ Gậy Aedes Aegypti (Linnaeus) Ở Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 0.2. Bệnh SXHD và các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD trên thế giới
• 0.2.1. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới
• 0.2.2. Các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD trên thế giới
• 0.3. Bệnh SXHD và các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD tại Việt Nam
• 0.4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 0.4.2. Thời gian nghiên cứu
• 0.4.3. Địa điểm nghiên cứu
• 0.4.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.4.4.1. Phương pháp nghiên cứu khả năng kháng với hóa chất của muỗi Aedes
• 0.4.4.2. Phương pháp phân tích mối tương quan giữa một số yếu tố sinh thái với các chỉ số muỗi và bọ gậy Ae.
• 0.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 0.5.1. Khả năng kháng với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes tại các điểm nghiên cứu
• 0.5.1.1. Khả năng kháng với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae. aegypti tại các điểm nghiên cứu tại Hà Nội giai đoạn 2011-1014
• 0.5.1.2. Khả năng kháng với chất diệt côn trùng của muỗi Ae. albopictus tại các điểm nghiên cứu tại Hà Nội giai đoạn 2011-2012
• 0.5.2. Mối tƣơng quan giữa một số yếu tố sinh thái với các chỉ số MĐM và BI của muỗi Ae. aegypti tại Hà Nội
• 0.5.2.1. Diễn biến nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm theo tháng tại Hà Nội giai đoạn 2012 – 2013
• 0.5.2.2. Kết quả điều tra các chỉ số muỗi và bọ gậy Ae. aegypti tại các xã (phường) trọng điểm SXHD của Hà Nội giai đoạn 2012 -2013
• 0.5.2.3. Mối tương quan giữa các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa với chỉ số MĐM và BI của muỗi Ae.
• 0.6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes

Muỗi Aedes, đặc biệt là loài Aedes aegypti, đã trở thành một trong những tác nhân chính gây ra bệnh sốt xuất huyết Dengue. Khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes đang gia tăng, gây ra nhiều thách thức trong công tác phòng chống dịch bệnh. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình kháng hóa chất của muỗi Aedes tại Hà Nội, từ đó đưa ra các giải pháp hiệu quả hơn trong việc kiểm soát muỗi.

1.1. Tình hình muỗi Aedes và bệnh sốt xuất huyết tại Hà Nội

Tại Hà Nội, muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus là hai loài chính truyền bệnh sốt xuất huyết. Sự gia tăng số ca mắc bệnh trong những năm gần đây đã đặt ra nhiều thách thức cho ngành y tế. Theo thống kê, số ca mắc sốt xuất huyết tại Hà Nội đã tăng đáng kể, đặc biệt trong mùa mưa, khi điều kiện sinh sản của muỗi thuận lợi hơn.

1.2. Tác động của hóa chất diệt côn trùng đến muỗi Aedes

Việc sử dụng hóa chất diệt côn trùng là một trong những biện pháp chính để kiểm soát muỗi Aedes. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng muỗi Aedes có khả năng kháng lại một số loại hóa chất, dẫn đến hiệu quả diệt côn trùng giảm sút. Điều này đòi hỏi cần có các nghiên cứu sâu hơn để xác định mức độ kháng và tìm ra các biện pháp thay thế hiệu quả.

II. Vấn đề kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes

Kháng hóa chất diệt côn trùng đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong việc kiểm soát muỗi Aedes. Nghiên cứu cho thấy rằng việc lạm dụng hóa chất diệt côn trùng đã dẫn đến sự phát triển của các quần thể muỗi kháng thuốc. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của các biện pháp phòng chống dịch bệnh mà còn gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến kháng hóa chất diệt côn trùng

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến kháng hóa chất diệt côn trùng là việc sử dụng hóa chất không đúng cách. Nhiều người dân vẫn sử dụng hóa chất một cách tự phát mà không có sự hướng dẫn của cơ quan y tế. Điều này đã tạo ra áp lực lớn lên quần thể muỗi, dẫn đến sự phát triển của các cá thể kháng thuốc.

2.2. Hệ quả của việc kháng hóa chất diệt côn trùng

Hệ quả của việc kháng hóa chất diệt côn trùng là sự gia tăng số ca mắc bệnh sốt xuất huyết. Khi muỗi Aedes không còn nhạy cảm với hóa chất, việc kiểm soát dịch bệnh trở nên khó khăn hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn gây áp lực lên hệ thống y tế.

III. Phương pháp nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng

Nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm thử nghiệm nhạy cảm với hóa chất, phân tích mối tương quan giữa các yếu tố sinh thái và chỉ số muỗi. Kết quả từ các phương pháp này sẽ cung cấp thông tin quan trọng để xây dựng các chiến lược kiểm soát muỗi hiệu quả.

3.1. Thử nghiệm nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng

Thử nghiệm nhạy cảm được thực hiện bằng cách phun hóa chất lên muỗi Aedes trong điều kiện phòng thí nghiệm. Kết quả cho thấy tỷ lệ sống sót của muỗi sau khi tiếp xúc với hóa chất sẽ cho biết mức độ kháng của chúng. Các hóa chất như Deltamethrin, Permethrin và Malathion thường được sử dụng trong các thử nghiệm này.

3.2. Phân tích mối tương quan giữa các yếu tố sinh thái và chỉ số muỗi

Phân tích mối tương quan giữa các yếu tố sinh thái như nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa với chỉ số muỗi là rất quan trọng. Các yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển và sinh sản của muỗi Aedes. Nghiên cứu sẽ sử dụng các phương pháp thống kê để xác định mối liên hệ này.

IV. Kết quả nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng

Kết quả nghiên cứu cho thấy muỗi Aedes tại Hà Nội có khả năng kháng một số loại hóa chất diệt côn trùng. Điều này được thể hiện qua tỷ lệ sống sót cao của muỗi sau khi tiếp xúc với hóa chất. Các kết quả này cho thấy sự cần thiết phải điều chỉnh các biện pháp kiểm soát muỗi để đảm bảo hiệu quả trong công tác phòng chống dịch bệnh.

4.1. Tỷ lệ kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes

Tỷ lệ kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes được ghi nhận là khá cao, đặc biệt là với các hóa chất như Deltamethrin và Permethrin. Nghiên cứu cho thấy rằng tỷ lệ kháng có thể lên đến 60% ở một số khu vực, điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp kiểm soát mới.

4.2. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái đến khả năng kháng

Các yếu tố sinh thái như nhiệt độ và độ ẩm có ảnh hưởng lớn đến khả năng kháng của muỗi Aedes. Nghiên cứu cho thấy rằng trong điều kiện nhiệt độ cao và độ ẩm thấp, tỷ lệ kháng của muỗi có xu hướng gia tăng. Điều này cần được xem xét trong các chiến lược kiểm soát muỗi.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong nghiên cứu

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes là một vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Các biện pháp kiểm soát hiện tại cần được điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế. Hướng đi tương lai trong nghiên cứu cần tập trung vào việc phát triển các hóa chất mới và các biện pháp sinh học để kiểm soát muỗi hiệu quả hơn.

5.1. Đề xuất các biện pháp kiểm soát muỗi hiệu quả

Để kiểm soát muỗi Aedes hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp đa dạng, bao gồm cả biện pháp sinh học và hóa học. Việc sử dụng các loại hóa chất mới có thể giúp giảm thiểu tình trạng kháng thuốc. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn về các biện pháp phòng chống.

5.2. Tương lai của nghiên cứu về muỗi Aedes

Nghiên cứu về muỗi Aedes cần được tiếp tục để hiểu rõ hơn về khả năng kháng hóa chất và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng. Việc hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, cơ quan y tế và cộng đồng là rất quan trọng để xây dựng các chiến lược phòng chống dịch bệnh hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dịch sốt xuất huyết Dengue là một trong những bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm nhất thế giới với tốc độ lan rộng nhanh chóng. Theo ước tính từ Tổ chức Y tế Thế giới, hiện có trên 40% dân số toàn cầu (tương đương khoảng 2,5 đến 3 tỷ người) đang sống trong vùng có nguy cơ cao lây nhiễm, với khoảng 50 đến 100 triệu ca mắc mới mỗi năm tại hơn 100 quốc gia. Trong đó, có khoảng 250.000 ca diễn tiến nặng và cướp đi sinh mạng của khoảng 20.000 người mỗi năm. Chi phí điều trị nội trú cho mỗi ca bệnh sốt xuất huyết dao động từ 514 USD đến 1.500 USD, tạo áp lực nặng nề lên hệ thống an sinh xã hội và y tế công cộng.

Tại Việt Nam, sốt xuất huyết Dengue là bệnh dịch lưu hành địa phương nghiêm trọng, tập trung nhiều nhất ở đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng Bắc Bộ. Thành phố Hà Nội luôn là tâm điểm dịch tễ phức tạp hàng đầu của khu vực miền Bắc. Đỉnh điểm là vụ đại dịch năm 2009 với 16.090 trường hợp mắc bệnh, riêng khu vực nội thành chiếm tỷ lệ tới 77,2%. Véc tơ chính truyền vi rút Dengue là loài muỗi Aedes aegypti, cùng sự tham gia của véc tơ phụ Aedes albopictus. Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin còn trong giai đoạn thử nghiệm, biện pháp khẩn cấp và hiệu quả nhất khi bùng phát dịch vẫn là phun không gian hóa chất diệt côn trùng trưởng thành. Tuy nhiên, việc lạm dụng hóa chất thiếu kiểm soát trong nhiều thập kỷ đã dẫn đến hiện tượng muỗi kháng hóa chất trên diện rộng.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Động vật học của tác giả Trần Thị Hằng thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung giải quyết hai mục tiêu cốt lõi: Đánh giá độ nhạy cảm và xây dựng bản đồ nhạy cảm của muỗi Aedes với 3 loại hóa chất diệt côn trùng chủ lực giai đoạn 2011–2014; đồng thời xác định mối tương quan giữa các yếu tố sinh thái (nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa) với mật độ muỗi và chỉ số bọ gậy tại các xã, phường trọng điểm dịch giai đoạn 2012–2013 ở Hà Nội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết chọn lọc tự nhiên dưới áp lực hóa chất và lý thuyết sinh thái học dịch tễ vector truyền bệnh. Khi một quần thể côn trùng tiếp xúc kéo dài với các hoạt chất diệt, áp lực chọn lọc đào thải các cá thể nhạy cảm và giữ lại những cá thể mang đột biến kháng thuốc (như đột biến gen kdr trên kênh natri hoặc cơ chế kháng chuyển hóa thông qua việc gia tăng hoạt tính các enzyme esterase, GST và cytochrome P450). Các cá thể này sinh sản và truyền gen kháng cho thế hệ sau, làm biến đổi kiểu hình của toàn bộ quần thể.

Nghiên cứu vận dụng hệ thống khái niệm chuẩn mực trong dịch tễ học và côn trùng học y học:

• Mật độ muỗi (MĐM): Chỉ số thể hiện số lượng cá thể muỗi cái Aedes aegypti trưởng thành thu thập trung bình trong một ngôi nhà (tính theo đơn vị con/nhà).
• Chỉ số Breteau (BI): Số lượng dụng cụ chứa nước có bọ gậy Aedes aegypti được phát hiện trên 100 ngôi nhà điều tra. Đây là chỉ số quan trọng nhất để dự báo nguy cơ bùng phát dịch sốt xuất huyết (ngưỡng cảnh báo dịch khi BI vượt quá 20).
• Tiêu chuẩn đánh giá mức độ nhạy cảm của Tổ chức Y tế Thế giới: Căn cứ vào tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ tiếp xúc với hóa chất, chia thành ba mức: Còn nhạy cảm (tỷ lệ chết đạt từ 98% đến 100%), Tăng sức chịu đựng (tỷ lệ chết từ 80% đến 97%) và Đã kháng hóa chất (tỷ lệ chết dưới 80%).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập trực tiếp tại thực địa từ 20 xã, phường trọng điểm về sốt xuất huyết thuộc 10 quận, huyện của Hà Nội (Ba Đình, Hoàn Kiếm, Cầu Giấy, Thanh Xuân, Đống Đa, Hoàng Mai, Hai Bà Trưng, Hà Đông, Từ Liêm cũ, Thanh Trì và Thường Tín) từ tháng 6/2011 đến tháng 9/2014. Dữ liệu khí tượng hàng tháng (nhiệt độ trung bình, lượng mưa, độ ẩm) được đối soát chuẩn xác từ Trung tâm Nghiên cứu Khí hậu - Khí tượng, Đài khí tượng Láng giai đoạn 2012–2013.

Cỡ mẫu và quy trình thử nghiệm sinh học tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO/CDS/CPC/MAL/98.12). Bọ gậy thu thập tại thực địa được đưa về phòng nuôi côn trùng (điều kiện nhiệt độ 25–28°C, độ ẩm 80% ± 10%, chu kỳ chiếu sáng 8 giờ sáng/16 giờ tối) để nhân nuôi và phân lập thành muỗi cái thế hệ F1 từ 2 đến 5 ngày tuổi. Với mỗi loại hóa chất thử nghiệm (gồm Deltamethrin 0,05%, Permethrin 0,75% thuộc nhóm Pyrethroid và Malathion 5% thuộc nhóm Phốt pho hữu cơ), tiến hành thử nghiệm trên cỡ mẫu chuẩn gồm 140 muỗi cái khỏe mạnh (100 muỗi ở 5 ống tiếp xúc hóa chất trong 60 phút và 40 muỗi ở 2 ống đối chứng), sau đó theo dõi tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại các điểm nóng dịch tễ kết hợp điều tra cắt ngang định kỳ mỗi tháng một lần tại 30 hộ gia đình mỗi điểm. Phân tích tương quan tuyến tính Pearson r được thực hiện trên phần mềm SPSS 11.5 để xác định mức độ liên kết giữa nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm với các chỉ số MĐM và BI. Đồng thời, toàn bộ dữ liệu không gian được xử lý trên hệ thống thông tin địa lý GIS với phần mềm ArcGIS 9.3 để xây dựng hệ thống bản đồ số hóa về tính nhạy cảm hóa chất của muỗi Aedes tại thủ đô.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả thử nghiệm sinh học trên quần thể muỗi Aedes aegypti tại 23 điểm nghiên cứu thuộc Hà Nội giai đoạn 2011–2014 đã chỉ ra những phát hiện dịch tễ đặc biệt quan trọng:

Thứ nhất, muỗi Aedes aegypti đã phát triển tính kháng mức độ cao và lan rộng đối với nhóm hóa chất Pyrethroid:

• Với Permethrin 0,75%: Có tới 95,5% số điểm nghiên cứu (21/22 điểm) muỗi đã kháng hoàn toàn, chỉ có 4,5% số điểm (1/22 điểm tại xã Tả Thanh Oai năm 2011) ở mức tăng sức chịu đựng. Tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ phơi nhiễm cực kỳ thấp, dao động từ 0% đến 19% ở hầu hết các điểm. Cá biệt tại phường Hàng Bồ (quận Hoàn Kiếm năm 2012), phường Vĩnh Hưng (quận Hoàng Mai năm 2014) và phường Kiến Hưng (quận Hà Đông năm 2014), tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ đều là 0%.
• Với Deltamethrin 0,05%: Có tới 90,9% số điểm nghiên cứu (20/22 điểm) ghi nhận muỗi đã kháng hóa chất và 9,1% số điểm (2/22 điểm tại xã Tả Thanh Oai năm 2011 và xã Tiền Phong năm 2013) ở mức tăng sức chịu đựng. Tỷ lệ muỗi chết dao động từ 16% (phường Nhân Chính năm 2014) đến 78% (phường Văn Quán năm 2011).

Thứ hai, quần thể muỗi duy trì độ nhạy cảm tuyệt đối với nhóm Phốt pho hữu cơ: Tại 100% điểm thử nghiệm (23/23 lượt nghiên cứu qua các năm), muỗi Aedes aegypti đều nhạy cảm hoàn toàn với Malathion 5%, tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ tiếp xúc luôn đạt con số tuyệt đối 100%.

Thứ ba, sự phân bố mật độ véc tơ biến thiên rõ nét theo mùa và có mối tương quan chặt chẽ với điều kiện sinh thái: Kết quả điều tra thực địa 2012–2013 cho thấy chỉ số MĐM và BI bắt đầu tăng từ tháng 4–5, đạt đỉnh cao nhất vào các tháng 7, 8, 9, 10 khi nhiệt độ trung bình từ 28°C đến 32°C kết hợp lượng mưa lớn và độ ẩm trên 80%, sau đó giảm sâu vào các tháng mùa đông có nhiệt độ dưới 18°C.

Thảo luận kết quả

Tình trạng kháng nghiêm trọng đối với Deltamethrin và Permethrin tại Hà Nội là minh chứng rõ rệt cho hệ quả của áp lực chọn lọc hóa chất kéo dài. Từ đầu thập niên 1990, nhóm Pyrethroid được đưa vào sử dụng rộng rãi để thay thế DDT trong các chiến dịch tẩm màn, phun tồn lưu và phun không gian dập dịch. Việc tiếp xúc liên tục với liều dưới mức gây chết qua nhiều năm đã làm đột biến điểm kdr Val1016Gly và sự tăng sinh enzyme phân giải nội sinh trở nên phổ biến trong quần thể muỗi nội thành.

Hiện tượng kháng chéo giữa các hóa chất trong cùng nhóm Pyrethroid thể hiện rất rõ: hầu hết các điểm muỗi đã kháng Permethrin thì đồng thời cũng kháng hoặc tăng sức chịu đựng với Deltamethrin. Khi đối chiếu với các nghiên cứu trước đây tại miền Bắc, mức độ kháng của muỗi Aedes aegypti ở giai đoạn 2011–2014 đã tăng vọt cả về tỷ lệ điểm kháng lẫn mức độ giảm sút tỷ lệ muỗi chết.

Những kết quả này khi biểu diễn trên hệ thống bản đồ số hóa ArcGIS đã thể hiện sự tương phản rõ rệt: các vùng màu đỏ cảnh báo mức độ kháng hóa chất Pyrethroid bao phủ hầu hết các quận nội thành, trong khi đó bản đồ nhạy cảm với Malathion hiển thị 100% diện tích màu xanh an toàn. Phát hiện này cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho việc điều chỉnh chiến lược hóa chất của ngành y tế dự phòng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống dịch sốt xuất huyết Dengue và kiểm soát tính kháng hóa chất của véc tơ tại Hà Nội, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Chuyển đổi và luân phiên hoạt chất phun diệt muỗi: Sở Y tế Hà Nội và Trung tâm Y tế Dự phòng cần ngừng ngay việc sử dụng đơn lẻ các hóa chất nhóm Pyrethroid (như Permethrin và Deltamethrin) tại các ổ dịch có mức độ kháng cao; khẩn trương chuyển sang sử dụng hóa chất nhóm Phốt pho hữu cơ như Malathion 5% trong các chiến dịch phun không gian ULV dập dịch. Mục tiêu hạ tỷ lệ kháng thuốc của đàn muỗi tại các quận nội thành xuống dưới 50% trong giai đoạn 3 đến 5 năm tới.
2. Thiết lập hệ thống giám sát côn trùng học định kỳ: Giao Trung tâm Y tế các quận, huyện phối hợp cùng Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương triển khai lấy mẫu và thử nghiệm độ nhạy cảm hóa chất định kỳ 6 tháng một lần (vào tháng 4 và tháng 9 hàng năm) tại 100% các xã, phường trọng điểm trước khi mùa dịch bùng phát.
3. Tăng cường các biện pháp diệt bọ gậy nguồn và quản lý môi trường: Ủy ban nhân dân các cấp chỉ đạo các ban ngành đoàn thể duy trì chiến dịch vệ sinh môi trường, thả cá ăn bọ gậy, thả giáp xác ăn thịt Mesocyclops vào các bể nước ngầm, thu gom phế thải đọng nước; quyết tâm duy trì chỉ số Breteau (BI) luôn dưới ngưỡng an toàn 20 tại tất cả các khu dân cư.
4. Tích hợp dữ liệu khí tượng vào hệ thống cảnh báo sớm dịch bệnh: Ngành y tế chủ động phối hợp với cơ quan khí tượng thủy văn để theo dõi sát diễn biến nhiệt độ, lượng mưa, từ đó đưa ra dự báo sớm về sự gia tăng đột biến của mật độ muỗi trước từ 14 đến 28 ngày, giúp các địa phương chủ động khoanh vùng và dập tắt nguy cơ dịch bệnh từ sớm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực nghiệm phong phú của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm độc giả chuyên môn:

• Cán bộ y tế dự phòng và kiểm soát dịch bệnh: Cung cấp số liệu dịch tễ học thực địa chuẩn xác và bản đồ phân bố tính kháng hóa chất tại từng quận, huyện của Hà Nội, hỗ trợ trực tiếp cho việc lập kế hoạch mua sắm hóa chất và triển khai chiến dịch dập dịch an toàn, tiết kiệm.
• Các nhà nghiên cứu côn trùng học và dịch tễ học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị về cơ chế kháng thuốc, mối tương quan giữa biến đổi vi khí hậu đô thị và động thái quần thể véc tơ truyền bệnh tại vùng khí hậu cận nhiệt đới.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Sinh học, Động vật học, Y tế công cộng: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, kỹ thuật bắt và nhân nuôi côn trùng F1, phương pháp thử nghiệm sinh học chuẩn WHO và kỹ năng phân tích hồi quy tương quan trên phần mềm chuyên dụng.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và quản lý đô thị: Cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng quy chuẩn quản lý môi trường, cấp thoát nước và quy chế sử dụng hóa chất bảo vệ sức khỏe cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao muỗi Aedes aegypti tại Hà Nội lại có tỷ lệ kháng Permethrin lên tới 95,5%? Tình trạng này xuất phát từ việc lạm dụng liên tục các hóa chất nhóm Pyrethroid trong công tác phòng chống sốt rét và dập dịch sốt xuất huyết suốt hơn 20 năm qua. Áp lực chọn lọc kéo dài đã đào thải các cá thể nhạy cảm và thúc đẩy sự nhân rộng của các dòng muỗi mang đột biến gen kháng thuốc kdr cũng như tăng cường enzyme esterase giải độc, khiến tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ phơi nhiễm giảm sâu xuống dưới 20%.

2. Hóa chất Malathion có còn giữ được hiệu quả cao trong công tác dập dịch tại Hà Nội không? Kết quả thử nghiệm sinh học giai đoạn 2011–2014 trên 23 điểm nghiên cứu cho thấy muỗi Aedes aegypti vẫn còn nhạy cảm 100% với Malathion nồng độ 5%, tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ đều đạt mức tuyệt đối 100%. Do ít được sử dụng trong cộng đồng trong các thập kỷ trước, Malathion là hoạt chất thay thế tối ưu nhất để dập tắt nhanh chóng các ổ dịch lớn hiện nay.

3. Chỉ số Breteau (BI) ở mức bao nhiêu thì cảnh báo nguy cơ bùng phát dịch sốt xuất huyết? Theo quy định chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới và Bộ Y tế, chỉ số Breteau (BI) phản ánh số dụng cụ chứa nước có bọ gậy trên 100 ngôi nhà điều tra. Khi chỉ số BI vượt mức 20, khu vực đó được xác định là có mật độ véc tơ cao và tiềm ẩn nguy cơ bùng phát dịch sốt xuất huyết Dengue rất lớn, đòi hỏi phải can thiệp diệt bọ gậy và phun hóa chất khẩn cấp.

4. Yếu tố nhiệt độ và lượng mưa tác động như thế nào đến vòng đời phát triển của muỗi Aedes? Nhiệt độ tối ưu cho sự sinh trưởng và đốt máu của muỗi Aedes là từ 25°C đến 34°C (thích hợp nhất là 28°C). Ở nhiệt độ này, thời gian từ trứng nở thành muỗi trưởng thành chỉ mất từ 11 đến 14 ngày. Lượng mưa lớn tạo thêm nhiều ổ nước đọng nhân tạo và tự nhiên, khiến mật độ muỗi trưởng thành và chỉ số bọ gậy tăng vọt sau các đợt mưa đầu mùa từ 14 đến 28 ngày.

5. Cần áp dụng giải pháp nào để ngăn chặn hiện tượng kháng chéo hóa chất ở muỗi truyền bệnh? Để ngăn chặn hiện tượng kháng chéo, cần áp dụng chiến lược quản lý tính kháng hóa chất tích hợp. Trọng tâm là thực hiện luân phiên các nhóm hóa chất có cơ chế tác động khác biệt (giữa Pyrethroid, Phốt pho hữu cơ và Carbamat), kết hợp đồng bộ với các giải pháp sinh học, dọn dẹp vệ sinh môi trường triệt để nhằm giảm thiểu tối đa sự phụ thuộc vào biện pháp phun hóa chất diện rộng.

Kết luận

• Quần thể muỗi Aedes aegypti tại Hà Nội đã kháng diện rộng và nghiêm trọng với hai loại hóa chất nhóm Pyrethroid (90,9% số điểm kháng Deltamethrin và 95,5% số điểm kháng Permethrin).
• Toàn bộ 100% điểm thử nghiệm ghi nhận muỗi Aedes aegypti vẫn duy trì độ nhạy cảm hoàn toàn với hóa chất Malathion 5% thuộc nhóm Phốt pho hữu cơ.
• Các chỉ số mật độ muỗi (MĐM) và chỉ số bọ gậy (BI) có mối tương quan thuận rõ rệt với nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa, tập trung đạt đỉnh dịch vào các tháng từ tháng 7 đến tháng 10 hàng năm.
• Công trình đã xây dựng thành công hệ thống bản đồ số hóa GIS thể hiện trực quan mức độ nhạy cảm hóa chất của véc tơ tại các quận, huyện trọng điểm của thủ đô.
• Đề xuất thay thế hoạt chất phun dập dịch sang Malathion và thiết lập mạng lưới giám sát côn trùng học định kỳ là giải pháp cấp bách hàng đầu.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bức tranh dịch tễ học côn trùng toàn diện, cập nhật và có độ tin cậy khoa học cao về thực trạng kháng hóa chất của véc tơ sốt xuất huyết tại Hà Nội. Đây là căn cứ thực tiễn không thể thiếu để ngành y tế thủ đô tái cấu trúc chiến lược kiểm soát véc tơ và phòng chống dịch bệnh hiệu quả. Ngay trong quý I và quý II hàng năm, các cơ quan y tế cơ sở cần rà soát lại danh mục hóa chất dự trữ, triển khai kiểm tra chỉ số bọ gậy và chủ động áp dụng các giải pháp phòng chống dịch tích hợp để bảo vệ sức khỏe nhân dân. Hãy tham khảo toàn văn luận văn và chia sẻ các khuyến nghị khoa học này đến cộng đồng để cùng chung tay đẩy lùi nguy cơ sốt xuất huyết Dengue!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh nhiễm vi rút cấp tính do muỗi vằn truyền. Bệnh thƣờng gặp ở các nƣớc nhiệt đới và cận nhiệt đới, nhiều ở khu vực đô thị và bán đô thị. Muỗi Aedes aegypti là véc tơ chính, Aedes albopictus là véc tơ phụ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue cho ngƣời [4, 38, 56]. Năm 2012 sốt xuất huyết Dengue đƣợc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) coi là bệnh nhiễm vi rút quan trọng nhất do muỗi truyền trên thế giới.

Tỷ lệ mắc SXHD đã tăng 30 lần trong 50 năm qua với sự gia tăng, mở rộng phạm vi lƣu hành địa lý tới các quốc gia cũng nhƣ mở rộng từ thành thị đến các vùng nông thôn. Hiện nay, SXHD là một trong những bệnh truyền nhiễm mới nổi có tốc độ gia tăng nhanh nhất trên thế giới. Trên 40% dân số thế giới hiện có nguy cơ mắc sốt xuất huyết, 75% dân số ở khu vực châu Á – Thái Bình Dƣơng phơi nhiễm với SXHD, ƣớc tính mỗi năm có tới 50-100 triệu ngƣời bị mắc mới ở hơn 100 quốc gia, trong đó khoảng 250.000 trƣờng hợp có biểu hiện thể bệnh nặng và khoảng 20.000 trƣờng hợp tử vong. Chi phí trung bình cho một ca điều trị SXHD tại bệnh viện từ 514 USD – 1.

Tại Việt Nam SXHD cũng đƣợc coi nhƣ là một bệnh xã hội, lƣu hành địa phƣơng, nhất là ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng Bắc Bộ và vùng ven biển miền Trung. Hàng năm cả nƣớc có hàng trăm nghìn trƣờng hợp mắc SXHD, và SXHD là một trong 10 bệnh truyền nhiễm có số mắc và số chết cao nhất trong 26 bệnh truyền nhiễm gây dịch [4, 23, 54, 56]. Đến nay, đã có nhiều nghiên cứu về bệnh SXHD nhƣng vẫn chƣa tìm ra đƣợc thuốc điều trị đặc hiệu, nghiên cứu để tìm ra vắc xin phòng bệnh còn đang trong giai đoạn thử nghiệm. Do đó, biện pháp chủ yếu đƣợc khuyến cáo để phòng chống bệnh vẫn là ngăn cản sự tiếp xúc của muỗi với ngƣời bằng các biện pháp nhƣ: làm giảm nguồn sinh sản của véc tơ bằng cách sử dụng các tác nhân sinh học nhƣ cá, mesocyclop ăn bọ gậy; phòng vệ cá nhân tránh muỗi đốt nhƣ mặc áo dài tay, dùng lƣới mắt nhỏ ngăn muỗi vào nhà.

Song khi có dịch thì phun không gian hoá chất diệt côn trùng vẫn là biện pháp nhanh và hiệu quả nhất để dập dịch [54]. Tuy nhiên, do việc sử dụng hoá chất diệt côn trùng thiếu sự kiểm soát dẫn đến muỗi truyền 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Trần Thị Hằng bệnh kháng hoá chất diệt ở mức độ rộng khắp với chiều hƣớng ngày càng gia tăng. Theo WHO (2006), hiện nay có hơn 500 loài chân đốt có vai trò y học đã kháng với hoá chất diệt, trong đó có tới gần 50% số loài là véc tơ truyền bệnh sốt rét, SXHD, giun chỉ, nhƣ muỗi Anopheles gambiae ở châu Phi, Ae. aegypti ở châu Mỹ, Thái Lan, Malaysia.

Ở Việt Nam từ năm 1975 ngƣời ta đã phát hiện kháng hoá chất diệt của loài muỗi truyền giun chỉ Culex quinquefasciatus, muỗi Ae. aegypti và các loài muỗi truyền sốt rét nhƣ An. Những năm gần đây, tại Việt Nam bệnh SXHD vẫn diễn biến phức tạp. Hà Nội luôn là trọng điểm SXHD của khu vực miền Bắc, mỗi năm có hàng nghìn đến hàng chục nghìn trƣờng hợp mắc bệnh, gây ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe cộng đồng và an sinh xã hội của thành phố.

Vì vậy để phòng chống bệnh SXHD, ngành y tế Hà Nội đã tiến hành nhiều biện pháp, trong đó có các chiến dịch vệ sinh môi trƣờng diệt bọ gậy kết hợp với các chiến dịch phun hóa chất chủ động diệt đàn muỗi trƣởng thành tại những khu vực có nguy cơ cao và tại các ổ dịch SXHD. Do đó, thông tin về tính nhạy cảm của 2 loài véc tơ truyền bệnh SXHD là Ae. aegypti và Ae. albopictus đối với hóa chất diệt côn trùng; thông tin về những tác động của các yếu tố sinh thái đến sự phát triển của quần thể muỗi truyền bệnh là rất cần thiết.

Đó là căn cứ để xây dựng kế hoạch và đánh giá hiệu quả của các hoạt động phòng chống véc tơ, đảm bảo đƣa ra chiến lƣợc phòng chống phù hợp với thực tế địa phƣơng [11, 13]. Xuất phát từ thực tiễn đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes, mối tƣơng quan giữa một số yếu tố sinh thái với các chỉ số muỗi và bọ gậy Aedes aegypti Linnaeus ở Hà Nội” với các mục tiêu: 1. Đánh giá độ nhạy cảm và xây dựng bản đồ nhạy cảm của muỗi Aedes với một số hóa chất diệt côn trùng đã và đang sử dụng trong công tác phòng chống véc tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội. Xác định mối tƣơng quan giữa một số yếu tố sinh thái nhƣ nhiệt độ, độ ẩm, lƣợng mƣa với các chỉ số muỗi và bọ gậy Ae.

aegypti Linnaeus, 1762 ở Hà Nội. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Trần Thị Hằng CHƢƠNG I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Bệnh SXHD và các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD trên thế giới 1.

Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Bệnh sốt xuất huyết Dengue là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính do muỗi truyền và có thể gây thành dịch lớn [5]. Bệnh SXHD xuất hiện lần đầu tiên năm 1953 - 1954 ở Phillipin, sau đó lan tới hầu hết các nƣớc Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dƣơng. Bệnh phân bố rất rộng, ở hầu hết các nƣớc có khí hậu nóng ẩm. Trƣớc năm 1970, chỉ có 9 quốc gia trải qua các vụ dịch SXHD nặng.

Tƣ̀ 1975 - 1995, SXHD xảy ra ở 102 nƣớc, trong đó có 20 nƣớc châu Phi, 42 nƣớc châu Mỹ, 7 nƣớc Đông Nam Á, 4 nƣớc phía Đông Địa Trung Hải, 29 nƣớc thuộc khu vực Tây Thái Bình Dƣơng. Đến nay SXHD đã trở thành dịch bệnh lƣu hành địa phƣơng ở hơn 100 quốc gia châu Phi, châu Mỹ, Đông Địa Trung Hải, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dƣơng, trong đó Mỹ, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dƣơng là khu vực bị ảnh hƣởng nghiêm trọng nhất [38]. Theo thông báo của WHO, số mắc SXHD trên thế giới có xu hƣớng ngày càng gia tăng. Giai đoạn 1955-1959 số mắc trung bình hàng năm chỉ là 908 trƣờng hợp, cho đến những năm 1980-1989 con số này đã tăng vọt lên 295.591, từ năm 1991 đến năm 1999 số ca đƣợc báo cáo là 1.390 và trong giai đoạn 2000-2007 là 968.

Khu vực Đông Nam Á có xấp xỉ 2,5 tỷ ngƣời trong đó ƣớc tính 1,3 tỷ ngƣời (chiếm 52% dân số) sống trong khu vực có nguy cơ nhiễm bệnh SXHD. Nhiều vụ dịch SXHD lớn đã xảy ra ở hầu hết các nƣớc Đông Nam Á các nƣớc thuộc khu vực Tây Thái Bình Dƣơng với tỷ lệ tử vong cao và sự có mặt cả 4 típ vi rút Dengue 1, 2, 3, 4. SXHD là nguyên nhân dẫn đến nhập viện và gây tử vong hàng đầu tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng [6, 49]. Cũng theo WHO, năm 2008 tại Châu Mỹ, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dƣơng đã có 1,2 triệu trƣờng hợp mắc và hơn 2,3 triệu trƣờng hợp mắc trong năm 2010.

Gần đây, số trƣờng hợp mắc SXHD mới đƣợc báo cáo vẫn tiếp tục tăng. Chỉ riêng năm 2013 đã có 2,35 triệu trƣờng hợp sốt xuất huyết đƣợc báo cáo ở châu Mỹ, trong đó 37.687 trƣờng hợp mắc SXHD nặng [58]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Trần Thị Hằng 1.Các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD trên thế giới Giống Aedes có mặt khắp nơi trên thế giới có khoảng trên 950 loài. Véc tơ chính của SXHD ở khu vực đô thị là muỗi Ae.

aegypti, trong khi đó Ae. albopictus là véc tơ phụ ở khu vực Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dƣơng [25, 40]. Muỗi Aedes là côn trùng biến thái hoàn toàn với bốn giai đoạn: trứng, bọ gậy, quăng và muỗi trƣởng thành. Bọ gậy qua 4 lần lột xác từ tuổi 1 đến tuổi 4, rồi phát triển thành quăng, quăng lột xác thành muỗi trƣởng thành.

Bọ gậy ăn các vi sinh vật và chất hữu cơ trong nƣớc, đôi khi ăn xác của chính đồng loại hoặc các loài muỗi khác. Nếu ở nhiệt độ thích hợp, giai đoạn phát triển từ trứng thành muỗi trƣởng thành khoảng từ 7 đến 14 ngày [17, 42, 54]. aegypti và Ae. albopictus Trứng có kích thƣớc nhỏ, không có phao, rời từng cái bám trên thành các DCCN.

Trứng có vỏ dầy, nhiều túi hơi. Ngay sau khi đẻ trứng có màu trắng, chỉ sau một thời gian ngắn chuyển dần thành màu đen sẫm, nhờ có màu đen sẫm mà trứng muỗi dễ dàng lẫn vào các lớp rêu hay cặn bã hữu cơ bám trên thành các ổ nƣớc. Thời gian phát triển của trứng muỗi sau khi đẻ ra thay đổi rất khác nhau tùy theo nhiệt độ của môi trƣờng , nhiệt độ càng cao , thời gian phát triển trứng càng ngắn và ngƣợc lại. Ở nhiệt độ 250C, độ ẩm 70%, trứng muỗi Ae.

aegypti có thể tồn tại đến 233 ngày và có thể sống sót sau 3 - 4 tháng trong điều kiện khô hạn, đến khi gặp nƣớc sẽ nở thành bọ gậy với tỷ lệ từ 7% đến 67% [44]. Thông thƣờng, phôi của trứng muỗi Ae. aegypti phát triển hoàn thiện trong vòng 48 giờ trong điều kiện môi trƣờng ấm và ẩm. Khi phôi đã phát triển hoàn thiện thì trứng có thể chịu đựng đƣợc khô hạn trong thời gian dài (khoảng hơn 1 năm).

Trứng nở khi ngập nƣớc trở lại nhƣng không phải tất cả trứng đều nở cùng lúc. Khả năng này giúp loài có thể tồn tại qua những điều kiện khắc nghiệt, đặc biệt trong điều kiện khô hạn [38, 54]. Bọ gậy và quăng Ae. aegypti và Ae.

albopictus Cơ thể bọ gậy chia ra làm ba phần gồm đầu, ngực và bụng. Bọ gậy lấy ô-xy từ không khí qua ống thở. Đa số bọ gậy muỗi Aedes sống ở nơi nƣớc sạch và không bị 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Trần Thị Hằng ô nhiễm, trong các DCCN tự nhiên hoặc nhân tạo. Tỷ lệ các DCCN có bọ gậy muỗi Ae.

aegypti có thể khác nhau tuỳ theo từng địa phƣơng, trình độ vệ sinh, tập quán trữ nƣớc và sử dụng nƣớc ở vùng đó. Tại khu vực Đông Nam Á hầu nhƣ Ae. aegypti chỉ đẻ trứng ở những DCCN nhân tạo trong và xung quanh nhà, bao gồm các bể chứa nƣớc sinh hoạt, xô, thùng chậu chứa nƣớc, chậu cảnh, hòn non bộ, máng mái nhà, lốp xe, sinh cảnh tự nhiên thì hiếp gặp, đôi khi có thể là hốc cây, bẹ lá.