CHƯƠNG 1 Trong chương này, tác giả trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu ngoài nước và trong nước có liên quan đến đề tài, cũng như cơ sở lý luận về kế toán quản trị chi phí trong các bệnh viện. Đối với các công trình nghiên cứu ngoài nước từ năm 1993 đến nay, có rất nhiều các công trình nghiên cứu có liên quan đến kế toán quản trị chi phí trong các bệnh viện, tuy nhiên vẫn còn rời rạc, riêng lẻ, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống từ cơ sở lý luận đến thực tiễn triển khai. Các công trình nghiên cứu trong nước, cũng đã trình bày khá đầy đủ nội dung của kế toán quản trị chi phí trong bệnh viện, tuy nhiên vẫn hạn chế do các đề tài nghiên cứu chủ yếu tập trung vào công tác kế toán trong các bệnh viện. Bên cạnh đó, còn một số đề tài nghiên cứu của tác giả khác có liên quan nhưng vẫn chưa có tính hệ thống và toàn diện.
Từ tổng quan các công trình nghiên cứu, tác giả xác định được khoảng trống của đề tài chính là nghiên cứu có hệ thống, có tính tổng hợp cả về cơ sở lý luận lẫn thực tiễn về KTQTCP trong bệnh viện. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ TRONG BỆNH VIỆN DƯỚI GÓC NHÌN CỦA TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI 2. Tổng quan về kế toán quản trị chi phí trong bệnh viện 2. Bản chất của kế toán quản trị chi phí trong bệnh viện Trong kế toán tài chính, chi phí được coi như một khoản phí tổn thực tế phát sinh gắn liền với hoạt động của DN để đạt được một mục đích cụ thể trong kinh doanh.
Nó được định lượng bằng một sự giảm sút về giá trị tài sản hoặc sự gia tăng một khoản nợ phải trả, kết quả là làm cho vốn chủ sở hữu giảm xuống nhưng không phải do phân phối vốn cho các chủ sở hữu. Như vậy, chi phí được đặt trong mối quan hệ với tài sản, vốn chủ sở hữu của DN và thường phải được đảm bảo bởi các chứng cứ nhất định (chứng từ) chứng minh là phí tổn thực tế trong hoạt động sản xuất kinh doanh của DN. Trong KTQT, với mục đích cung cấp thông tin chi phí thích hợp, hữu ích cho việc ra quyết định của nhà quản lý, chi phí được hiểu theo nhiều hướng, nhiều cách khác nhau. Theo đó, chi phí có thể là những chi phí thực tế phát sinh trong hoạt động sản xuất kinh doanh, có thể là những chi phí ước tính để thực hiện một hoạt động sản xuất kinh doanh, cũng có thể là một khoản thu nhập tiềm tàng bị mất đi do lựa chọn phương án kinh doanh,… Việc nghiên cứu KTQT được xem xét từ quan điểm của hệ thống thông tin kế toán trong các đơn vị.
Nó cho phép làm rõ chức năng, vai trò và bản chất của kế toán quản trị trong các đơn vị. Hiệp hội Kế toán Mỹ định nghĩa: KTQT là quá trình định dạng, đo lường, tổng hợp, phân tích, lập biểu, giải trình và thông đạt các số liệu tài chính và phi tài chính cho ban quản trị để lập kế hoạch, theo dõi việc thực hiện kế hoạch trong phạm vi nội bộ một đơn vị, đảm bảo việc sử dụng có hiệu quả các tài sản và quản lý chặt chẽ các tài sản này. Như vậy, KTQT là nhận thức chi phí cần đến sự lựa chọn, so sánh theo mục đích sử dụng, ra quyết định kinh doanh hơn là chú trọng vào chứng cứ. Trong kế toán chi phí, với mục tiêu cung cấp thông tin chi phí cho cả kế toán tài chính và kế toán quản trị nên tuỳ thuộc vào mục đích cung cấp thông tin cho lĩnh vực nào chi phí sẽ được nhận diện, đo lường và hệ thống theo yêu cầu thích hợp.
Chi phí có thể được hiểu là hao phí của một số nguồn lực được sử dụng cho một mục đích nào đó. Nói chung, tất cả các định nghĩa về chi phí đều 14 thống nhất rằng, chi phí là thước đo bằng tiền các hao phí về các nguồn lực về tài nguyên, vật chất, lao động và phải phát sinh gắn liền với mục đích sản xuất kinh doanh. KTQTCP là một nội dung của KTQT hay một bộ phận KTCP, khái niệm về KTQTCP được các tác giả đưa ra trong các nghiên cứu cụ thể. Theo Viện Kế toán viên quản trị của Mỹ cho rằng, KTQTCP là kỹ thuật hay phương pháp để xác định chi phí cho một dự án, một quá trình hoặc một sản phẩm.
Chi phí này được xác định bằng việc đo lường trực tiếp, kết chuyển tuỳ ý hoặc phân bổ một cách có hệ thống và hợp lý (Montvale, N.J, 1983) “KTQTCP là hệ thống kế toán chính thức được thiết lập để ghi nhận chi phí. Nó là một quá trình hệ thống để xác định giá thành đơn vị của sản phẩm sản xuất ra hoặc dịch vụ được cung cấp” (Periasamy P, 2010). Theo VanDerbeck “KTQTCP cung cấp chi tiết TTCP theo nhu cầu của NQT để kiểm soát hoạt động kinh doanh hiện tại và lập kế hoạch cho tương lai” (Edward J. (Trích từ Lê Thế Anh 2017): Theo Phạm Thị Thủy (2007) KTQTCP là một bộ phận của hệ thống KTQT, nhằm cung cấp thông tin về chi phí để mỗi tổ chức thực hiện chức năng quản trị yếu tố nguồn lực tiêu dùng cho các hoạt động, nhằm xây dựng kế hoạch, kiểm soát, đánh giá hoạt động và ra các quyết định hợp lý; Nguyễn Hoàn (2012), xác định KTQTCP là hệ thống nhằm cung cấp thông tin cụ thể về chi phí phát sinh tại những thời điểm cụ thể, với những đặc điểm và bối cảnh chi tiết, để từ đó có những giải pháp nhằm kiểm soát chi phí; Hồ Mỹ Hạnh (2013) tiếp cận KTQTCP trên góp độ tổ chức cho rằng, Hệ thống thông tin KTQTCP là việc thu thập các dữ liệu về chi phí và xử lý các dữ liệu này theo một trình tự, để có thể cung cấp TTCP nhằm xây dựng kế hoạch chi phí, kiểm soát chi phí, từ đó đánh giá các hoạt động và ra quyết định; Nguyễn Phú Giang (2014) cho rằng, KTQTCP là một bộ phận của KTQT chuyên thực hiện việc xử lý và cung cấp thông tin về chi phí, nhằm phục vụ các chức năng của NQT như hoạch định, tổ chức thực hiện, kiểm tra và ra quyết định; Đào Thúy Hà (2017), KTQTCP là một phân hệ của hệ thống KTQT nhằm cung cấp trạng thái chi phí phục vụ quản trị tổ chức.
Tóm lại, tất cả các thông tin chi phí trong DN được các cấp quản trị phối hợp thu thập và phân tích đầy đủ kịp thời cho NQT các cấp, trong quá trình điều hành và ra quyết định. Quản trị chi phí được các NQT quan tâm tổ chức thu thập thông qua 15 hệ thống KTQTCP trong các DN. Các DN tổ chức thu thập thông tin kế toán chi phí tốt làm cơ sở để xác định giá bán, phân tích điểm hòa vốn, lập kế hoạch lợi nhuận, dự báo chi phí, kiểm soát chi phí, đưa ra các quyết định thích hợp trong các trường hợp cụ thể,… Để thực hiện các vấn đề quản trị chi phí, KTQTCP cần thiết tổ chức phân loại chi phí theo các mục tiêu quản trị như: Phân loại chi phí theo chức năng, theo cách ứng xử chi phí, theo mức độ kiểm soát chi phí,… Chính vì thế, có rất nhiều các nghiên cứu về KTQTCP theo các hướng khác nhau. Mặc dù chưa có khái niệm thống nhất, nhưng nhìn chung các tác giả đều cho rằng KTQTCP là một bộ phận của kế toán, nhằm cung cấp các thông tin về chi phí cho các NQT và thực hiện các mục tiêu nhất định trong từng giai đoạn của quản trị tổ chức.
Vậy, Các NQT trong bệnh viện cần các thông tin cung cấp chính xác để phục vụ cho việc ra quyết định hiệu quả, do vậy kế toán quản trị phải thiết kế các thông tin kế toán sao cho nhà quản trị có thể dùng vào việc thực hiện các chức năng quản trị. Kế toán quản trị có mục đích bổ sung cho kế toán tài chính, đây là hai hệ thống con của một hệ thống kế toán, cả hai nhằm mục đích mô hình hóa thông tin kinh tế của đơn vị. Tuy nhiên, chính nhu cầu bí mật các thông tin nội bộ đối với người cạnh tranh và công khai các thông tin bên ngoài cho người tài trợ là động cơ chủ yếu hình thành hai hệ thống con này. Nói một cách khác chính cạnh tranh làm xuất hiện kế toán quản trị trong đơn vị.
Thông qua quá trình hình thành và phát triển của kế toán quản trị thì KTQTCP trước hết phải là kế toán chi phí. Nếu như những thông tin mà kế toán chi phí cung cấp, là những thông tin đã xảy ra trước đó, thông qua việc lập các báo cáo chi phí và giá thành dịch vụ khám chữa bệnh, nhằm kiểm soát chi phí thì thông tin có tính dự báo, thông qua việc lập kế hoạch và dự toán chi phí trên cơ sở các định mức chi phí, làm căn cứ để ra các quyết định thích hợp về giá dịch vụ khám chữa bệnh, ký kết hợp đồng, tự làm hay mua ngoài. - KTQTCP là một bộ phận trong hệ thống thông tin của một tổ chức. Các nhà quản trị dựa vào thông tin kế toán quản trị để hoạch định và kiểm soát hoạt động của tổ chức.
Thông tin kế toán quản trị chi phí có vai trò chủ đạo và chi phối toàn bộ hoạt động của tổ chức. Đó là cơ sở để đưa ra các quyết định ngắn hạn và dài hạn nhằm đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững của tổ chức trong nền kinh tế thị trường. Ra quyết định là chức năng và nhiệm vụ cơ bản của các nhà quản trị. 16 - KTQTCP nhấn mạnh đến tính dự báo của thông tin và trách nhiệm của nhà quản trị các cấp, nhằm gắn trách nhiệm của họ với chi phí phát sinh, thông qua hệ thống thông tin chi phí được cung cấp theo các trung tâm quản lý chi phí được hình thành trong bệnh viện.
- KTQTCP sẽ cung cấp các thông tin về lượng chi phí bỏ ra như thế nào khi có sự thay đổi về số lượng bệnh nhân khám chữa bệnh và điều trị bệnh, khi có sự thay đổi hay biến động chí phí thì sẽ ảnh hưởng như thế nào đến chênh lệch thu chi và ai sẽ là người đứng ra chịu trách nhiệm về sự thay đổi này, từ đó đưa ra giải pháp để điều chỉnh kịp thời. Điều này cho thấy, kế toán quản trị chí phí mang nặng bản chất của kế toán quản trị hơn là kế toán chi phí thuần túy.