Tổng quan luận án
Công trình nghiên cứu của nghiên cứu sinh Bùi Thị Xuân với đề tài "Nghiên cứu thành phần hóa học, độc tính và một số tác dụng sinh học hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày tá tràng của lá cây Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook.)" được thực hiện tại Viện Dược liệu (Bộ Y tế) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Minh Ngọc và TS. Trần Thanh Hà, thuộc chuyên ngành Dược liệu – Dược học cổ truyền (mã số: 9720206), bảo vệ năm 2022.
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Theo các số liệu thống kê thực vật học, trên thế giới có khoảng hơn 390.000 loài thực vật, trong đó có khoảng 17.810 loài được dùng làm thuốc; tại Việt Nam hiện ghi nhận khoảng 5.100 loài thực vật có công dụng làm thuốc. Việc sử dụng thuốc hóa dược trong điều trị các bệnh lý mạn tính thường tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn, thúc đẩy xu hướng nghiên cứu các hoạt chất tự nhiên có nguồn gốc từ dược liệu.
Cây Xăng xê có tên khoa học là Sanchezia nobilis Hook. (họ Ô rô – Acanthaceae). Trong y học dân gian ở một số quốc gia (như Ấn Độ, Bangladesh, Thái Lan), các loài thuộc chi Sanchezia được dùng để xử lý vết thương do rắn cắn, trị sốt rét, kiết lỵ, tiêu chảy, đau bụng kinh hoặc rối loạn chức năng gan. Tại Việt Nam, kinh nghiệm dân gian sử dụng lá tươi cây Xăng xê nhai sống với muối hoặc sắc lá khô lấy nước uống để điều trị chứng đau và viêm loét dạ dày tá tràng. Mặc dù đã có một số chế phẩm thực phẩm chức năng lưu hành trên thị trường có thành phần lá Xăng xê (như Cao dạ dày sadu, Trà túi lọc Khôi đốm - chè xanh), các nghiên cứu trước đây về loài này tại Việt Nam và trên thế giới chỉ dừng lại ở khảo sát định tính sơ bộ hoặc phân lập một vài nhóm chất riêng lẻ. Cho đến thời điểm tác giả thực hiện đề tài, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về thành phần hóa học kết hợp với đánh giá độc tính và tác dụng sinh học trên mô hình viêm loét dạ dày tá tràng thực nghiệm.
Mục tiêu nghiên cứu
Luận án xác định 2 mục tiêu cụ thể:
- Mục tiêu 1: Phân lập và xác định được cấu trúc hóa học của một số hợp chất từ lá cây Xăng xê.
- Mục tiêu 2: Đánh giá được độc tính, tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng và giảm đau trung ương của cao toàn phần và các cao phân đoạn lá Xăng xê.
Để hoàn thành 2 mục tiêu trên, tác giả triển khai 3 nội dung nghiên cứu chính:
- Nội dung 1 (Thực vật học): Mô tả đặc điểm hình thái học, giám định tên khoa học của mẫu nghiên cứu.
- Nội dung 2 (Thành phần hóa học): Chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất từ các phân đoạn có tác dụng sinh học của lá Xăng xê.
- Nội dung 3 (Độc tính và tác dụng sinh học): Xác định độc tính cấp của cao toàn phần và các cao phân đoạn; xác định độc tính bán trường diễn của cao phân đoạn có hoạt tính và nguy cơ độc tính cao nhất; đánh giá tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng và tác dụng giảm đau trung ương của cao toàn phần cùng các cao phân đoạn.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu:
- Dược liệu: Mẫu lá cây Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook., họ Acanthaceae) thu hái tại thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định. Mẫu được giám định tên khoa học bởi ThS. Nguyễn Quỳnh Nga (Viện Dược liệu) và lưu giữ tại Khoa Tài nguyên Cây thuốc - Viện Dược liệu (số hiệu DL-150118) cùng Trường Đại học Y Dược - Đại học Quốc gia Hà Nội (số hiệu 190DV18 SMP-VNU).
- Động vật thực nghiệm: Chuột nhắt trắng chủng Swiss (trọng lượng 20 ± 2 g, cả hai giống) do Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cung cấp; chuột cống trắng chủng Wistar (trọng lượng 180 – 250 g, cả hai giống) do Trung tâm Cung cấp Động vật Thí nghiệm Đan Phượng cung cấp.
- Phạm vi nghiên cứu:
- Về không gian: Thu hái mẫu tại Nam Định; thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm tại Viện Dược liệu, Bộ môn Dược lý - Trường Đại học Y Hà Nội, và Trường Đại học Y Dược - Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Về thời gian: Mẫu nguyên liệu thu hái vào tháng 1/2018; công trình hoàn thành và bảo vệ năm 2022.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Vị trí phân loại và phân bố chi Sanchezia
Theo hệ thống phân loại ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) của A. Takhtajan, cây Xăng xê có vị trí phân loại: Giới Thực vật (Plantae), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), phân lớp Mộc lan (Magnoliidae Novák ex Takht), bộ Hoa môi (Lamiales), họ Ô rô (Acanthaceae), chi Sanchezia, loài Sanchezia nobilis Hook.
Chi Sanchezia gồm các loài cây bụi hoặc thân thảo phân bố chủ yếu ở vùng đất thấp nhiệt đới Tây Nam Mỹ (trung tâm đa dạng tại Peru và Ecuador). Chi này được Ruiz và Pavón mô tả lần đầu năm 1794; đến năm 1964, Emery C. Leonard và Lyman B. Smith công bố khóa phân loại cho 59 loài; theo cơ sở dữ liệu Plants of the World Online (tính đến tháng 10/2022) và nghiên cứu của Igor và Pedro, chi hiện có 44 loài được chấp nhận. Tại Việt Nam, chi này được ghi nhận 1 loài là Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook., đồng danh Sanchezia speciosa), được trồng làm cảnh và mọc thuần hóa tại các tỉnh như Tuyên Quang, Nam Định, Thừa Thiên Huế.
Điểm luận các công trình nghiên cứu trước đây
Luận án đã tổng thuật hệ thống các công bố khoa học trong nước và quốc tế về hóa học và hoạt tính sinh học của chi Sanchezia:
| STT |
Tác giả & Năm công bố |
Đối tượng / Bộ phận |
Nội dung & Hoạt chất / Hoạt tính ghi nhận |
| 1 |
Ahmed E. Abd Ellah et al. (2013, 2014) |
S. nobilis (Ai Cập) / Lá, rễ, thân |
Phân lập 3 flavonoid (apigenin-7-O-β-glucopyranosid, apigenin-7-O-gentiobiosid, apigenin-7-O-β-glucuronopyranosid), 4 hợp chất phenolic (syringin, dehydrodiconiferyl alcohol glycosid, benzyl alcohol glycosid), 2 dẫn xuất cinnamyl alcohol và 5 matsuke alcohol. |
| 2 |
Parvin S., Abu Shuaib et al. (2014, 2015) |
S. speciosa, S. nobilis (Bangladesh) / Lá |
Định tính sự có mặt của alcaloid, flavonoid, glycosid, steroid, tanin; xác định độc tính trên ấu trùng tôm (LC50 cao ethyl acetat = 12,88 µg/mL; n-hexan = 19,95 µg/mL); kháng khuẩn, kháng nấm, độc tế bào MCF-7 (IC50 = 23,2 µg/mL). |
| 3 |
Seline Omondi et al. (2015) |
S. speciosa (Kenya) / Lá |
Khảo sát định tính sự có mặt của nhóm anthraquinon và saponin. |
| 4 |
Nusrat Shaheen et al. (2017) |
S. speciosa (Pakistan) / Vỏ thân, rễ, hoa |
Phân lập quercetin 3-O-β-D-glucopyranosid, 2 hợp chất phenolic, terpenoid, alcaloid 3-methyl-1H-benzoindole-4,9-dion; thử nghiệm ức chế phù chân chuột do carrageenan (giảm phù 68,75% ở liều 200 mg/kg), giảm đau mâm nhiệt và acid acetic. |
| 5 |
Juliana Mourão Ravasi et al. (2020) |
S. oblonga (Brazil) / Toàn cây |
Nhận danh 36 hợp chất bằng LC-MS gồm 4 flavonoid, 13 polyphenol, 9 acid béo và 4 phytosterol/terpenoid. |
| 6 |
Progga et al. (2022) |
S. nobilis (Bangladesh) / Toàn cây |
Thử nghiệm chống tiêu chảy trên chuột (ức chế đại tiện 74,01% ở liều 500 mg/kg), giảm đau acid acetic, tác dụng an thần mô hình trường mở. |
| 7 |
Bùi Thanh Tùng, Vũ Đức Lợi et al. (2016, 2017, 2019) |
S. speciosa, S. nobilis (Tuyên Quang, Nam Định) / Lá |
Phân lập quercitrin, hyperosid, daucosterol, 3-methyl-1H-benzoindole-4,9-dion, quercetin glycosid, kaempferol glycosid, scopoletin; đánh giá hoạt tính chống viêm in vitro (biến tính albumin), chống phù bàn chân chuột và chống oxy hóa DPPH. |
| 8 |
Lê Thị Hồng Nhung, Tuyên Nguyễn Mạnh (2018) |
S. speciosa (Việt Nam) / Lá |
Phân tích GC-MS nhận danh 14 acid béo từ phân đoạn n-hexan; đánh giá hoạt tính ức chế sản sinh NO trên tế bào RAW264.7 (IC50 n-hexan = 10,82 µg/mL). |
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết
Các công trình tại Việt Nam và quốc tế trước năm 2022 chủ yếu tập trung vào khảo sát thực vật sơ bộ, thử nghiệm độc tính tế bào in vitro hoặc các mô hình chống viêm cấp tính ngoài đường tiêu hóa. Chưa có công trình nào đi sâu chứng minh cơ chế bảo vệ và chống loét dạ dày tá tràng của lá Xăng xê trên mô hình in vivo kinh điển (thắt môn vị), chưa xác định các chỉ số dịch vị (thể tích, pH, acid tự do, acid toàn phần), và chưa có dữ liệu độc tính bán trường diễn trên hệ thống tạo máu, chức năng gan, thận cùng mô bệnh học vi thể. Luận án này giải quyết khoảng trống đó nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng loài cây này trong y học cổ truyền.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và cơ sở bệnh sinh
Luận án tiếp cận cơ chế bệnh sinh của viêm loét dạ dày tá tràng dựa trên thuyết cân bằng Schwartz (1910) và các cập nhật sinh lý bệnh học hiện đại:
- Yếu tố tấn công: Nồng độ acid hydrochloric (ion H+), pepsinogen/pepsin, sự xâm nhập của vi khuẩn Helicobacter pylori, tác động của thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), stress, cồn và acid mật.
- Yếu tố bảo vệ: Lớp chất nhầy kiềm tính (mucin), ion bicarbonat do tế bào biểu mô tiết ra, tưới máu vi tuần hoàn niêm mạc, prostaglandin nội sinh và yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF).
Viêm loét xuất hiện khi yếu tố tấn công vượt trội hoặc hàng rào bảo vệ bị suy yếu.
Phương pháp nghiên cứu thực vật và hóa học
- Phương pháp hình thái học và giải phẫu: So sánh đặc điểm hình thái cơ quan sinh dưỡng, cơ quan sinh sản; cắt vi phẫu lá, thân, hoa bằng dụng cụ cắt vi phẫu cầm tay, nhuộm kép và quan sát dưới kính hiển vi quang học, chụp ảnh tiêu bản.
- Phương pháp chiết xuất và phân đoạn: Bột lá khô được chiết ngâm kiệt với dung môi ethanol 80% ở nhiệt độ phòng (3 lần x 3 ngày), thu hồi dung môi dưới áp suất giảm thu được cao chiết toàn phần. Tiến hành chiết phân bố lỏng - lỏng phân đoạn liên tục bằng các dung môi có độ phân cực tăng dần: n-hexan, ethyl acetat (EtOAc) và cắn nước còn lại.
- Kỹ thuật phân lập và tinh chế:
- Sắc ký bản mỏng (TLC) trên bản tráng sẵn silica gel 60 F254 và pha đảo RP-18 F254s (Merck).
- Sắc ký cột (CC) sử dụng chất hấp phụ silica gel pha thường (cỡ hạt 40-63 µm), chất hấp phụ rây phân tử Sephadex LH-20 (Sigma-Aldrich), và silica gel pha đảo YMC RP-18.
- Sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Preparative HPLC) trên hệ thống Shimadzu LC-20AP với đầu dò SPD-M20A PDA, cột pha đảo HS C18 (10 µm, 250 x 21,2 mm).
- Phương pháp xác định cấu trúc hóa học:
- Đo điểm nóng chảy trên thiết bị Buchi B-545.
- Đo năng suất quay cực riêng ([α]D) trên máy JASCO DIP-1000.
- Đo phổ khối lượng ion hóa phun mù điện tử phân giải cao (HR-ESI-MS) trên thiết bị Agilent 1290 LC (Q-TOF) 6530 và phổ ESI-MS trên LC/MS-8045 Shimadzu.
- Đo phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều (1D-NMR: 1H-NMR, 13C-NMR, DEPT) và 2 chiều (2D-NMR: HSQC, HMBC, 1H-1H COSY, NOESY) trên các máy Bruker AM500 (500 MHz) và Bruker Avance NEO 600 (600 MHz), sử dụng các dung môi đo phù hợp (DMSO-d6, CD3OD, CDCl3, aceton-d6) với chất chuẩn nội TMS.
Mẫu lá Xăng xê (Nam Định)
Cao chiết toàn phần
Chiết phân bố lỏng - lỏng
Phương pháp nghiên cứu dược lý và độc tính
- Đánh giá độc tính cấp: Xác định liều gây chết 50% động vật thực nghiệm (LD50) đường uống trên chuột nhắt trắng Swiss theo quy trình chuẩn của Dược điển và hướng dẫn OECD.
- Đánh giá độc tính bán trường diễn: Tiến hành trên cao phân đoạn ethyl acetat (phân đoạn có hoạt tính chống loét cao nhất). Cho chuột uống mẫu thử hàng ngày liên tục trong 28-90 ngày; theo dõi biến thiên thể trọng; phân tích các chỉ số huyết học (số lượng hồng cầu, hàm lượng hemoglobin, hematocrit, bạch cầu, công thức bạch cầu, tiểu cầu); phân tích hóa sinh máu đánh giá hủy hoại tế bào gan (AST, ALT), chức năng tổng hợp gan (bilirubin toàn phần, albumin, cholesterol toàn phần), chức năng lọc của thận (creatinin huyết thanh); mổ giải phẫu đánh giá đại thể và làm tiêu bản vi thể nhuộm HE mô gan, thận.
- Đánh giá tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng: Sử dụng mô hình thắt môn vị Shay trên chuột cống trắng Wistar (180 – 250 g). Chuột được nhịn đói 24-48 giờ trước phẫu thuật, gây mê, phẫu thuật bộc lộ và thắt môn vị bằng chỉ phẫu thuật. Sau 19 giờ, mổ tách dạ dày để:
- Đo thể tích dịch vị (mL).
- Ly tâm dịch vị, chuẩn độ xác định độ acid tự do và độ acid toàn phần bằng dung dịch NaOH 0,1N; đo pH dịch vị.
- Mở dạ dày theo bờ cong lớn, đếm số lượng tổn thương, tính điểm số loét trung bình và chỉ số loét theo thang điểm thực nghiệm; chụp ảnh đại thể và làm tiêu bản mô bệnh học vi thể niêm mạc dạ dày.
- Lô đối chứng dương sử dụng Ranitidin liều 300 mg/kg.
- Đánh giá tác dụng giảm đau trung ương:
- Mô hình mâm nhiệt (Hot plate model DS37 - Ugo Basile): Đặt chuột lên bề mặt tấm nhiệt cố định nhiệt độ (55 ± 0,5 °C), ghi nhận thời gian phản ứng (liếm chân hoặc nhảy lên) tại các thời điểm trước và sau khi cho uống mẫu thử; đối chứng với Codein phosphat.
- Mô hình máy đo phản ứng đau cơ học (Dynamic Plantar Aesthesiometer 37450 - Ugo Basile): Đo ngưỡng lực tác động cơ học tự động gây ra phản xạ rút chân của chuột.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1. Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật và phân bố chi Sanchezia
Chương này tổng kết toàn diện cơ sở dữ liệu về thực vật học, hóa học và tác dụng sinh học của chi Sanchezia, đồng thời phân tích sinh lý bệnh học viêm loét dạ dày tá tràng:
- Đặc điểm phân loại và thực vật: Chi Sanchezia gồm 44 loài hợp lệ, trong đó 3 tên loài thường gặp trong tài liệu (S. nobilis, S. speciosa, S. oblonga) đã được các khóa phân loại quốc tế xác định là đồng danh. Loài Sanchezia nobilis Hook. có đặc điểm: cây bụi cao 0,5 - 1,5 m; thân non tròn, thân già vuông có bần; lá đơn mọc đối chữ thập, phiến lá hình mũi mác, hệ gân lông chim với 9-12 đôi gân bên màu trắng nổi bật trên nền phiến xanh đậm; cụm hoa bông ở ngọn, lá bắc màu lục hoặc đỏ, hoa lưỡng tính tràng hình ống màu vàng cam dài 2,5 - 5 cm, bộ nhị gồm 2 nhị hữu thụ phát triển dài 4 - 4,5 cm và 2 nhị lép. Cấu tạo vi phẫu lá có mô giậu 2 hàng tế bào, mô mềm chứa nhiều tinh thể canxi oxalat hình kim và hạt tinh bột; bó libe - gỗ xếp hình vòng cung.
- Tổng quan hóa học và dược lý: Điểm danh các nhóm hợp chất chính có trong chi (flavonoid glycosid, dẫn xuất acid cinnamic, polyphenol, phytosterol, terpenoid và alcaloid loại benzoindole). Điểm lại các mô hình gây loét thực nghiệm (vật lý: thắt môn vị Shay, stress lạnh, thiếu máu cục bộ - tái tưới máu; hóa học: acid HCl, acid acetic, ethanol tuyệt đối, hỗn hợp ethanol-acid, NSAIDs, corticoid, cysteamin, histamin).
Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
Trình bày chi tiết toàn bộ vật liệu, hóa chất, thiết bị, quy trình chuẩn hóa và phương pháp nghiên cứu:
- Chuẩn hóa mẫu nguyên liệu: Thu hái lá Xăng xê tại Trực Ninh, Nam Định (01/2018), làm sạch, phơi sấy khô ở nhiệt độ quy định, lưu mẫu đối chiếu tại 2 cơ sở đào tạo/nghiên cứu.
- Quy trình chiết xuất và phân đoạn: Thiết lập sơ đồ chiết ngâm phân đoạn lỏng - lỏng điều chế cao toàn phần và 3 phân đoạn (n-hexan, ethyl acetat, nước). Phân đoạn ethyl acetat tiếp tục được xử lý tách phân đoạn giàu alcaloid (E1) và phân đoạn trung tính/acid (E2).
- Hệ thống thiết bị phân tích: Sử dụng HPLC điều chế (cột C18, đầu dò PDA), hệ thống đo phổ cộng hưởng từ hạt nhân 500 MHz và 600 MHz, hệ thống khối phổ phân giải cao HR-ESI-MS Q-TOF phục vụ giải mã cấu trúc không gian của các phân tử hữu cơ.
- Mô hình thử nghiệm sinh học: Thiết kế các lô thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng âm (nước cất / dung dịch sinh lý) và đối chứng dương (Ranitidin trong thử loét dạ dày; Codein phosphat trong thử giảm đau; vincristine/etoposide trong thử nghiệm độc chất).
Chương 3. Kết quả nghiên cứu
Chương này tập hợp các kết quả thực nghiệm đạt được của luận án:
1. Kết quả thực vật học
- Giám định chính xác mẫu thu hái tại Nam Định là loài Sanchezia nobilis Hook. (họ Acanthaceae).
- Hoàn thiện mô tả giải phẫu cơ quan sinh dưỡng (vi phẫu lá, thân non, thân già) và cơ quan sinh sản (hình thái đài, tràng, bộ nhị, bộ nhụy).
2. Kết quả phân lập và xác định cấu trúc hóa học
Từ các phân đoạn dịch chiết lá Xăng xê, tác giả đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 20 hợp chất tinh khiết:
- Từ phân đoạn n-hexan: Phân lập và giải cấu trúc 7 hợp chất (ký hiệu từ SXH1 đến SXH7), chủ yếu thuộc nhóm phytosterol, triterpenoid và acid béo.
- Từ phân đoạn ethyl acetat: Phân lập và giải cấu trúc 13 hợp chất (ký hiệu từ SXE8 đến SXE20, và SXE22), gồm các hợp chất thuộc nhóm flavonoid glycosid, polyphenol, dẫn xuất coumarin, alcaloid và acid hữu cơ. Cấu trúc của hợp chất SXE9 cùng tương tác không gian HMBC, COSY, NOESY được phân tích và chứng minh chi tiết trong luận án.
3. Kết quả nghiên cứu độc tính
- Độc tính cấp: Xác định tính an toàn đường uống của cao toàn phần và các cao phân đoạn. Mức độ dung nạp của động vật thực nghiệm tốt, không ghi nhận hiện tượng ngộ độc cấp tính ở các mức liều khảo sát thông thường.
- Độc tính bán trường diễn (cao phân đoạn Ethyl acetat):
- Thể trọng: Chuột ở các lô uống cao ethyl acetat tăng trọng đều đặn theo thời gian, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với lô chứng sinh học.
- Chỉ số huyết học: Các chỉ số dòng hồng cầu (số lượng hồng cầu, lượng hemoglobin, hematocrit), số lượng bạch cầu, công thức bạch cầu và số lượng tiểu cầu duy trì trong giới hạn sinh lý bình thường.
- Chức năng gan và thận: Nồng độ các enzym gan (AST, ALT), bilirubin toàn phần, albumin, cholesterol toàn phần và creatinin huyết thanh ở các lô thử nghiệm không sai khác có ý nghĩa so với lô chứng.
- Mô bệnh học: Hình ảnh vi thể gan và thận chuột ở các lô dùng thuốc không có biểu hiện hoại tử, thoái hóa tế bào hay tổn thương cấu trúc cầu thận, ống thận.
4. Kết quả tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng (mô hình thắt môn vị Shay)
- Tỷ lệ chuột có loét và mức độ tổn thương niêm mạc: Cả cao toàn phần và các cao phân đoạn đều làm giảm tỷ lệ xuất hiện ổ loét, giảm điểm số loét trung bình và giảm chỉ số loét so với lô chứng bệnh. Trong đó, phân đoạn ethyl acetat thể hiện hoạt tính bảo vệ niêm mạc rõ nét nhất.
- Các thông số dịch vị:
- Làm giảm thể tích dịch vị tiết ra sau thắt môn vị.
- Làm giảm nồng độ acid tự do và acid toàn phần trong dịch vị.
- Làm tăng giá trị pH dịch vị, chuyển dịch môi trường dịch vị về hướng ít acid hơn so với lô chứng bệnh.
- Hiệu quả bảo vệ dịch vị và niêm mạc ở các mức liều thử nghiệm của phân đoạn ethyl acetat tương đương với lô đối chứng dùng Ranitidin (300 mg/kg).
- Mô bệnh học dạ dày: Hình ảnh đại thể và vi thể cho thấy mức độ sung huyết, trợt loét niêm mạc và thâm nhiễm tế bào viêm ở các lô dùng cao Xăng xê giảm đáng kể so với lô chứng bệnh không dùng thuốc.
5. Kết quả tác dụng giảm đau trung ương
- Trên mô hình mâm nhiệt (nhiệt độ kích thích), cao toàn phần và các cao phân đoạn lá Xăng xê làm tăng thời gian tiềm tàng (thời gian chịu đựng trước khi liếm chân hoặc nhảy) của chuột so với trước khi uống thuốc và so với lô chứng.
- Trên máy đo phản ứng đau cơ học (Dynamic Plantar Aesthesiometer), mẫu thử làm gia tăng ngưỡng lực cơ học gây đáp ứng đau của động vật thí nghiệm, khẳng định tác dụng giảm đau có nguồn gốc trung ương.
Chương 4. Bàn luận
- Về thực vật và thành phần hóa học: Tác giả đối chiếu các đặc điểm hình thái và giải phẫu vi phẫu của mẫu nghiên cứu tại Nam Định với các công bố quốc tế về loài Sanchezia nobilis, khẳng định tính đồng nhất phân loại. Việc phân lập thành công 20 hợp chất từ phân đoạn n-hexan và ethyl acetat đã bổ sung dữ liệu phổ NMR và MS hoàn chỉnh cho loài này tại Việt Nam, đặc biệt là nhóm flavonoid glycosid và alcaloid.
- Về cơ chế tác dụng dược lý: Tác dụng chống loét dạ dày của lá Xăng xê được biện giải thông qua cơ chế kép: vừa ức chế yếu tố tấn công (giảm tiết thể tích dịch vị, giảm acid tự do và acid toàn phần), vừa tăng cường bảo vệ niêm mạc dạ dày (giảm tổn thương đại thể, vi thể). Hoạt tính này có sự đóng góp hiệp đồng của các flavonoid (như quercetin, kaempferol và các dẫn xuất glycosid) vốn có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế tiết acid, kết hợp với các hợp chất polyphenol và alcaloid có trong phân đoạn ethyl acetat. Tác dụng giảm đau trung ương hỗ trợ giải thích cơ chế cắt cơn đau thượng vị nhanh chóng theo kinh nghiệm dân gian.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp mới về khoa học và lý luận
- Dữ liệu thực vật học: Cung cấp mô tả hình thái học chi tiết và hình ảnh vi phẫu chuẩn xác của các cơ quan lá, thân non, thân già và hoa của loài Sanchezia nobilis Hook. phân bố tại Việt Nam.
- Dữ liệu hóa thực vật: Phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 20 hợp chất tinh khiết từ lá cây Xăng xê (7 hợp chất từ phân đoạn n-hexan và 13 hợp chất từ phân đoạn ethyl acetat), bao gồm đầy đủ dữ liệu phổ 1D-NMR, 2D-NMR và HR-ESI-MS.
- Dữ liệu dược lý thực nghiệm: Lần đầu tiên chứng minh một cách hệ thống trên mô hình in vivo tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng (mô hình thắt môn vị Shay) và tác dụng giảm đau trung ương của cao toàn phần cùng các phân đoạn lá Xăng xê; xác lập phân đoạn ethyl acetat là phân đoạn mang hoạt tính sinh học chính.
- Hồ sơ an toàn sinh học: Cung cấp đầy đủ các thông số thực nghiệm về độc tính cấp và độc tính bán trường diễn (huyết học, hóa sinh chức năng gan - thận, mô bệnh học vi thể) của phân đoạn ethyl acetat.
Đóng góp về thực tiễn và ứng dụng
- Cung cấp luận cứ khoa học thực nghiệm vững chắc giải thích và chứng minh kinh nghiệm dân gian về việc sử dụng lá Xăng xê trong điều trị viêm loét dạ dày tá tràng và đau bụng thượng vị.
- Định hướng quy trình chiết xuất làm giàu phân đoạn hoạt chất (phân đoạn ethyl acetat) nhằm phục vụ phát triển các chế phẩm thuốc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe có hiệu quả cao và an toàn.
Kiến nghị của luận án
- Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động ở mức độ tế bào và phân tử (khảo sát thụ thể H2, bơm proton H+/K+-ATPase, ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori) của các hợp chất tinh khiết phân lập được từ phân đoạn ethyl acetat.
- Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở và phương pháp định lượng hoạt chất điểm chỉ (marker) để kiểm soát chất lượng dược liệu và các sản phẩm bào chế từ lá Xăng xê.
- Nghiên cứu bào chế các dạng thuốc hiện đại từ phân đoạn giàu hoạt tính của lá cây Xăng xê và tiến tới các thử nghiệm lâm sàng.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của nghiên cứu
- Mẫu dược liệu thực vật mới được thu thập tại một địa bàn (huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định) vào một thời điểm (tháng 1/2018), chưa khảo sát biến thiên hàm lượng hoạt chất theo mùa vụ và vùng địa lý khác nhau.
- Thử nghiệm độc tính bán trường diễn mới chỉ tập trung trên một phân đoạn có hoạt tính cao nhất là cao ethyl acetat, chưa triển khai trên tất cả các phân đoạn khác.
- Các khảo sát dược lý chống viêm loét dạ dày mới tập trung vào mô hình thắt môn vị Shay (yếu tố tăng tiết acid nội sinh), chưa tiến hành đồng thời trên các mô hình gây loét bằng tác nhân ngoại sinh như cồn tuyệt đối, acid acetic mạn tính hay NSAIDs.
Hướng nghiên cứu tiếp
- Mở rộng thu thập mẫu dược liệu tại các tỉnh thành khác (Tuyên Quang, Thừa Thiên Huế) để so sánh thành phần hóa học và hàm lượng hoạt chất.
- Khảo sát hoạt tính ức chế trực tiếp vi khuẩn Helicobacter pylori (MIC, MBC) của các phân đoạn và các hợp chất tinh khiết.
- Thử nghiệm hoạt tính chống viêm loét dạ dày của từng hợp chất đơn chất phân lập được để xác định chính xác hoạt chất chủ trị.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo trong lĩnh vực Dược liệu, Dược học cổ truyền, Dược lý học và Hóa học các hợp chất thiên nhiên:
- Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Cung cấp phương pháp luận chuẩn mực về quy trình nghiên cứu dược liệu toàn diện theo hướng định hướng sinh học (Bioassay-guided fractionation): từ giám định thực vật, chiết xuất phân đoạn, phân lập cấu trúc bằng phổ 1D/2D-NMR, đến thiết kế các mô hình thử nghiệm độc tính và dược lý in vivo.
- Đối với các nhà nghiên cứu phát triển thuốc: Cung cấp dữ liệu chi tiết về dung môi chiết xuất, hiệu suất phân đoạn và bằng chứng về phân đoạn hoạt tính ethyl acetat, giúp tối ưu hóa quy trình công nghệ chiết xuất hoạt chất hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày.
- Đối với các nhà hoạch định và sản xuất đông dược: Cung cấp căn cứ khoa học xác thực để tiêu chuẩn hóa nguyên liệu lá cây Xăng xê, nâng cao chất lượng và độ an toàn cho các chế phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang lưu hành trên thị trường.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án đã phân lập và xác định cấu trúc được bao nhiêu hợp chất tinh khiết từ lá Xăng xê?
Tác giả đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 20 hợp chất tinh khiết, trong đó có 7 hợp chất từ phân đoạn n-hexan (ký hiệu từ SXH1 đến SXH7) và 13 hợp chất từ phân đoạn ethyl acetat (ký hiệu từ SXE8 đến SXE20, và SXE22), thuộc các nhóm flavonoid, polyphenol, coumarin, alcaloid, phytosterol và acid béo.
2. Tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng của lá Xăng xê được đánh giá trên mô hình thực nghiệm nào?
Tác dụng chống viêm loét dạ dày được đánh giá trên mô hình thắt môn vị Shay thực hiện trên chuột cống trắng chủng Wistar (trọng lượng 180 – 250 g), đối chiếu hiệu quả với thuốc kháng thụ thể H2 chuẩn là Ranitidin (viên nén 300 mg).
3. Cao phân đoạn nào của lá Xăng xê thể hiện hoạt tính chống viêm loét dạ dày tốt nhất?
Kết quả thực nghiệm cho thấy cao phân đoạn ethyl acetat thể hiện hoạt tính tốt nhất: làm giảm rõ rệt tỷ lệ chuột có loét, giảm điểm số và chỉ số loét, giảm thể tích dịch vị tiết ra, giảm độ acid tự do và acid toàn phần, đồng thời nâng cao giá trị pH dịch vị tương đương với lô đối chứng Ranitidin.
4. Kết quả đánh giá độc tính bán trường diễn của cao ethyl acetat ghi nhận những gì?
Thử nghiệm độc tính bán trường diễn của cao ethyl acetat cho thấy mẫu thử an toàn: không ảnh hưởng đến sự tăng trọng của chuột; các chỉ số huyết học (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu), chức năng gan (AST, ALT, bilirubin, albumin, cholesterol) và chức năng thận (creatinin) đều nằm trong giới hạn sinh lý; hình ảnh vi thể mô gan và thận không phát hiện tổn thương hoại tử hay thoái hóa bệnh lý.
5. Loài Xăng xê nghiên cứu trong luận án có nguồn gốc và tên khoa học chính xác là gì?
Cây Xăng xê nghiên cứu có tên khoa học là Sanchezia nobilis Hook., thuộc họ Ô rô (Acanthaceae). Mẫu nghiên cứu được thu hái tại thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định vào tháng 1/2018 và được giám định bởi ThS. Nguyễn Quỳnh Nga tại Viện Dược liệu (số hiệu mẫu DL-150118).
Kết luận
Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Bùi Thị Xuân là công trình nghiên cứu thực nghiệm toàn diện về thực vật học, hóa thực vật, độc tính học và dược lý học của lá cây Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook., họ Acanthaceae) tại Việt Nam. Tác giả đã giám định chính xác phân loại thực vật, phân lập và xác định cấu trúc 20 hợp chất tinh khiết từ các phân đoạn n-hexan và ethyl acetat bằng các phương pháp quang phổ hiện đại. Nghiên cứu đã chứng minh thực nghiệm tác dụng ức chế loét dạ dày, giảm tiết dịch vị, giảm độ acid và nâng pH dịch vị trên mô hình thắt môn vị Shay, đồng thời chứng minh tác dụng giảm đau trung ương và xác lập hồ sơ an toàn qua các thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn. Công trình cung cấp luận cứ khoa học cho kinh nghiệm sử dụng dược liệu dân gian và tạo nền tảng vững chắc cho việc phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị bệnh lý dạ dày tá tràng từ nguồn dược liệu trong nước.
