CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM XÂY LẮP TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 1.1 Đặc điểm hoạt động sản xuất xây lắp có ảnh hưởng đến kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm Hoạt động sản xuất xây lắp là 1 hoạt động xây dựng mới, mở rộng, khôi phục cải tạo cơ sở vật chất cho nền kinh tế. Xây lắp là 1 ngành sản xuất vật chất mang tính chất sản xuất công nghiệp, nhưng có đặc điểm riêng biệt khác với ngành sản xuất khác, ảnh hưởng đến công tác quản lý và công tác kế toán. Sản xuất xây lắp có những đặc điểm sau đây: - Sản phẩm xây lắp mang tính chất riêng lẻ đó là những công trình, vật kiến trúc. có qui mô lớn, kỹ thuật sản xuất phức tạp, sản xuất đơn chiếc, thời gian sản xuất dài, mỗi sản phẩm xây lắp có yêu cầu về mặt cấu trúc, mỹ thuật, hình thức địa điểm xây dựng khác nhau.
Đặc điểm này đòi hỏi phải lập dự toán (dự toán thiết kế, dự toán thi công), quá trình xây lắp phải luôn luôn sát với dự toán, phải lấy dự toán làm căn cứ tổ chức thực hiện. - Sản phẩm xây lắp được tiêu thụ theo giá trị dự toán (hoặc giá thoả thuận khi trúng thầu hoặc giá chỉ định thầu). Tính chất hàng hoá của sản phẩm xây lắp không thể hiện rõ (vì đã quy định giá cả, người mua, người bán từ trước thông qua hợp đồng giao thầu). Vì vậy việc tiêu thụ được thực hiện thông qua việc bàn giao công trình hoàn thành cho chủ đầu tư.
- Hoạt động xây lắp mang tính chất lưu động, tiến hành chủ yếu ngoài trời. Sản phẩm xây lắp được cố định tại nơi sản xuất, còn phương tiện sản xuất (máy móc thi công, công nhân) phải di chuyển theo địa điểm sản xuất. Đặc điểm này làm cho công tác quản lý, kế toán tài sản, vật tư lao động phức Luan van 8 tạp, đồng thời lại chịu tác động của môi trường tự nhiên dễ làm tài sản mất mát, hư hỏng. Vì vậy, doanh nghiệp cần có kế hoạch điều độ phù hợp đảm bảo hoàn thành công trình đúng tiến độ.
- Thời gian thi công và thời gian sử dụng sản phẩm xây lắp rất lâu dài, chất lượng được xác định cụ thể trong hồ sơ thiết kế kỹ thuật. Do đó đòi hỏi công tác quản lý và kế toán phải thực hiện tốt để cho chất lượng công trình thực hiện đúng như dự toán thiết kế,. - Trong các doanh nghiệp xây lắp, cơ chế khoán đang được áp dụng rộng rãi với hình thức giao khoán khác nhau: khoán gọn công trình (khoán toàn bộ chi phí), khoán từng khoản mục chi phí nên phải hình thành bên giao khoán, bên nhận khoán và giá khoán. Những đặc điểm trên có ảnh hưởng lớn tới công tác tổ chức hạch toán kế toán làm cho phương pháp tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp có những đặc điểm riêng.
Để phát huy đầy đủ vai trò là công cụ quản lý kinh tế, công tác kế toán trong các doanh nghiệp xây lắp phải được tổ chức phù hợp với các đặc điểm sản xuất kinh doanh, quy trình sản xuất sản phẩm xây lắp trong xây dựng cơ bản và thực hiện nghiêm túc chế độ kế toán do nhà nước ban hành.2 Chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm xây lắp 1.1 Khái niệm và phân loại chi phí sản xuất xây lắp 1.1 Khái niệm chi phí sản xuất xây lắp Quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh nói chung và hoạt động xây lắp nói riêng cần có sự kết hợp của ba yếu tố: sức lao động của con người, tư liệu lao động như máy móc, nhà xưởng và đối tượng lao động như nguyên vật liệu, nhiên liệu. Các yếu tố này tham gia vào quá trình sản xuất hình thành các yếu tố tương ứng như khấu hao tài sản cố định, chi phí nguyên vật liệu, tiền công. Các chi phí đó được lượng hóa bằng tiền. Luan van 9 Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01: Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu.
Bên cạnh đó có thể hiểu chi phí là một phạm trù kinh tế gắn liền với sản xuất và lưu thông hàng hóa. Chi phí doanh nghiệp là những khoản chi phí phát sinh gắn liền với doanh nghiệp trong quá trình bắt đầu từ mua vật liệu, tạo ra sản phẩm đến khi tiêu thụ nó. Đó là những hao phí lao động xã hội được biểu hiện bằng tiền trong hoạt động sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp được xem xét theo từng kỳ kế toán. “Chi phí sản xuất xây lắp là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động vật hóa, lao động sống và các chi phí cần thiết khác mà doanh nghiệp bỏ ra để tiến hành hoạt động sản xuất xây lắp trong một thời kỳ nhất định.68] Có rất nhiều cách định nghĩa về khái niệm chi phí sản xuất khác nhau nhưng đều có những điểm chung.
Tóm lại, có thể định nghĩa về chi phí sản xuất xây lắp là toàn bộ hao phí về lao động sống và lao động vật hóa và các chi phí cần thiết khác được biểu hiện dưới hình thức tiền tệ phát sinh trong hoạt động sản xuất xây lắp của doanh nghiệp trong một thời kỳ nhất định.2 Phân loại chi phí sản xuất xây lắp Việc quản lý chi phí sản xuất không chỉ đơn thuần là quản lý số liệu phản ánh tổng hợp chi phí mà phải dựa trên cả yếu tố chi phí riêng biệt để phân tích toàn bộ chi phí sản xuất của từng công trình, hạng mục công trình, nơi phát sinh chi phí. Chi phí sản xuất ở các doanh nghiệp bao gồm nhiều loại, nhiều khoản, có tính chất, công dụng khác nhau và có yêu cầu quản lý khác nhau. Vì vậy để đáp ứng yêu cầu quản lý cũng như công tác kế toán phù Luan van 10 hợp với từng loại chi phí cần thiết phải tiến hành phân loại chi phí sản xuất theo những tiêu thức khác nhau. Có một số cách phân loại chi phí: * Phân loại theo nội dung, tính chất kinh tế của chi phí (Yếu tố chi phí) Theo cách phân loại này những khoản chi phí có chung tính chất kinh tế được xếp chung vào một yếu tố, không kể chi phí đó phát sinh ở địa điểm nào và dùng vào mục đích gì trong sản xuất kinh doanh.
Theo cách phân loại này chi phí sản xuất được chia thành các yếu tố sau: Yếu tố chi phí nguyên liệu, vật liệu: Bao gồm nguyên liệu, vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu, thiết bị xây dựng cơ bản. mà doanh nghiệp đã sử dụng để xây dựng các công trình, hạng mục công trình. Yếu tố chi phí nhân công: gồm hai bộ phận chi phí là chi phí tiền lương, tiền công và chi phí về các khoản trích theo lương: BHYT, BHXH, KPCĐ của công nhân viên xây dựng công trình, hạng mục công trình hoặc tổ, đội xây dựng. Yếu tố chi phí khấu hao TSCĐ: Là toàn bộ số tiền trích khấu hao các loại TSCĐ sử dụng cho hoạt động sản xuất xây lắp.
Yếu tố chi phí CCDC: là toàn bộ giá trị CCDC sử dụng trong hoạt động sản xuất xây lắp. Yếu tố dịch vụ mua ngoài: là toàn bộ số tiền chi trả về các dịch vụ mua từ bên ngoài: tiền điện, tiền nước, tiền điện thoại. phục vụ cho các hoạt động sản xuất xây lắp của doanh nghiệp. Yếu tố các chi phí khác bằng tiền: là toàn bộ chi phí khác dùng cho hoạt động xây lắp ngoài các yếu tố trên như chi phí tiếp khách, hội họp, hội nghị.
Cách phân loại này thể hiện các thành phần ban đầu của chi phí bỏ vào sản xuất, tỷ trọng từng loại chi phí trong tổng số làm cơ sở cho việc kiểm tra tình hình thực hiện dự toán chi phí, lập kế hoạch cung ứng vật tư, tính nhu cầu vốn và thuyết minh báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Đồng thời phục vụ Luan van 11 cho việc lập các cân đối chung (lao động, vật tư, tiền vốn…). Tuy nhiên cách phân loại này không biết được chi phí sản xuất sản phẩm là bao nhiêu trong tổng chi phí của doanh nghiệp. * Phân loại theo mục đích, công dụng của chi phí (Khoản mục chi phí) Theo cách phân loại này những khoản chi phí có cùng công dụng kinh tế, cùng mục đích sử dụng được xếp thành một khoản mục, không phân biệt tính chất kinh tế của nó như thế nào.
Theo cách này chi phí sản xuất được chia thành các khoản mục sau: chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp; chi phí nhân công trực tiếp; chi phí sử dụng máy thi công; chi phí sản xuất chung. Trong đó: - Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp: là chi phí về toàn bộ giá trị nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu,…xuất dùng cho sản xuất xây lắp trong kỳ. - Chi phí NCTT: là toàn bộ chi phí về các loại tiền lương, tiền công và phụ cấp phải trả cho công nhân trực tiếp tham gia vào hoạt động sản xuất. - Chi phí sử dụng máy thi công : bao gồm toàn bộ chi phí có liên quan đến máy thi công như chi phí vật liệu chi máy hoạt động, chi phí tiềnf lương và các khoản phụ cấp lương của công nhân trực tiếp điều khiển máy.
- Chi phí sản xuất chung: Bao gồm những chi phí phục vụ cho quá trình sản xuất tại đội, công trình xây dựng. Chi phí sản xuất chung gồm nhiều loại chi phí gồm nhiều loại chi phí có nội dung kinh tế khác nhau như lương nhân viên quản lý, chi phí dịch vụ mua ngoài, chi phí khác bằng tiền… Các khoản mục chi phí này là cơ sở tạo nên giá thành sản xuất sản phẩm. Cách phân loại này giúp doanh nghiệp theo dõi được từng khoản mục chi phí phát sinh từ đó đối chiếu với dự toán công trình để xác định tăng giảm ở khoản mục nào, do vậy theo dõi được việc thực hiện kế hoạch giá thành và hạ giá. Luan van 12 * Phân loại theo mối tương quan giữa chi phí và khối lượng sản phẩm : Cách phân loại này căn cứ vào mối quan hệ giữa chi phí sản xuất bỏ ra và khối lượng sản phẩm hoàn thành để phân loại hay xem xét sự biến động của chi phí khi mức độ hoạt động thay đổi.