Đặt vấn đề Cây chuối có tên khoa học là Musa sp thuộc họ Musaceae, là loại cây ăn quả dễ trồng, có nguồn gốc nhiệt đới. Cây chuối có thể được trồng ở nhiều nơi khác nhau như: Vùng đồng bằng, vùng đồi núi, trong vườn nhà… với quy mô hộ gia đình hoặc trang trại và được trồng quanh năm ở nước ta. Chuối có giá trị dinh dưỡng rất cao, được coi là loại quả lý tưởng cho mọi lứa tuổi. So với các loại cây trồng khác, toàn bộ sản phẩm của cây chuối đều có thể tận dụng làm lương thực, thực phẩm cho chăn nuôi gia súc, gia cầm, thức ăn cho cá…… hoặc phơi khô làm chất đốt (Đào Thanh Vân và cs, 2002) [13].
Trong trái chuối có chứa nhiều vitamin A, B1, B2, C… và là loại quả cung cấp nhiều năng lượng. Hoa và quả chuối được xem là rau “siêu sạch” nên rất được ưa chuộng. Khi thưởng thức những món ăn được chế biến từ hoa và quả chuối, người dùng luôn an tâm rằng mình đang được thưởng thức một loại rau “siêu sạch”. Theo y học cổ truyền hạt chuối còn có thể chữa bệnh sỏi thận, quả chuối còn thể chữa bênh táo bón, tăng cường sức khỏe….
Cùng với việc phát triển cây trồng theo hướng hàng hóa, đem lại hiệu quả kinh tế cao, việc bảo tồn nguồn gen là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Những năm trở lại đây, công tác bảo tồn nguồn gen trên địa bàn đã được UBND tỉnh Phú Thọ quan tâm chỉ đạo mà trọng tâm là lưu giữ, phát triển những giống cây trồng đặc sản có thương hiệu, trong đó có cây chuối tây bản địa Phấn Vàng. Để đảm bảo mục tiêu phát triển đi đôi với bảo tồn, góp phần triển khai hiệu quả chương trình hành động của tỉnh, việc nghiên cứu đặc điểm đặc trưng của giống chuối Phấn Vàng – Phú Thọ là hết sức cần thiết. Tại Phú Thọ cây chuối tây đã được trồng phổ biến trên địa bàn của tỉnh.
Trong đó, giống chuối bản địa Phấn Vàng được đánh giá là giống chuối có chất lượng cao và có tiềm năng phát triển, đặc biệt tại xã Tân Minh - huyện Thanh Sơn. Tuy nhiên, theo đánh giá của Ngân hàng chính sách tỉnh Phú Thọ (2012), do cây chuối không được đầu tư đúng mức, cùng với trình độ canh tác và khả năng tiếp cận thị trường hạn chế, nên diện tích, năng suất và chất lượng cây n 2 chuối Phấn Vàng có xu hướng giảm dần. Do vậy, để góp phần vào việc khai thác các tiềm năng sẵn có của địa phương, tạo ra nguồn hàng hoá phục vụ nhu cầu trong tỉnh và xuất khẩu, góp phần xoá đói giảm nghèo, từng bước ổn định và nâng cao đời sống của nhân dân các dân tộc trên địa bàn, kết hợp với việc mở rộng vùng thích nghi cho giống chuối Phấn Vàng trên địa bàn các tỉnh miền núi phía Bắc, chúng tôi thực hiện đề tài “Mô tả đặc điểm hình thái giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ và nghiên cứu khả năng sinh trưởng của cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại Thái Nguyên”. Mục đích, yêu cầu của đề tài 1.
Mục đích • Góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen giống chuối Phấn Vàng cho tỉnh Phú Thọ và khu vực miền núi phía Bắc; • Mở rộng vùng sản xuất cho giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ. Yêu cầu • Mô tả đặc điểm hình thái của giống chuối Phấn Vàng; • Nghiên cứu được khả năng sinh trưởng của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ nuôi cấy mô trồng ở xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Hiểu được đặc điểm sinh trưởng của giống chuối bản địa Phấn Vàng, là giống địa phương tại Phú Thọ từ trước tới nay có ít các nghiên cứu chuyên sâu; -Nắm được đặc trưng và đặc điểm nông sinh học của giống chuối nghiên cứu; - Nắm được quy trình trồng và chăm sóc của giống chuối Phấn Vàng.
Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả của đề tài bổ sung nguồn tài liệu cho sản xuất và nghiên cứu giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ; - Kết quả của đề tài là cơ sở để mở rộng vùng sản xuất. n 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Cơ sở khoa học của đề tài Ở nước ta, khí hậu bốn mùa đều phù hợp cho chuối phát triển, từ Bắc đến Nam, đồng bằng cũng như miền núi, ở đâu và mùa nào cũng có chuối.
Chuối đối với người Việt Nam là rau, là quả, là lương thực, thực phẩm. Sản lượng chuối ở ta hàng năm cũng khá, ngoài việc tiêu thụ nội địa, chúng ta còn xuất khẩu một lượng khá lớn. Tuy vậy, so với nhiều nước xuất khẩu chuối thì năng suất trồng chuối nước ta còn thấp. Do việc trồng chuối ở nước ta hiện nay chưa áp dụng được những biện pháp kỹ thuật hợp lý trong sản xuất.
Trong cơ cấu chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa hiện nay thì chuối là cây có ưu điểm hơn cả vì trồng chuối nhanh cho thu hoạch nên quay vòng vốn nhanh, dễ chuyển đổi theo yêu cầu sản phẩm của thị trường hàng hóa. Chuối là sản phẩm chỉ vùng nhiệt mới có nên có thị trường tiêu thụ rộng lớn. Quả chuối có thể ăn tươi hay chế biến thành nhiều loại sản phẩm như chuối khô, mứt chuối…là sản phẩm rất dễ tiêu thụ hiện nay. Cây chuối cũng như tất cả các loại cây ăn quả khác, có yêu cầu ngoại cảnh và kỹ thuật canh tác riêng.
Nghiên cứu về đặc trưng hình thái và yêu cầu ngoại cảnh đối với cây chuối có ý nghĩa vô cùng quan trọng để từ đó có thể đưa ra các biện pháp kỹ thuật thâm canh phù hợp, mở rộng vùng thích nghi của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ cho khu vực miền núi phía Bắc nhằm mang lại hiệu quả cao nhất. Cơ sở thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu góp phần tích cực vào công tác bảo tồn nguồn gen của giống chuối thí nghiệm; - Kết quả nghiên cứu giúp xây dựng bản mô tả đặc trưng của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ và xác định được biện pháp kỹ thuật phù hợp để đạt được hiệu quả sản xuất cao nhất; - Đề tài được triển khai sẽ góp phần giải quyết các khó khăn đồng thời nâng cao sản lượng chuối và thu nhập cho người dân. Nguồn gốc, phân loại và giá trị của cây chuối 2. Nguồn gốc Ở châu Á, chuối được xem là bắt nguồn từ Malaysia cách đây khoảng 4000 năm trước Công Nguyên (Yen 1990).
Cây phát sinh chủng loài của họ Chuối, bộ Gừng. Theo phân loại của Võ Văn Chi (1978) các loài chuối thuộc ngành Ngọc Lan (Mangolophya), lớp Hành (Liliopsida), phân lớp Hành (Lilidae), bộ Gừng (Zingibereles), họ Chuối (Musacea). Họ chuối gồm 2 chi với 70 loài, trong đó: chi Ensete gồm 10 loài, phân bố chủ yếu vùng Châu Phi; chi Musa gồm 60 loài phân bố ở các vùng nhiệt đới [3]. Cây chuối có nguồn gốc từ Đông Nam Á, sau đó được di thực sang Châu Úc rồi tới các nước Trung và Nam Mỹ.
Một số tác giả còn cho rằng từ Đông Nam Á cây chuối được chuyển qua Madagasca vào lục địa Châu Phi, sau đó tới các đảo Canari và Santodomigo (Champion J. Phân loại và phân bố Để thuận tiện cho việc phân loại người ta đã đặt tên cho chuối là những đuôi Latinh chỉ căn cứ vào đặc điểm ngoại hình không cần quan tâm đến nguồn gốc di truyền Theo Simmond N. W, (1962) [17] số lượng giống chuối hiện trồng trên thế giới là 100 - 300 giống và tất cả các giống chuối ăn được đều thuộc nhóm Eumusa, được hình thành do sự kết hợp di truyền giữa 2 loài chuối dại là M.balbisiana (B), trong đó, những kiểu gen đều có gen A và gen B, bên cạnh một số ít ngoại lệ. Đại bộ phận các giống chuối hiện nay là tam bội thể (AAA, AAB, ABB), nhị bội thể (AA, AB, BB),còn tứ bội thể thì rất hiếm (chỉ một số giống ở Thái Lan) [17].
Theo hệ thống phân loại của Simmond N. W, dựa trên cơ sở số lượng nhiễm sắc thể và cho điểm các đặc điểm hình thái của 2 loài M.balbisiana (B) theo 15 đặc điểm thực vật học. Theo hệ thống phân loại này các giống chuối hiện nay được phân nhóm theo kiểu gen như sau (Nguyễn Thị Việt Nga, 1996) [8]. n 5 Nhóm 1: Kiểu gen AA Trong nhóm này có các giống: chuối Ngự, chuối Cau, chuối Pisang Mas (Malaixia), Ladies Finger (Hawai), các giống này thường có quả nhỏ, vỏ mỏng, chất lượng cao, năng suất thấp, kháng bệnh Panama nhưng mẫn cảm với bệnh Sigatoka.
Nhóm 2: Kiểu gen AAA Trong nhóm này có các giống: chuối Tiêu, Pingsa Embun (Malaixia), Chinese (Hawai),…. Các giống thuộc nhóm này có năng suất, chất lượng tốt được trồng phổ biến ở nhiều nước. Ngoài ra, dễ tiêu thụ và xuất khẩu, thích hợp với trồng ở vùng vĩ tuyến cao, mùa đông lạnh, có khả năng kháng bệnh Panama nhưng mẫn cảm với bệnh Sigatoka. Nhóm 3: Kiểu gen ABB Nhóm này bao gồm rất nhiều chủng loại đa số là chuối ưa nóng như chuối Tây, chuối Sứ, chuối Sừng, chuối Bom… Những giống này có chứa nhiều tinh bột.
Tuy nhiên, ở Việt Nam chỉ trồng để ăn tươi đôi khi nấu chín, chiên. Nhóm này có đặc điểm là cây cao, sinh trưởng khoẻ, không kén đất có thể trồng không tưới, không bón phân trên những đồi dốc mới khai phá (đặc biệt là chuối Bom). Ngoài ra, thân non, hoa chuối ít có vị chát, có thể dùng ăn sống như chuối Tây. Nhóm 4: Kiểu gen BB Đại diện nhóm này là chuối Hột, cây sinh trưởng khoẻ, chịu bóng, chịu hạn khá, chống chịu sâu bệnh rất tốt, quả có chứa nhiều hạt, nhiều tinh bột, thân dùng làm rau sống có chất lượng cao.
Theo hệ thống phân loại của Simmond N., chi Eumusa gồm 9 - 10 loài, số lượng nhiễm sắc thể cơ sở là 11, số lượng giống lên tới 131 và phân bố như sau: n 6 Musaceae Marantaceae Zingiberaceae Ensete Musa Ingentinusa Australimusa Callimusa Eumusa Rhodochiamys Bảng 2.