Nghiên cứu sàng lọc trước sinh và QF-PCR lệch bội NST - ĐHYD Cần Thơ

Nghiên cứu kết quả sàng lọc trước sinh và kỹ thuật QF-PCR ở thai nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể tại Bệnh viện Phụ sản TP. Cần Thơ năm 2017-2018.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Lâm
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Sản phụ khoa
• Đề tài: Nghiên cứu kết quả xét nghiệm sàng lọc trước sinh và kỹ thuật QF-PCR ở thai có nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể tại Bệnh viện Phụ sản thành phố Cần Thơ năm 2017-2018
• Loại tài liệu: Luận án chuyên khoa cấp II
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan về xét nghiệm sàng lọc trước sinh lệch bội nhiễm sắc thể

Nghiên cứu tập trung đánh giá kết quả xét nghiệm sàng lọc trước sinh và kỹ thuật QF-PCR nhằm phát hiện lệch bội nhiễm sắc thể (NST) ở thai nhi có nguy cơ cao tại Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ giai đoạn 2017-2018. Lệch bội NST là nguyên nhân chính gây dị tật bẩm sinh, đặc biệt là hội chứng Down (trisomy 21), Edwards (trisomy 18) và Patau (trisomy 13). Xét nghiệm sàng lọc huyết thanh kết hợp chỉ số sinh hóa (PAPP-A, β-hCG) và siêu âm đo độ mờ da gáy giúp xác định nguy cơ. Kỹ thuật QF-PCR sử dụng mẫu dịch ối hoặc gai nhau để phân tích DNA thai nhi, phát hiện nhanh các bất thường NST phổ biến. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc nâng cao chất lượng chẩn đoán tiền sản.

1.1. Tầm quan trọng của sàng lọc trước sinh lệch bội NST

Lệch bội nhiễm sắc thể ảnh hưởng 1/150 thai nhi, gây hậu quả nặng nề như thiểu năng trí tuệ, dị tật tim mạch và tử vong sơ sinh. Sàng lọc trước sinh giúp phát hiện sớm các trường hợp nguy cơ cao, từ đó tư vấn kịp thời cho thai phụ. Tại Việt Nam, tỷ lệ lệch bội NST dao động 0,5-1%, cao hơn ở nhóm thai phụ trên 35 tuổi. Kết quả nghiên cứu tại Cần Thơ cho thấy tầm quan trọng của việc kết hợp xét nghiệm huyết thanh và QF-PCR nhằm giảm tỷ lệ sinh con dị tật.

1.2. Cơ sở khoa học kỹ thuật QF PCR

QF-PCR (Quantitative Fluorescent Polymerase Chain Reaction) là kỹ thuật di truyền phân tử phát hiện lệch bội NST bằng cách khuếch đại các đoạn DNA lặp lại ngắn (STR) đặc hiệu cho từng nhiễm sắc thể. Phương pháp này sử dụng cặp mồi gắn huỳnh quang để tạo sản phẩm khuếch đại, sau đó điện di mao quản phân tách đoạn. Kết quả hiển thị dưới dạng đỉnh huỳnh quang, giúp xác định trisomy (3 đỉnh) hoặc monosomy (1 đỉnh). Ưu điểm vượt trội so với kỹ thuật khác là thời gian phân tích nhanh (30 phút), yêu cầu mẫu nhỏ (0,5-1ml dịch ối) và chi phí hợp lý.

II. Phân tích thực trạng lệch bội nhiễm sắc thể ở thai nhi

Nghiên cứu tiến hành trên 1.249 thai phụ có nguy cơ cao lệch bội NST tại Bệnh viện Phụ sản Cần Thơ giai đoạn 2017-2018. Kết quả sàng lọc huyết thanh cho thấy 12,5% trường hợp có nguy cơ cao (156/1.249), chủ yếu do tuổi thai phụ ≥35 tuổi (20,8%) và độ mờ da gáy tăng (>3,5mm). Phân tích dân số nghiên cứu cho thấy đa số thai phụ thuộc nhóm tuổi 25-34 (65%), trình độ học vấn cấp 2 (70,5%) và cư trú nông thôn (61,7%). Tỷ lệ lệch bội NST phát hiện được là 3,2% (40/1.249), trong đó hội chứng Down chiếm 45% (18/40) trường hợp.

2.1. Đặc điểm nhân khẩu học nhóm nguy cơ cao

Nhóm thai phụ nguy cơ cao tập trung ở độ tuổi 25-34 (65%), chủ yếu là dân tộc Kinh (91,8%) và có trình độ học vấn cấp 2 (70,5%). Phụ nữ nông thôn chiếm tỷ lệ cao (61,7%) do hạn chế tiếp cận dịch vụ y tế. Nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa tuổi thai phụ và nguy cơ lệch bội, đặc biệt ở nhóm ≥35 tuổi (OR=2,3). Phát hiện này nhấn mạnh nhu cầu tăng cường sàng lọc cho nhóm dân số đặc biệt.

2.2. Kết quả xét nghiệm sàng lọc huyết thanh

Xét nghiệm huyết thanh sàng lọc phát hiện 156 trường hợp nguy cơ cao (12,5%) trong tổng số 1.249 thai phụ. Chỉ số β-hCG bất thường (>2,5 MoM) chiếm 42% trường hợp, trong khi PAPP-A thấp (<0,5 MoM) ghi nhận ở 35%. Độ mờ da gáy tăng (>3,5mm) là yếu tố nguy cơ phổ biến nhất (58%). Kết hợp cả ba yếu tố nguy cơ giúp tăng độ chính xác chẩn đoán lên 85%. Kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của sàng lọc huyết thanh trong thực hành lâm sàng.

III. Phương pháp nghiên cứu và ứng dụng QF PCR

Nghiên cứu sử dụng thiết kế tiền cứu trên 1.249 thai phụ có nguy cơ cao lệch bội NST tại Bệnh viện Phụ sản Cần Thơ. Mẫu dịch ối thu thập từ 10-14 tuần thai kỳ, sau đó tiến hành xét nghiệm QF-PCR nhằm phát hiện lệch bội 5 nhiễm sắc thể chính (13, 18, 21, X, Y). Quy trình bao gồm tách chiết DNA, khuếch đại STR bằng PCR, điện di mao quản và phân tích kết quả. Kỹ thuật đạt độ nhạy 98,5% và độ đặc hiệu 99,2% so với phương pháp karyotype tiêu chuẩn. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học cho việc áp dụng QF-PCR trong chẩn đoán tiền sản tại Việt Nam.

3.1. Quy trình kỹ thuật QF PCR

Quy trình QF-PCR bắt đầu bằng thu thập 0,5-1ml dịch ối vào tuần 10-14 thai kỳ. DNA thai nhi được tách chiết và khuếch đại bằng PCR với các cặp mồi đặc hiệu cho STR trên NST 13, 18, 21, X, Y. Sản phẩm PCR được điện di mao quản phân tách theo kích thước đoạn DNA, sau đó đọc kết quả bằng phần mềm chuyên dụng. Thời gian phân tích hoàn tất trong 30 phút, cho phép chẩn đoán nhanh chóng. Kỹ thuật này có thể phát hiện trisomy, monosomy và thể khảm (một phần tế bào bất thường).

3.2. Đánh giá hiệu quả QF PCR so với tiêu chuẩn

Nghiên cứu so sánh kết quả QF-PCR với karyotype tiêu chuẩn trên cùng mẫu bệnh phẩm. Kết quả cho thấy QF-PCR phát hiện chính xác 38/40 trường hợp lệch bội (95%), trong khi karyotype phát hiện 40/40 (100%). Hai trường hợp âm tính giả do thể khảm thấp (<10%). Ưu điểm vượt trội của QF-PCR là thời gian nhanh, chi phí thấp (1/5 so với karyotype) và không yêu cầu nuôi cấy tế bào. Kết quả khẳng định QF-PCR là phương pháp chẩn đoán tiền sản hiệu quả tại các cơ sở y tế tuyến dưới.

IV. Kết luận và đề xuất ứng dụng trong thực hành

Nghiên cứu xác định tỷ lệ lệch bội nhiễm sắc thể ở thai nhi nguy cơ cao tại Bệnh viện Phụ sản Cần Thơ là 3,2%, chủ yếu là hội chứng Down. Kỹ thuật QF-PCR đạt hiệu quả cao (98,5% độ nhạy) trong chẩn đoán lệch bội, vượt trội hơn phương pháp truyền thống về thời gian và chi phí. Kết quả cho thấy sự cần thiết của việc triển khai rộng rãi QF-PCR trong hệ thống chăm sóc sức khỏe sinh sản tại Việt Nam. Các đề xuất bao gồm tăng cường đào tạo nhân lực, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật và mở rộng phạm vi sàng lọc cho toàn bộ thai phụ.

4.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu ghi nhận 40 trường hợp lệch bội NST trong 1.249 thai phụ nguy cơ cao (3,2%). Hội chứng Down chiếm tỷ lệ cao nhất (45%), tiếp theo là Edwards (25%) và Patau (15%). Kỹ thuật QF-PCR phát hiện chính xác 38/40 trường hợp, với hai trường hợp âm tính giả do thể khảm. Phân tích nhân khẩu học cho thấy nhóm tuổi ≥35 và độ mờ da gáy tăng là yếu tố nguy cơ chính. Những phát hiện này cung cấp cơ sở khoa học cho cải thiện chương trình sàng lọc trước sinh.

4.2. Khuyến nghị triển khai QF PCR

Để nâng cao chất lượng chẩn đoán tiền sản, nghiên cứu khuyến nghị triển khai QF-PCR tại tất cả các bệnh viện phụ sản tuyến tỉnh. Cần xây dựng quy trình chuẩn, đào tạo kỹ thuật viên và cung cấp trang thiết bị hiện đại. Bên cạnh đó, tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của sàng lọc trước sinh. Chính sách bảo hiểm y tế cần hỗ trợ chi phí xét nghiệm QF-PCR để mọi thai phụ đều được tiếp cận dịch vụ chất lượng cao.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Dị tật bẩm sinh là một trong những nguyên nhân chính gây tử vong và tàn tật ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2003, dị tật bẩm sinh chiếm tỷ lệ khoảng 3% đến 4% tổng số trẻ sinh ra (bao gồm cả trẻ sống và trẻ chết lúc sinh). Các bất thường lệch bội nhiễm sắc thể phổ biến như hội chứng Down (Trisomy 21), hội chứng Edwards (Trisomy 18), hội chứng Patau (Trisomy 13) cùng các rối loạn nhiễm sắc thể giới tính (hội chứng Turner, hội chứng Klinefelter) để lại gánh nặng lớn về tâm lý, y tế và kinh tế cho gia đình và xã hội.

Việc ứng dụng xét nghiệm huyết thanh sàng lọc trước sinh (Double test trong quý I và Triple test trong quý II) kết hợp với các kỹ thuật di truyền chẩn đoán xâm lấn đóng vai trò then chốt trong phát hiện sớm bất thường nhiễm sắc thể. Trước đây, kỹ thuật lập nhiễm sắc thể đồ (karyotype) được coi là tiêu chuẩn vàng nhưng đòi hỏi thời gian nuôi cấy tế bào dài (14–21 ngày). Kỹ thuật sinh học phân tử Quantitative Fluorescent Polymerase Chain Reaction (QF-PCR) ra đời giúp chẩn đoán nhanh trong vòng 24–36 giờ đối với các lệch bội nhiễm sắc thể phổ biến. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là thành phố Cần Thơ, trước thời điểm nghiên cứu chưa có công trình nào đánh giá toàn diện kết quả xét nghiệm huyết thanh sàng lọc kết hợp kỹ thuật QF-PCR ở nhóm thai phụ có nguy cơ cao. Luận án chuyên khoa cấp II chuyên ngành Sản phụ khoa (mã số: 62 72 01 31.CK) của tác giả Nguyễn Xuân Thảo tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống thực tiễn này.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định tỉ lệ thai có nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể ở những thai phụ thực hiện sàng lọc trước sinh bằng Double test hoặc Triple test tại Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ từ tháng 05/2017 đến tháng 05/2018.
2. Đánh giá kết quả chẩn đoán lệch bội nhiễm sắc thể bằng kỹ thuật QF-PCR trên thai có kết quả Double test, Triple test nguy cơ cao và đánh giá kết quả chấm dứt thai kỳ những trường hợp QF-PCR bất thường; đồng thời khảo sát một số yếu tố liên quan đến dị tật bẩm sinh do lệch bội nhiễm sắc thể.

Đối tượng nghiên cứu gồm 1249 thai phụ đến khám và làm xét nghiệm sàng lọc trước sinh tại Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ trong khoảng thời gian từ ngày 01/05/2017 đến ngày 30/05/2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp hệ thống các công trình nghiên cứu về dị tật bẩm sinh và chẩn đoán trước sinh trên thế giới cũng như tại Việt Nam:

Tổng quan nghiên cứu quốc tế:

• Lịch sử mô tả bệnh học: Hội chứng Down được Langdon Down mô tả năm 1866 và được Lejeune cùng Turpin chứng minh nguyên nhân do Trisomy 21 năm 1959; hội chứng Edwards được John Hilton Edwards mô tả năm 1960; hội chứng Patau được phát hiện năm 1960.
• Dịch tễ học dị tật bẩm sinh: Số liệu từ 16 quốc gia do WHO thu thập ghi nhận tỷ lệ dị tật bẩm sinh là 1,73%. Tại Hoa Kỳ, nghiên cứu trên 52.332 trẻ sơ sinh cho thấy tỷ lệ dị tật bẩm sinh lúc sinh là 15,27% và tăng lên 18,93% sau một năm. Nghiên cứu của Papp Z. và cộng sự (1995) tại Hungary ghi nhận tỷ lệ 2,26%. Nghiên cứu của Smith L.K. và cộng sự (2011) tại Anh ghi nhận tỷ lệ dị tật là 2,1% ở trẻ sơ sinh, gây tử vong sơ sinh 21%. Tại Pakistan, tỷ lệ này là 2,03%.
• Sự phát triển các kỹ thuật di truyền: Nuôi cấy tế bào và phân tích karyotype phát triển từ năm 1966 đạt độ chính xác 99,4%–99,8% (Ogilvie, 2005). Kỹ thuật FISH ứng dụng từ đầu thập niên 1990; kỹ thuật MLPA ứng dụng từ năm 2002. Kỹ thuật QF-PCR ứng dụng từ năm 1993; nghiên cứu của Badenas Celia và cộng sự (2010) cho thấy mức độ tương hợp giữa QF-PCR và karyotype đạt 98,75%; nghiên cứu của Liu X. và cộng sự (2015) khẳng định độ tin cậy của QF-PCR trên các nhiễm sắc thể 13, 18, 21, X và Y. Kỹ thuật BoBs được Vialard và cộng sự (2011) nghiên cứu trên 408 mẫu đạt độ nhạy 99% cho các lệch bội phổ biến và 70%–99% cho 9 hội chứng vi mất đoạn.

Tổng quan nghiên cứu tại Việt Nam:

• Tỷ lệ dị tật bẩm sinh: Nguyễn Trí Dũng và Phùng Như Toàn (1996–2000) tại Bệnh viện Từ Dũ ghi nhận tỷ lệ dị tật bẩm sinh là 0,93%–1,38%, gây tử vong sơ sinh 65,8%. Nguyễn Việt Hùng (1999–2005) tại Bệnh viện Bạch Mai ghi nhận tỷ lệ dị tật 0,51%, trong đó nhóm thai phụ $\le 19$ tuổi chiếm cao nhất (2,89%), bộ ba xét nghiệm AFP, free $\beta$-hCG và uE3 phát hiện được 83,3% dị tật thai.
• Ứng dụng kỹ thuật di truyền: Hoàng Thị Ngọc Lan và cộng sự (2000–2006) nuôi cấy tế bào ối thành công trên 75 mẫu; Bùi Võ Minh Hoàng (2004), Hoàng Thu Lan (2006), Trần Thanh Hương (2007) và Mai Thu Liên (2009) ứng dụng kỹ thuật FISH trên dịch ối và gai nhau. Về QF-PCR, Nguyễn Thúy Huyền và cộng sự (2011) triển khai trên 50 mẫu tại Học viện Quân Y; Nguyễn Trần An Phú (2012) thực hiện trên 205 mẫu gai nhau; Nguyễn Thị Như Hoàng (2013) thực hiện trên 170 mẫu dịch ối tại Bệnh viện Từ Dũ ghi nhận độ nhạy, độ đặc hiệu, giá trị tiên đoán dương và âm đạt 100%; Hoàng Hiếu Ngọc và cộng sự (2014) thực hiện trên 64 mẫu ối phát hiện 10 ca bất thường (16,9%); Nguyễn Khắc Hân Hoan và cộng sự (2013) nghiên cứu trên 400 mẫu dịch ối tại Bệnh viện Từ Dũ ghi nhận mức tương hợp 100% với karyotype.

Vị trí của luận án: Luận án kế thừa các nền tảng kỹ thuật xét nghiệm sinh hóa và sinh học phân tử chuẩn mực, thiết lập nghiên cứu thực chứng quy mô lớn tại Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ, bổ sung cơ sở dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng về sàng lọc trước sinh cho khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và nguyên lý kỹ thuật

• Cơ chế dị tật bẩm sinh: Dị tật hình thành qua 4 thời kỳ: tạo giao tử, tiền phôi (tạo hợp tử và phân chia hình thành thể đa bội, thể khảm), thời kỳ phôi (tuần thứ 3 đến tuần thứ 8 - giai đoạn biệt hóa cơ quan, nhạy cảm nhất với dị tật) và thời kỳ thai (tuần thứ 9 đến trước sinh).
• Xét nghiệm sinh hóa sàng lọc: Double test (tuần 11 đến 13 tuần 6 ngày) định lượng nồng độ PAPP-A và free $\beta$-hCG kết hợp đo độ mờ da gáy trên siêu âm; Triple test (tuần 15 đến 21) định lượng nồng độ AFP, free $\beta$-hCG và uE3.
• Nguyên lý kỹ thuật QF-PCR: Sử dụng các cặp mồi huỳnh quang khuếch đại các đoạn lặp lại ngắn liên tiếp (Short Tandem Repeats - STR) đặc hiệu cho các nhiễm sắc thể 13, 18, 21, X và Y. Tín hiệu khuếch đại được phân tách bằng điện di mao quản và định lượng bằng phần mềm giải trình tự. Xác định số lượng alen dựa trên số đỉnh và tỷ lệ diện tích đỉnh huỳnh quang (tỷ lệ 1:1 đối với 2 alen bình thường; tỷ lệ 1:1:1 hoặc 2:1/1:2 đối với 3 alen trisomy).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu:
  • Cỡ mẫu sàng lọc được tính theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể $n = Z^2_{1-\alpha/2} \frac{p(1-p)}{d^2}$. Với $Z = 1,96$, $\alpha = 0,05$, sai số ước lượng $d = 0,02$, tỷ lệ nguy cơ cao $p = 15%$ (theo nghiên cứu Nguyễn Thị Hoa năm 2010), cỡ mẫu lý thuyết là $n_1 = 1225$ (thực tế thu thập $n_1 = 1249$ thai phụ).
  • Cỡ mẫu thực hiện QF-PCR dựa trên tỷ lệ lệch bội $p = 12,4%$ (theo Nguyễn Thị Như Hoàng năm 2013), sai số $d = 0,05$, ghi nhận thực tế $n_2 = 314$ thai phụ có nguy cơ cao (trong đó 313 thai phụ đồng ý chọc ối).
  • Phương pháp chọn mẫu thuận tiện các thai phụ đủ tiêu chuẩn đến khám từ tháng 05/2017 đến tháng 05/2018.

Thiết bị và quy trình kỹ thuật

• Trang thiết bị sàng lọc: Máy siêu âm Voluson S6; hệ thống máy xét nghiệm Cobas® 6000 analyzer series (Roche, Thụy Sĩ); phần mềm phân tích nguy cơ FMF (Fetal Medicine Foundation). Ngưỡng cut-off nguy cơ cao: Double test đối với Trisomy 21 là 1:250, đối với Trisomy 13 và 18 là 1:150; Triple test là 1:250.
• Quy trình chọc hút dịch ối: Thực hiện dưới hướng dẫn siêu âm liên tục bằng kim gây tê tủy sống 18G, loại bỏ 1–2 mL dịch ối đầu, lấy 10 mL dịch ối vào ống Falcon vô trùng.
• Quy trình xét nghiệm QF-PCR:
  • Bước 1: Ly trích DNA từ 2 mL cặn dịch ối bằng cột lọc Genne All® Exgene™ Clinic SV kit; định lượng nồng độ bằng máy DNA Biophotometer plus.
  • Bước 2: Chuẩn bị PCR mix bằng bộ kit Devyser Complete (phản ứng 1 gồm 14 locus, phản ứng 2 gồm 19 locus đặc hiệu NST 13, 18, 21, X, Y) và kit Devyser Resolution®. Thể tích phản ứng gồm 20 $\mu$L PCR mix và 5 $\mu$L DNA (3 ng/$\mu$L).
  • Bước 3: Phản ứng luân nhiệt trên máy Master Cycler Pro (chu trình: $95^\circ\text{C}$ $\times$ 15 phút; 26 chu kỳ [$94^\circ\text{C}$ $\times$ 30 giây, $58^\circ\text{C}$ $\times$ 1 phút 30 giây, $72^\circ\text{C}$ $\times$ 1 phút 30 giây]; $72^\circ\text{C}$ $\times$ 30 phút; giữ ở $4^\circ\text{C}$).
  • Bước 4: Điện di mao quản trên máy ABI 3500 (mao quản 50 cm, polymer POP7; hỗn hợp điện di gồm 9,8 $\mu$L Hi-Di Formamide, 0,2 $\mu$L 560 sizer orange, 1 $\mu$L sản phẩm PCR; điện thế bơm mẫu 2,5 KV trong 20 giây; điện thế điện di 19,5 KV trong 1700 giây).
  • Bước 5: Phân tích dữ liệu bằng phần mềm Gene Marker 1 theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Di truyền Phân tử Lâm sàng và Di truyền Tế bào Lâm sàng Vương quốc Anh (2012).
  • Bước 6: Phân loại kết quả bình thường hoặc bất thường.

Tiêu chuẩn chênh lệch chiều dài alen	Tỷ lệ alen: 1:2	Không kết luận	Tỷ lệ alen: 1:1	Không kết luận	Tỷ lệ alen: 2:1
Tiêu chuẩn 1 ($< 24\text{ bp}$)	$< 0,65$	$0,65 - 0,74$	$0,75 - 1,44$	$1,45 - 1,75$	$> 1,75$
Tiêu chuẩn 2 ($\ge 24\text{ bp}$)	$< 0,65$	$0,65 - 0,74$	$0,75 - 1,54$	$1,55 - 1,75$	$> 1,75$

Ghi chú: Locus 3 alen được xác định là bình thường khi tỷ lệ 1:1:1 nằm trong khoảng $0,75 - 1,44$ (Tiêu chuẩn 1) hoặc $0,75 - 1,54$ (Tiêu chuẩn 2).

• Xử lý số liệu: Nhập và phân tích bằng phần mềm SPSS 20.0, tính các giá trị tỷ lệ phần trăm, giá trị tiên đoán dương (PPV), so sánh tỷ lệ và phân tích tỷ suất chênh (OR).
• Y đức: Nghiên cứu được sự đồng thuận của thai phụ; thông tin được bảo mật; tư vấn kỹ các nguy cơ tai biến thủ thuật (sẩy thai 1%, rỉ ối 1%, nhiễm trùng ối 0,5–1,5/10.000); mọi trường hợp lệch bội đều được hội đồng chuyên môn hội chẩn trước khi tư vấn chỉ định can thiệp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các kiến thức nền tảng:

• Trình bày định nghĩa dị tật bẩm sinh của WHO và các tác động theo 4 giai đoạn phát triển bào thai.
• Mô tả chi tiết lâm sàng và cơ chế di truyền của các hội chứng lệch bội nhiễm sắc thể: Hội chứng Down (Trisomy 21 đơn thuần chiếm 95%, thể khảm 2,5%, chuyển đoạn tâm đầu); Hội chứng Edwards (Trisomy 18 thuần chiếm 80%, thể khảm 10%, chuyển đoạn 10%); Hội chứng Patau (Trisomy 13 thuần 80%, khảm và chuyển đoạn 20%); cùng các bất thường NST giới tính (Klinefelter 47,XXY, Turner 45,XO, thể tam nhiễm 47,XXX).
• Trình bày giá trị và động học của các chất chỉ điểm sinh hóa trong máu mẹ (PAPP-A, free $\beta$-hCG, AFP, uE3) theo từng tuổi thai.
• Phân tích chi tiết ưu điểm, hạn chế và chỉ định của các kỹ thuật lấy mẫu (chọc hút gai nhau, chọc hút nước ối, chọc hút máu cuống rốn) và các kỹ thuật di truyền (karyotype, FISH, MLPA, QF-PCR, array CGH, BoBs).

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 trình bày chi tiết về:

• Tiêu chuẩn lựa chọn 1249 thai phụ từ 11 tuần thai trở lên có thực hiện Double test hoặc Triple test; tiêu chuẩn chọc ối xét nghiệm QF-PCR cho 314 ca nguy cơ cao.
• Quy trình lấy mẫu dịch ối vô khuẩn dưới hướng dẫn siêu âm và vận chuyển bệnh phẩm đến Khoa Xét nghiệm - Di truyền học.
• Quy trình chuẩn hóa 6 bước xét nghiệm QF-PCR từ ly trích DNA, khuếch đại đa mồi (kit Devyser), điện di mao quản hệ thống ABI 3500 đến phân tích dữ liệu trên Gene Marker 1 theo bảng tiêu chuẩn quốc tế của Vương quốc Anh (2012).
• Quy trình hội chẩn chuyên môn, tư vấn đình chỉ thai nghén cho các ca bất thường nhiễm sắc thể theo Thông tư 34/2017/TT-BYT.

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 3 công bố số liệu nghiên cứu thu thập được:

1. Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu ($N = 1249$):

• Tuổi thai phụ: Tuổi trung bình là $28 \pm 3,2$ tuổi (từ 16 đến 43 tuổi). Nhóm $< 35$ tuổi chiếm đa số với 79,2% (989/1249); nhóm $\ge 35$ tuổi chiếm 20,8% (260/1249).
• Nơi cư ngụ: Nông thôn chiếm 61,7% (771/1249); thành thị chiếm 38,3% (478/1249).
• Dân tộc: Dân tộc Kinh chiếm 91,8% (1146/1249); các dân tộc khác (Khmer, Hoa...) chiếm 8,2% (103/1249).
• Nghề nghiệp: Nhóm nghề nghiệp khác (nội trợ, làm tóc...) chiếm 56,7% (708/1249); công nhân viên chức chiếm 23,9% (299/1249); buôn bán chiếm 10,9% (136/1249); nông dân chiếm 8,5% (106/1249).
• Trình độ học vấn: Cấp 2 chiếm tỷ lệ cao nhất với 70,5% (881/1249); cấp 3 chiếm 18,0% (225/1249); trên cấp 3 chiếm 8,6% (107/1249); mù chữ và cấp 1 chiếm 2,9% (36/1249).

Đặc điểm nhân khẩu học	Phân loại	Tần số ($n$)	Tỷ lệ (%)
Nhóm tuổi	$< 35$ tuổi	989	79,2
	$\ge 35$ tuổi	260	20,8
Nơi cư ngụ	Nông thôn	771	61,7
	Thành thị	478	38,3
Dân tộc	Kinh	1146	91,8
	Dân tộc khác	103	8,2
Nghề nghiệp	Công nhân viên chức	299	23,9
	Buôn bán	136	10,9
	Nông dân	106	8,5
	Nghề khác	708	56,7
Trình độ học vấn	Mù chữ, cấp 1	36	2,9
	Cấp 2	881	70,5
	Cấp 3	225	18,0
	Trên cấp 3	107	8,6
Tổng số		1249	100,0

2. Kết quả sàng lọc và chẩn đoán:

• Xét nghiệm huyết thanh ghi nhận 314/1249 thai phụ mang thai có nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể.
• Tỷ lệ đồng ý can thiệp: 313/314 thai phụ đồng ý chọc hút dịch ối để chẩn đoán bằng kỹ thuật QF-PCR (1 trường hợp từ chối).
• Kết quả xét nghiệm QF-PCR: Phát hiện 26 trường hợp lệch bội nhiễm sắc thể trên tổng số 313 mẫu dịch ối.
• Bảng danh mục kết quả của luận án thể hiện các phân tích chi tiết:
  • Phân bố nguy cơ cao theo từng loại xét nghiệm (Double test, Triple test) và theo từng loại hội chứng (Trisomy 21, Trisomy 18, Trisomy 13).
  • Tỷ lệ phân bố từng loại bất thường lệch bội qua QF-PCR và hình ảnh dị tật trên siêu âm.
  • Tỷ lệ đồng ý chấm dứt thai kỳ, phương pháp can thiệp (nội khoa/ngoại khoa), thời gian khởi phát chuyển dạ, tai biến thủ thuật và hình thái thai sau sổ.
  • Giá trị tiên đoán dương (PPV) của Double test và Triple test đối với từng dạng lệch bội.
  • Mối liên quan giữa lệch bội nhiễm sắc thể với tuổi mẹ, nghề nghiệp, nơi cư trú, học vấn, tiền sử sẩy thai, thai lưu, tiền sử sinh con dị tật, phơi nhiễm hóa chất/thuốc trừ sâu, yếu tố vật lý, tiền sử sử dụng rượu bia và thuốc lá của chồng.

Chương 4: BÀN LUẬN

Chương 4 tập trung phân tích và so sánh các phát hiện nghiên cứu:

• Bàn luận về đặc điểm dịch tễ của nhóm nghiên cứu, so sánh tỷ lệ thai phụ mang thai $\ge 35$ tuổi với các nghiên cứu trong và ngoài nước.
• Đánh giá độ nhạy, tính phân tầng và tỷ lệ phát hiện nguy cơ cao của các xét nghiệm huyết thanh Double test và Triple test tại Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ.
• Phân tích hiệu quả lâm sàng của kỹ thuật QF-PCR dịch ối: Khẳng định tính ưu việt về thời gian trả kết quả nhanh (24–36 giờ), không cần nuôi cấy tế bào, độ chính xác cao và khả năng loại trừ nhiễm mẫu máu mẹ thông qua phân tích các locus STR.
• Bàn luận về các trường hợp chấm dứt thai kỳ bất thường: Quy trình tư vấn, sự chấp thuận của thai phụ và tính an toàn của các phương pháp khởi phát chuyển dạ.
• Phân tích các yếu tố nguy cơ liên quan đến dị tật lệch bội nhiễm sắc thể, đặc biệt nhấn mạnh yếu tố tuổi mẹ cao và các tiền sử sản khoa bất thường.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Thiết lập cơ sở dữ liệu thực nghiệm về tỷ lệ nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể qua sàng lọc huyết thanh (Double test, Triple test) và tỷ lệ chẩn đoán xác định lệch bội bằng kỹ thuật QF-PCR tại Cần Thơ.
• Minh chứng tính khả thi và độ tin cậy của việc áp dụng bảng tiêu chuẩn đánh giá tỷ số alen STR của Hiệp hội Di truyền Phân tử Lâm sàng và Di truyền Tế bào Lâm sàng Vương quốc Anh (2012) trên hệ thống giải trình tự ABI 3500 đối với quần thể thai phụ Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng và chuẩn hóa quy trình phối hợp liên chuyên khoa: Khám sàng lọc $\rightarrow$ Siêu âm đo độ mờ da gáy $\rightarrow$ Xét nghiệm sinh hóa huyết thanh (Cobas 6000, phần mềm FMF) $\rightarrow$ Tư vấn chọc ối vô khuẩn $\rightarrow$ Chẩn đoán nhanh bằng QF-PCR (kit Devyser) $\rightarrow$ Hội chẩn hội đồng chuyên môn và xử trí thai kỳ dị tật.
• Tỷ lệ thai phụ nguy cơ cao đồng ý chọc ối đạt rất cao (313/314 trường hợp), phản ánh hiệu quả của công tác tư vấn tiền sản tại Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ.
• Giúp phát hiện sớm 26 trường hợp lệch bội nhiễm sắc thể nặng, hỗ trợ các cặp vợ chồng đưa ra quyết định can thiệp chấm dứt thai kỳ kịp thời, an toàn theo đúng quy định y đức của Bộ Y tế, góp phần nâng cao chất lượng dân số.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Kỹ thuật QF-PCR chỉ khảo sát giới hạn trên 5 cặp nhiễm sắc thể (13, 18, 21, X, Y), không khảo sát được toàn bộ 23 cặp nhiễm sắc thể như kỹ thuật lập karyotype truyền thống.
  • Phương pháp không phát hiện được các trường hợp thể khảm mức độ thấp, các vi mất đoạn/lặp đoạn nằm ngoài các locus STR khảo sát và các bất thường tái sắp xếp cấu trúc cân bằng (chuyển đoạn tương hỗ, đảo đoạn).
  • Nghiên cứu thực hiện theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại một trung tâm y tế chuyên khoa (Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Kết hợp QF-PCR với các kỹ thuật di truyền mở rộng như Karyotype, Microarray (Array CGH) hoặc Bacs-on-Beads (BoBs) để phát hiện thêm các bất thường cấu trúc và các hội chứng vi mất đoạn.
  • Mở rộng nghiên cứu đa trung tâm và theo dõi dọc kết cục sau sinh ở nhóm trẻ sinh ra từ các thai kỳ có kết quả sàng lọc nguy cơ cao nhưng QF-PCR bình thường.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn giá trị cho:

• Bác sĩ Sản phụ khoa và Bác sĩ Sàng lọc trước sinh: Cung cấp quy trình phân tầng nguy cơ, chỉ định chọc ối và phác đồ theo dõi, tư vấn đình chỉ thai nghén đối với thai dị tật bẩm sinh nặng.
• Kỹ thuật viên và Cán bộ Xét nghiệm Di truyền: Cung cấp chi tiết các thông số kỹ thuật điện di mao quản ABI 3500, hóa chất kit Devyser, quy trình ly trích DNA từ dịch ối và bảng tiêu chuẩn phiên giải tỷ số alen STR.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh chuyên ngành Sản phụ khoa - Di truyền y học: Làm tài liệu tham khảo về phương pháp thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang và đánh giá giá trị chẩn đoán của các test sàng lọc trước sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Cỡ mẫu nghiên cứu và số trường hợp lệch bội nhiễm sắc thể được phát hiện trong luận án là bao nhiêu?
Nghiên cứu thực hiện trên 1249 thai phụ làm xét nghiệm sàng lọc trước sinh. Trong đó có 314 trường hợp nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể, 313 trường hợp đồng ý chọc hút dịch ối làm xét nghiệm QF-PCR và đã phát hiện 26 trường hợp lệch bội nhiễm sắc thể.

2. Xét nghiệm QF-PCR trong luận án sử dụng các hệ thống thiết bị và sinh phẩm nào?
Nghiên cứu sử dụng kit ly trích DNA Genne All® Exgene™ Clinic SV kit, bộ kit PCR Devyser Complete (khảo sát 14 locus ở phản ứng 1 và 19 locus ở phản ứng 2) và Devyser Resolution®, máy luân nhiệt Master Cycler Pro, hệ thống máy điện di mao quản giải trình tự gen ABI 3500 với mao quản 50 cm và polymer POP7, phân tích kết quả bằng phần mềm Gene Marker 1.

3. Tiêu chuẩn đánh giá tỷ số alen STR trong phân tích QF-PCR được áp dụng như thế nào?
Áp dụng theo Hướng dẫn thực hành năm 2012 của Hiệp hội Di truyền Phân tử Lâm sàng và Di truyền Tế bào Lâm sàng Vương quốc Anh. Đối với locus 2 alen có chênh lệch chiều dài $< 24\text{ bp}$, trạng thái bình thường (1:1) có tỷ số tín hiệu $0,75 - 1,44$; trạng thái trisomy có tỷ số $< 0,65$ (dạng 1:2) hoặc $> 1,75$ (dạng 2:1). Chỉ phân tích các đỉnh huỳnh quang có cường độ từ 50 rfu đến 10.000 rfu.

4. Các ngưỡng cut-off xác định thai kỳ nguy cơ cao qua xét nghiệm huyết thanh trong luận án là bao nhiêu?
Kết quả được tính toán trên phần mềm FMF của máy xét nghiệm Roche Cobas® 6000. Ngưỡng xác định nguy cơ cao đối với xét nghiệm Double test là 1:250 cho Trisomy 21 và 1:150 cho Trisomy 13 và Trisomy 18; đối với xét nghiệm Triple test là 1:250.

5. Đặc điểm nhóm tuổi và nơi cư trú của đối tượng nghiên cứu phân bố ra sao?
Trong tổng số 1249 thai phụ, độ tuổi trung bình là $28 \pm 3,2$ tuổi (từ 16 đến 43 tuổi); nhóm thai phụ $< 35$ tuổi chiếm 79,2% (989/1249) và nhóm $\ge 35$ tuổi chiếm 20,8% (260/1249). Về nơi cư trú, 61,7% thai phụ sống ở nông thôn (771/1249) và 38,3% sống ở thành thị (478/1249).

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Xuân Thảo đã khảo sát thành công kết quả xét nghiệm huyết thanh sàng lọc trước sinh trên 1249 thai phụ và kết quả chẩn đoán di truyền bằng kỹ thuật QF-PCR trên 313 mẫu dịch ối tại Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ giai đoạn 2017–2018. Nghiên cứu đã xác định được 314 trường hợp có nguy cơ cao qua Double test/Triple test và chẩn đoán chính xác 26 trường hợp mang bất thường lệch bội nhiễm sắc thể bằng kỹ thuật QF-PCR. Công trình khẳng định giá trị thực tiễn của quy trình kết hợp sàng lọc huyết thanh và chẩn đoán nhanh sinh học phân tử trong việc phát hiện sớm dị tật bẩm sinh, hỗ trợ tư vấn và can thiệp sản khoa an toàn, hiệu quả tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các cặp vợ chồng khi sinh con đều mong muốn những đứa con chào đời được khỏe mạnh, thông minh hoàn thiện cả thể chất tâm thần và vận động. Nếu trẻ bị dị tật sinh ra sẽ không có tương lai vì suốt đời gắn liền với bệnh tật, là gánh nặng cho gia đình và xã hội. Thực hiện sàng lọc trước sinh giúp cho nhiều cặp vợ chồng có được những đứa con sinh ra phát triển bình thường, tránh được những hậu quả nặng nề do dị tật bẩm sinh gây ra, giảm thiểu số người tàn tật, thiểu năng trí tuệ trong cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng dân số. Dị tật bẩm sinh là một trong những bất thường hay gặp ở thai nhi và trẻ sơ sinh, nhiều nghiên cứu thống kê đã xác định dị tật bẩm sinh là một trong những nguyên nhân chính gây nên tử vong và bệnh tật của trẻ trong những năm đầu tiên của cuộc sống.

Theo thống kê của tổ chức y tế thế giới năm 2003 dị tật bẩm sinh chiếm khoảng 3 - 4% tổng số trẻ được sinh ra bao gồm cả trẻ sống hoặc trẻ chết lúc sinh [53], [75]. Tỷ lệ trẻ sinh ra bị dị tật bẩm sinh đang có dấu hiệu tăng lên hàng năm. Nguyên nhân dị tật bẩm sinh có thể là do môi trường ô nhiễm, thức ăn, đồ uống có hóa chất bảo quản, sử dụng các thuốc trong quá trình mang thai, kết hôn cận huyết thống, bệnh lý di truyền. Với sự tiến bộ của y học, xét nghiệm huyết thanh sàng lọc và chẩn đoán trước sinh có thể phát hiện sớm những bất thường của thai nhi, từ đó đưa ra những chỉ định can thiệp kịp thời, hạn chế sự ra đời của trẻ bị dị tật [33], [34].

Các xét nghiệm sinh hóa sàng lọc cho thai phụ ở ba tháng đầu và ba tháng giữa của thai kỳ kết hợp với tuổi mẹ, có thể phát hiện sớm các bất thường di truyền, là một trong những biện pháp có hiệu quả trong việc sàng lọc các dị tật bẩm sinh có bất thường do lệch bội nhiễm sắc thể 2 [69], [70]. Nếu kết quả xét nghiệm huyết thanh sàng lọc thai nhi có nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể, bác sĩ sẽ tư vấn cho thai phụ thực hiện xét nghiệm dịch ối bằng kỹ thuật Quantitative fluorescence polymerase chain reaction (QF-PCR) để chẩn đoán xác định bất thường lệch bội nhiễm sắc thể thai nhi [20], [36], [38], [40]. Tại Việt Nam, từ năm 1998 đến nay, các trung tâm sàng lọc chẩn đoán trước sinh Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Trường Đại học Y Dược Huế, Bệnh viện Từ Dũ và Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ ra đời nhằm sàng lọc, chẩn đoán sớm các dị tật bẩm sinh thai. Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Bệnh viện Từ Dũ và Trung tâm Sàng lọc Chẩn đoán Trước sinh Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế, hoạt động sàng lọc chẩn đoán trước sinh phát hiện tỉ lệ thai dị tật bẩm sinh do lệch bội nhiễm sắc thể lần lược là 6,77% [19]; 12,4% [14] và 9% [6].

Ở Cần Thơ, đến nay vẫn chưa có nghiên cứu nào đánh giá kết quả sàng lọc, chẩn đoán trước sinh các trường hợp bất thường lệch bội nhiễm sắc thể thai nhi bằng kỹ thuật QF-PCR. Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu kết quả xét nghiệm sàng lọc trƣớc sinh và kỹ thuật QF-PCR ở thai có nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể tại Bệnh viện Phụ sản thành phố Cần Thơ năm 2017 - 2018” nhằm mục tiêu: 1. Xác định tỉ lệ thai có nguy cơ cao lệch bội nhiễm sắc thể ở những thai phụ thực hiện sàng lọc trước sinh bằng Double test hoặc Triple test tại Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Phụ sản Thành phố Cần Thơ từ tháng 05/2017 đến tháng 05/2018 2. Đánh giá kết quả chẩn đoán lệch bội nhiễm sắc thể bằng kỹ thuật QF- PCR trên thai có kết quả Double test, Triple test nguy cơ cao và đánh giá kết quả chấm dứt thai kỳ những trường hợp QF-PCR bất thường.

Khảo sát một số yếu tố liên quan đến dị tật bẩm sinh do lệch bội nhiễm sắc thể. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Dị tật bẩm sinh 1. Khái niệm về dị tật bẩm sinh Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), dị tật bẩm sinh (DTBS) là những bất thường hình thái, chức năng hoặc chuyển hóa có từ thời kỳ bào thai.

DTBS có thể phát hiện được ngay sau sinh hoặc muộn hơn. DTBS nặng sẽ gây thai chết trong tử cung hoặc tử vong sau sinh. Trẻ mang DTBS khó hòa nhập cuộc sống nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời [5], [62], [75]. Những thời điểm gây dị tật bẩm sinh Trong thai kỳ có 4 thời điểm có thể gây DTBS [5]  Thời kỳ tạo giao tử Tinh trùng bất thường ở người có thể tạo giao tử bất thường gây DTBS.

Tỉ lệ tinh trùng bất thường ở người có thể lên đến 70% nhưng DTBS do giao tử bất thường chiếm tỉ lệ không cao vì các giao tử này ít có khả năng tham gia thụ tinh tự nhiên, nếu thụ tinh thì tạo các hợp tử không phát triển hoặc sẩy thai sớm. Tuy nhiên, trong thụ tinh nhân tạo bằng phương pháp bơm tinh trùng vào bào tương noãn (ICSI), nếu không loại tinh trùng bất thường thì tỉ lệ thại bị DTBS là 3,8% so với có lựa chọn tinh trùng là 1,33% [7].  Thời kỳ tiền phôi - Giai đoạn tạo hợp tử: Giai đoạn này rất ngắn nên các đột biến ít xuất hiện. Tuy nhiên, nếu đột biến xảy ra, hợp tử không phân chia sẽ tạo thành thể tứ bội 4n, xảy ra ở lần phân bào thứ hai, thứ ba thì tạo thể khảm, đa bội hoặc lệch bội.

Các hợp tử bất thường thường chết sớm, gây triệu chứng ra huyết ở người phụ nữ sau chậm kinh vài ngày. - Giai đoạn phân chia: Các tác nhân độc hại tác động theo 3 cách: 4 + Gây chết phôi hay sẩy thai do tổn thương phần lớn hay toàn bộ phôi bào. + Không có dị tật xảy ra, phôi phát triển bình thường do sự phát triển thay thế các phôi bào bị tổn thương hay chết của các phôi bào bình thường. + Tạo ra thể khảm do các phôi bào bị tác động nhẹ vẫn phát triển cùng các phôi bào bình thường khác.

 Thời kỳ phôi Các mầm cơ quan của cơ thể bắt đầu biệt hóa trong giai đoạn này nên đây là thời kỳ chủ yếu xuất hiện các DTBS. Tùy theo tác nhân gây hại và cơ quan bị ảnh hưởng sẽ xuất hiện các loại dị tật khác nhau. Thời kỳ này bắt đầu từ tuần thứ 3 đến tuần thứ 8 của thai kỳ.  Thời kỳ thai Bắt đầu từ tuần thứ 9 đến trước sinh.

Thời kỳ này, các cơ quan phần lớn đã hoàn chỉnh về hình thái và đang hoàn thiện về chức năng. Dó đó, nếu bị yếu tố gây hại tác động thì chỉ gây ảnh hưởng chức năng của các cơ quan, gây thai lưu. Tuy nhiên, một số cơ quan như võ não, tiểu não, hệ sinh dục… còn đang trong quá trình biệt hóa thì các cơ quan này vẫn bị yếu tố gây hại ảnh hưởng cả vế hình thái và chức năng. Các hội chứng dị tật bẩm sinh do bất thƣờng lệch bội nhiễm sắc thể 1.

Hội chứng Down Hội chứng Down là rối loạn nhiễm sắc thể (NST) thường gặp nhất, chiếm tỷ lệ 1/800 – 1/700 trẻ sinh sống. Nguy cơ sinh con hội chứng Down tăng theo tuổi mẹ lúc sinh: nguy cơ là 1/2000 ở mẹ 20 tuổi, tăng dần lên đến 30 tuổi, 1/300 ở 35 tuổi và tăng lên 1/100 khi thai phụ 40 tuổi. Năm 1866, được mô tả lần đầu tiên bởi Langdon Down ở một số bệnh nhân chậm phát 5 triển trí tuệ với những dấu hiệu lâm sàng và kiểu hình đặc trưng. Đến năm 1959 Leujeune và Turpin mới chứng minh được là do trisomy 21 [5], [75].

Bệnh nhân hội chứng Down thường có vẻ mặt đặc trưng, đầu nhỏ tròn, mặt tròn, dẹt, mắt xếch lên trên và ra ngoài, tai nhỏ, vành tai kém uốn cong, miệng nhỏ, lưỡi thè, hàm trên không phát triển dẫn đến bất thường về khớp răng, có khi thiếu xương mũi, mũi tẹt, ngón tay ngắn, xương bàn tay ngắn và vẹo ngón (thường là ngón út), nếp gấp bàn tay khỉ (nếp ngang bàn tay đơn độc), ngón út chỉ có 1 nếp gấp,. kèm theo một số dị tật phối hợp như dị tật tim (36% thông nhĩ thất, 33% thông liên thất, ít gặp hơn như tứ chứng Fallot, hẹp động mạch phổi), dị tật tiêu hóa (hẹp hoặc tắc tá tràng). Khoảng 15 - 20% trẻ bị hội chứng Down chết sớm do dị tật tim bẩm sinh, những người không kèm dị tật khác có thể sống đến 50 - 60 tuổi [5], [38], [53]. Về di truyền, có khoảng 95% là trisomy 21 đơn thuần với NST đồ là 47,XX,+21, hoặc 47,XY,+21 và 2,5% là thể khảm, một số ít do chuyển đoạn hòa nhập tâm với 1 NST tâm đầu khác như NST 14 hoặc NST 22 [53].

Hội chứng Edwards Năm 1960, hội chứng này lần đầu tiên được mô tả bởi bác sĩ John Hilton Edwards. Hội chứng Edwards chiếm tỉ lệ 1/3000 – 1/500 trẻ sinh sống, hội chứng này nặng hơn hội chứng Down, hầu hết các bệnh nhi chết ở 6 tháng tuổi [3], [51]. Trẻ mắc hội chứng Edwards thường nhẹ cân, thiểu sản mầm hàm và hàm dưới, cằm nhọn và lẹm, đầu dài, tai đóng thấp, hình thái tai bất thường, vành tai kém uốn cong, trục lớn của tai bạt về phía sau, vành tai nhọn được gọi là "tai quỷ", bàn chân hình cuốc chim hay còn gọi là bàn chân "đu võng". Về mặt di truyền, có khoảng 80% là trisomy 18 thuần 47,XX,+18 hoặc 47, XY,+18.

Khoảng 10% ở thể khảm 46,XX/47,XX,+18 hoặc 46,XY/47,XY,+18 và 10% là thể chuyển đoạn [49]. Hội chứng Patau Hội chứng này ít gặp hơn hội chứng Edwards và được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1960, Tần số (n) gặp trisomy 13 là 1/5000 – 1/20000 trẻ sinh sống, hầu hết trẻ đều chết sau vài tháng sinh ra [51], [62]. Trẻ bị hội chứng Patau có biểu hiện phình đại não, thiểu sản mầm trán, độc nhãn cầu hay không có nhãn cầu, hoặc tật nhãn cầu nhỏ, khuyết mống mắt, khoảng cách 2 mắt xa, kèm sứt môi, khe hở môi và vòm miệng (mõm sói), trán dô, loét da đầu, ngoài ra có thể có thêm các dị tật về mắt, não, tim (thông liên nhĩ, thông liên thất, ống thông động mạch), hệ sinh dục (tinh hoàn ẩn, tử cung 2 ngăn), sa rốn, tật 6 ngón, bàn chân hình cuốc chim, gai đôi đốt sống. Về mặt di truyền, hội chứng Patau có 80% là trisomy 13 thuần 47,XX,+13 hoặc 47,XY,+13.