Báo Cáo Nghiên Cứu: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Từ Bỏ Giỏ Hàng Khi Mua Sắm Trực Tuyến Trên Sàn Shopee Của Sinh Viên TP.HCM

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

Research Question: Nghiên cứu tập trung giải quyết câu hỏi cốt lõi: Những yếu tố nào thúc đẩy xung đột quyết định mua hàng và dẫn đến hành vi từ bỏ giỏ hàng (shopping cart abandonment) của sinh viên tại TP. Hồ Chí Minh trên sàn thương mại điện tử (TMĐT) Shopee? Mức độ tác động của từng yếu tố ra sao và doanh nghiệp có thể can thiệp bằng những giải pháp nào?

Methodology Snapshot: Đề tài được thực hiện bởi nhóm nghiên cứu Trường Kinh doanh – Đại học UEH, kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Dữ liệu khảo sát sơ cấp thu thập từ $N = 213$ sinh viên tại TP.HCM có trải nghiệm bỏ giỏ hàng trên Shopee, xử lý qua SPSS với các kỹ thuật kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và mô hình hồi quy tuyến tính đa biến.

Key Findings: Kết quả nghiên cứu chứng minh Xung đột quyết định khi mua là nhân tố trung gian có tác động thuận chiều mạnh nhất đến Hành vi từ bỏ giỏ hàng ($\beta = 0.509, p < 0.001$). Trong các tiền tố, Rủi ro nhận thức ($\beta = 0.258$) và Chi phí cảm nhận ($\beta = 0.208$) là hai tác nhân trực tiếp gia tăng trạng thái xung đột tâm lý trước khi thanh toán. Các yếu tố như mục đích giải trí hay giao dịch không thuận tiện không cho thấy tác động có ý nghĩa thống kê trong mô hình này.

Implications: Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng cho các nhà bán lẻ và sàn Shopee tối ưu hóa chính sách vận chuyển, minh bạch chi phí và củng cố bảo mật thông tin nhằm giảm thiểu tỷ lệ thất thoát đơn hàng ở phân khúc khách hàng trẻ.


Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Current State of Knowledge: Thương mại điện tử tại Việt Nam chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ, đặc biệt sau giai đoạn đại dịch Covid-19, tái định hình căn bản hành vi tiêu dùng của giới trẻ. Các sàn thương mại điện tử như Shopee, Tiki, Lazada trở thành kênh mua sắm quen thuộc hàng ngày của nhóm khách hàng thế hệ Z và sinh viên đại học. Tuy nhiên, cùng với lượng truy cập tăng vọt, các doanh nghiệp TMĐT phải đối mặt với một thách thức nan giải: tỷ lệ từ bỏ giỏ hàng trực tuyến luôn ở mức báo động (thường dao động từ 60% đến gần 80% theo các thống kê thị trường quốc tế).

Research Gap Identified: Phần lớn các công trình nghiên cứu TMĐT trước đây tại Việt Nam tập trung phân tích ý định mua sắm ban đầu (purchase intention), sự hài lòng khách hàng hoặc ý định tái mua sắm (repurchase intention) dựa trên các mô hình cổ điển như TAM (Technology Acceptance Model), TPB (Theory of Planned Behavior). Khía cạnh tâm lý học hành vi ở giai đoạn cuối của phễu chuyển đổi – cụ thể là sự lưỡng lự, do dự trước khi ấn nút thanh toán và cơ chế biến trung gian "xung đột quyết định khi mua" (pre-decisional conflict) – vẫn chưa được khám phá sâu sắc trong bối cảnh hành vi của sinh viên Việt Nam.

Timeliness và Relevance: Sinh viên là nhóm khách hàng am hiểu công nghệ, có tần suất lướt sàn TMĐT rất cao nhưng lại bị giới hạn về nguồn ngân sách tài chính cá nhân. Việc nghiên cứu cơ chế tâm lý khiến họ đưa hàng vào giỏ nhưng quyết định thoát ứng dụng có tính thời sự cấp thiết, giúp các nhà quản trị TMĐT hiểu rõ rào cản chuyển đổi từ "sự quan tâm" sang "doanh thu thực tế".

Potential Impact: Đề tài mang lại góc nhìn trực diện giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược định giá, tối ưu trải nghiệm giao diện người dùng (UI/UX) và cá nhân hóa chương trình khuyến mãi, biến giỏ hàng ảo thành đơn hàng thành công.


Methodology và approach (350-400 từ)

Research Design: Nghiên cứu áp dụng quy trình thiết kế hỗn hợp chuẩn mực gồm 2 giai đoạn:

  1. Nghiên cứu định tính: Rà soát hệ thống lý thuyết (lý thuyết bất hòa nhận thức của Festinger, mô hình do dự trực tuyến của Cho et al., Kukar-Kinney & Close) kết hợp phỏng vấn sâu để điều chỉnh thang đo phù hợp với đặc thù người dùng Shopee tại Việt Nam.
  2. Nghiên cứu định lượng chính thức: Sử dụng bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc trực tuyến để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.

Data Collection Methods:

  • Mẫu khảo sát được thu thập theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất (thuận tiện kết hợp chọn lọc có điều kiện gạn lọc: sinh viên độ tuổi 18–25 tại TP.HCM đã từng thêm hàng vào giỏ và từ bỏ giỏ hàng trên Shopee ít nhất 1 lần).
  • Cỡ mẫu hợp lệ đạt $N = 213$ đáp viên, chủ yếu là sinh viên khối ngành kinh tế trên địa bàn TP.HCM (UEH chiếm 70.2%, nữ giới chiếm 75.6%, độ tuổi 18–22 chiếm 90.0%).
  • Thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý) được sử dụng cho 21 biến quan sát thuộc 7 nhóm khái niệm.

Analysis Techniques:

  • Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng Cronbach’s Alpha: Đảm bảo hệ số $\alpha \ge 0.6$ và tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $> 0.3$.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Sử dụng phương pháp Principal Component Analysis với phép xoay Varimax, kiểm tra chỉ số $KMO \ge 0.5$, kiểm định Bartlett có $Sig. < 0.05$, hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $> 0.5$ và tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$.
  • Phân tích tương quan Pearson & Hồi quy tuyến tính OLS: Đánh giá mối quan hệ tác động giữa các biến độc lập lên biến trung gian và từ biến trung gian lên biến phụ thuộc. Kiểm tra vi phạm các giả định hồi quy qua hệ số VIF (đa cộng tuyến), biểu đồ tần số Histogram, biểu đồ P-P Plot (phân phối chuẩn của phần dư) và biểu đồ Scatter Plot (liên hệ tuyến tính).

Validity và Reliability: Tất cả thang đo đều đạt chuẩn độ hội tụ, độ phân biệt và độ tin cậy nội hàm xuất sắc: Rủi ro nhận thức ($\alpha = 0.813$), Mục đích giải trí ($\alpha = 0.734$), Mục đích nghiên cứu ($\alpha = 0.733$), Chi phí cảm nhận ($\alpha = 0.700$), Xung đột quyết định ($\alpha = 0.690$), Giao dịch không thuận tiện ($\alpha = 0.661$), Từ bỏ giỏ hàng ($\alpha = 0.653$).


Phát hiện chính (400-450 từ)

Dựa trên kết quả phân tích thống kê và kiểm định mô hình hồi quy, nghiên cứu rút ra các phát hiện cốt lõi sau:

1. Xung đột quyết định là cầu nối trực tiếp dẫn đến từ bỏ giỏ hàng

Phân tích hồi quy đơn biến chỉ ra rằng Xung đột quyết định khi mua tác động thuận chiều rất mạnh đến Hành vi từ bỏ giỏ hàng ($\beta = 0.509, p = 0.000$). Điểm trung bình quan sát tại các biến đo lường xung đột đạt mức rất cao: $XĐQĐKM1 = 4.10$ ("Tôi mất một khoảng thời gian để quyết định xem có nên ấn nút thanh toán") và $XĐQĐKM2 = 4.10$. Điều này minh chứng rằng sự ngập ngừng, lưỡng lự tại bước thanh toán cuối cùng là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy người mua thoát phiên mua sắm.

2. Rủi ro nhận thức là rào cản tâm lý hàng đầu

Trong số các nhân tố tác động lên xung đột quyết định, Rủi ro được nhận thức có mức độ ảnh hưởng lớn nhất ($\beta = 0.258, p < 0.05$). Sinh viên có xu hướng lo sợ rủi ro bảo mật thông tin cá nhân, gian lận thanh toán trực tuyến hoặc mua phải sản phẩm từ các gian hàng không rõ độ uy tín trên sàn Shopee, khiến họ trì hoãn chốt đơn để tự bảo vệ an toàn tài chính.

3. Chi phí cảm nhận – Đặc biệt là phí vận chuyển – Gây sốc giá

Chi phí cảm nhận tác động mạnh thứ hai lên xung đột quyết định ($\beta = 0.208, p < 0.05$). Đáng chú ý, biến quan sát $CPCN3$ ("Phí vận chuyển hàng hóa quá cao") đạt giá trị trung bình lên tới $Mean = 4.17$ – cao nhất trong toàn bộ nhóm biến độc lập. Với đặc thù thu nhập sinh viên còn hạn chế (31.3% dưới 3 triệu đồng/tháng), mức phí giao hàng phát sinh bất ngờ ở bước cuối cùng làm suy giảm giá trị đơn hàng cảm nhận và kích hoạt hành vi hủy giao dịch ngay lập tức.

4. Phát hiện bất ngờ: Mục đích giải trí, tìm kiếm thông tin và bất tiện giao dịch không tạo xung đột có ý nghĩa

Các giả thuyết H1 (Mục đích giải trí, $p = 0.447$), H2 (Mục đích nghiên cứu/thu thập giá, $p = 0.524$) và H5 (Giao dịch không thuận tiện, $p = 0.354$) bị loại bỏ do không đạt mức ý nghĩa thống kê $p < 0.05$. Điều này phản ánh rằng sinh viên coi giỏ hàng Shopee như một danh sách mong muốn (wishlist) tiện lợi hoặc một thói quen giải trí thường nhật. Sự hiện diện của các mặt hàng này trong giỏ chỉ đơn thuần là lưu trữ thông tin chứ không tạo ra sự dằn vặt hay xung đột tâm lý gay gắt, trừ khi họ chính thức bước vào quy trình thanh toán và đối mặt với rủi ro hay chi phí phát sinh.


Đóng góp khoa học (250-300 từ)

Theoretical Contributions: Nghiên cứu đã củng cố và mở rộng lý thuyết hành vi người tiêu dùng trong kỷ nguyên số bằng cách tích hợp thành công mô hình "Xung đột tiền quyết định" (Pre-decisional Conflict) vào bối cảnh thương mại điện tử Đông Nam Á. Công trình chứng minh rằng hành vi từ bỏ giỏ hàng không chỉ là một hành động đơn lẻ, mà là hệ quả trực tiếp từ quá trình xung đột nhận thức khi người tiêu dùng phải cân đo giữa lợi ích và các rào cản chi phí/rủi ro.

Methodological Innovations: Nghiên cứu thiết lập một bộ thang đo kế thừa quốc tế (Close & Kukar-Kinney, Rajamma et al., Wong & Yeh) được Việt hóa và hiệu chỉnh nghiêm ngặt qua 2 giai đoạn định tính - định lượng. Việc áp dụng mô hình hồi quy hai bước (Two-step Regression) giúp bóc tách rõ ràng cơ chế tác động gián tiếp của các yếu tố ngoại cảnh thông qua biến tâm lý trung gian.

Practical Applications: Cung cấp cho các sàn TMĐT và gian hàng đối tác bức tranh thực tế về điểm nghẽn chuyển đổi doanh số. Doanh nghiệp được khuyến nghị:

  • Minh bạch 100% chi phí vận chuyển ngay từ trang chi tiết sản phẩm; thiết lập các gói Freeship Extra hoặc miễn phí vận chuyển theo ngưỡng giá trị giỏ hàng.
  • Nâng cao tính xác thực gian hàng (Shopee Mall, Shop Yêu Thích), hiển thị rõ chính sách đồng kiểm và đổi trả hàng để triệt tiêu rủi ro nhận thức.
  • Tối ưu hóa tính năng giỏ hàng: Phân tách rõ ràng giữa mục "Lưu lại mua sau" (Save for later) và "Giỏ hàng thanh toán" để tránh làm nhiễu quyết định mua hàng.

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

Academic Researchers: Các giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Marketing, Thương mại điện tử, Quản trị kinh doanh quan tâm đến mô hình tâm lý hành vi tiêu dùng trực tuyến, cơ chế xung đột tiền quyết định và phương pháp phân tích định lượng bằng SPSS/PLS-SEM.

Industry Professionals & E-tailers:

  • Quản lý sàn TMĐT (Shopee, Lazada, TikTok Shop): Ứng dụng để thiết kế lại trải nghiệm thanh toán (Checkout UX), cơ chế nhắc nhở bỏ giỏ hàng thông minh (Abandoned Cart Recovery Emails/Push Notifications) và thuật toán gợi ý voucher phí ship cá nhân hóa.
  • Chủ shop kinh doanh online: Hiểu rõ tâm lý người mua trẻ để xây dựng hình ảnh gian hàng uy tín, tạo combo sản phẩm bù trừ phí vận chuyển và cải thiện khâu chăm sóc khách hàng trực tuyến.

Specific Benefits: Giúp các bên liên quan giảm tỷ lệ thất thoát đơn hàng ở bước chốt sale, tối ưu hóa chi phí thu hút khách hàng (CAC) và gia tăng tỷ lệ chuyển đổi đơn hàng (CR) thực tế.


FAQ (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?
Xung đột quyết định khi mua ($\beta = 0.509$) là nguyên nhân trực tiếp mạnh mẽ nhất dẫn đến việc sinh viên bỏ giỏ hàng, trong đó Rủi ro nhận thức và Chi phí vận chuyển cao là hai yếu tố hàng đầu kích hoạt trạng thái xung đột này.

2. Methodology của nghiên cứu có điểm gì đặc biệt?
Nghiên cứu sử dụng biến trung gian "Xung đột quyết định khi mua" (Pre-decisional Conflict) thay vì chỉ chạy hồi quy trực tiếp các yếu tố ngoại cảnh lên hành vi bỏ giỏ, giúp làm rõ cơ chế tâm lý chuyển tiếp ở giai đoạn thanh toán cuối.

3. Kết quả khảo sát có thể khái quát hóa (generalize) cho toàn bộ người dùng TMĐT không?
Kết quả có độ đại diện cao cho đối tượng sinh viên/Gen Z tại các đô thị lớn (TP.HCM). Tuy nhiên, với các nhóm khách hàng có thu nhập cao hơn hoặc người tiêu dùng trung niên, các yếu tố về tính tiện ích công nghệ và phương thức thanh toán có thể mang trọng số khác.

4. Hướng phát triển tiếp theo (Next Steps) của nghiên cứu là gì?
Nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng quy mô mẫu đa dạng hơn trên toàn quốc, so sánh giữa các nền tảng TMĐT khác nhau (Shopee vs. TikTok Shop) và ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM (PLS-SEM) để đo lường toàn diện các mối quan hệ đa chiều.

5. Ứng dụng thực tế cấp thiết nhất dành cho người bán là gì?
Tập trung giải quyết bài toán "Phí vận chuyển" và "Niềm tin gian hàng": Cung cấp mã giảm giá vận chuyển rõ ràng, đồng thời hiển thị đầy đủ đánh giá thực tế và cam kết chất lượng để triệt tiêu nỗi sợ rủi ro của người mua.


Kết luận (150 từ)

Nghiên cứu của nhóm tác giả Đại học UEH đã làm sáng tỏ cơ chế tác động tâm lý dẫn đến hành vi từ bỏ giỏ hàng khi mua sắm trực tuyến trên sàn Shopee của sinh viên TP.HCM. Bằng việc định vị chính xác vai trò trung gian then chốt của Xung đột quyết định khi mua cùng hai lực cản chính là Rủi ro nhận thức và Chi phí cảm nhận, nghiên cứu mang lại cả giá trị học thuật lẫn hàm ý quản trị thực tiễn sâu sắc.

Để khai mở tối đa tiềm năng thương mại điện tử ở phân khúc khách hàng trẻ, các doanh nghiệp TMĐT cần cấp thiết tái cấu trúc chính sách phí ship, minh bạch thông tin giao dịch và củng cố niềm tin số. Các học giả tương lai có thể tiếp tục mở rộng mô hình nghiên cứu này trên các nền tảng Social Commerce mới nổi như TikTok Shop để cập nhật xu hướng biến đổi liên tục của thị trường.