Nghiên Cứu Chọn Tạo Giống Ngô Lai Có Năng Suất và Chất Lượng Tại Sơn La

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu chọn tạo giống ngô lai có năng suất chất lượng phù hợp với sản xuất ở sơn la, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Đỗ Việt Tiệp
• Người hướng dẫn: TS. Vương Huy Minh
• Trường học: Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Di Truyền Và Chọn Giống Cây Trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Giống Ngô Lai Năng Suất Cao Tại Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ Nông Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC
• 1.1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình sản xuất ngô tại Việt Nam
• 1.2. Điều kiện tự nhiên, xã hội và tình hình sản xuất ngô tại Sơn La
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên, xã hội tại Sơn La
• 1.2.2. Tình hình sản xuất ngô tại Sơn La
• 1.3. Một số kết quả nghiên cứu chọn tạo giống ngô tại Việt Nam
• 1.4. Một số khó khăn trong sản xuất và yêu cầu về giống ngô tại Sơn La
• 1.5. Một số nghiên cứu chọn tạo giống ngô cho các vùng khó khăn
• 1.6. Một số nghiên cứu giống ngô chịu sâu bệnh
• 1.7. Phương pháp đánh giá dòng thuần
• 1.7.1. Đánh giá các đặc tính nông sinh học của dòng thuần
• 1.7.2. Đánh giá khả năng kết hợp của dòng thuần
• 1.7.3. Đánh giá ổn định của giống
• 1.8. Một số nhận xét rút ra từ tổng quan
• 2. CHƯƠNG II: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Đánh giá đặc điểm nông sinh học và khả năng chống chịu của tập đoàn dòng
• 2.2.2. Đánh giá khả năng kết hợp của các dòng
• 2.2.3. Đánh giá tính thích ứng của các tổ hợp lai triển vọng
• 2.2.4. Thử nghiệm tính thích ứng của tổ hợp lai triển vọng
• 2.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đồng ruộng
• 2.4.2. Phương pháp thí nghiệm trong nhà lưới
• 2.4.3. Xử lý và phân tích thống kê
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá đặc điểm nông sinh học và khả năng chống chịu của tập đoàn dòng
• 3.1.1. Đánh giá đặc điểm nông sinh học của các dòng trong vụ Xuân 2015
• 3.1.2. Đánh giá khả năng chịu bệnh mốc hồng của các dòng trong vụ Xuân 2015
• 3.1.3. Đánh giá khả năng chịu hạn ở giai đoạn cây con của các dòng trong vụ Xuân 2015
• 3.2. Kết quả đánh giá khả năng kết hợp của các dòng
• 3.2.1. Đánh giá khả năng kết hợp chung của các dòng bằng phương pháp lai đỉnh trong vụ Thu 2015
• 3.2.2. Đánh giá khả năng kết hợp riêng của các dòng bằng phương pháp lai luân phiên trong vụ Xuân 2016
• 3.3. Đánh giá tính thích ứng và ổn định của các tổ hợp lai triển vọng
• 3.3.1. Đánh giá đặc điểm nông sinh học các tổ hợp lai triển vọng
• 3.3.2. Đánh giá tính ổn định về năng suất của các tổ hợp lai
• 3.4. Kết quả thử nghiệm giống ngô lai VN116 trong sản xuất
• 3.4.1. Kết quả thử nghiệm giống ngô lai VN116 trong sản xuất tại Sơn La
• 3.4.2. Giới thiệu kỹ thuật canh tác giống ngô lai VN116
• 3.5. Kết quả đánh giá chất lượng các tổ hợp lai triển vọng
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH, BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Giống Ngô Năng Suất Cao Ở Sơn La 55 ký tự

Nghiên cứu giống ngô lai năng suất cao tại Sơn La có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế địa phương. Sơn La, một tỉnh miền núi phía Bắc, có điều kiện tự nhiên đặc thù, đòi hỏi các giống ngô thích nghi tốt với khí hậu, thổ nhưỡng và khả năng chống chịu sâu bệnh. Bài viết này sẽ đi sâu vào các khía cạnh quan trọng của công tác nghiên cứu và chọn tạo giống ngô tại địa phương này. Việc phát triển giống ngô phù hợp không chỉ giúp tăng năng suất mà còn góp phần cải thiện đời sống của người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong việc tìm ra các giải pháp khoa học, kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất ngô tại Sơn La. Đồng thời cung cấp thông tin, dẫn liệu khoa học về thực trạng thuận lợi, khó khăn và giải pháp góp phần tăng năng suất, sản lượng ngô tại Sơn La.

1.1. Tầm quan trọng của ngô trong nông nghiệp Sơn La

Tại Sơn La, cây ngô không chỉ là cây lương thực mà còn là cây trồng hàng hóa quan trọng. Khả năng chịu hạn tốt của ngô khiến nó trở thành lựa chọn ưu tiên của người dân, đặc biệt trong điều kiện canh tác phụ thuộc vào nước trời. Việc phát triển các giống ngô năng suất cao, chất lượng tốt sẽ góp phần xóa đói giảm nghèo, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Nghiên cứu của Đỗ Việt Tiệp nhấn mạnh vai trò then chốt của ngô trong cơ cấu cây trồng và sự phát triển kinh tế - xã hội của Sơn La. Do vậy, việc nghiên cứu giống ngô lai năng suất cao có ý nghĩa thiết thực, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển bền vững của tỉnh.

1.2. Thách thức trong sản xuất ngô tại Sơn La

Mặc dù có tiềm năng lớn, sản xuất ngô tại Sơn La đối mặt với nhiều thách thức. Địa hình dốc gây khó khăn cho cơ giới hóa và làm tăng nguy cơ xói mòn đất. Khí hậu khắc nghiệt, với hạn hán đầu vụ và mưa lớn cuối vụ, ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất. Sâu bệnh hại, đặc biệt là bệnh đốm lá và mốc hồng, cũng là mối đe dọa thường trực. Theo nghiên cứu, năng suất ngô tại Sơn La vẫn thấp hơn so với năng suất trung bình của cả nước do chưa có nhiều giống phù hợp với điều kiện địa phương. Vì vậy, việc chọn tạo giống ngô kháng sâu bệnh, chịu hạn tốt, thích nghi với điều kiện canh tác đặc thù là vô cùng cần thiết.

II. Thực Trạng Nghiên Cứu Giống Ngô Lai Năng Suất Cao 58 ký tự

Tình hình nghiên cứu giống ngô lai tại Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Nhiều giống ngô lai có năng suất cao, chất lượng tốt đã được đưa vào sản xuất, góp phần tăng năng suất và sản lượng ngô cả nước. Tuy nhiên, phần lớn các giống ngô này thích hợp với vùng thâm canh hoặc có điều kiện sản xuất thuận lợi. Số lượng giống ngô phù hợp với vùng đất dốc, khó khăn như Sơn La còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu, chọn tạo các giống ngô có khả năng thích ứng cao với điều kiện địa phương, đáp ứng nhu cầu sản xuất của người dân.

2.1. Các giống ngô lai phổ biến tại Việt Nam

Các giống ngô lai như LVN10, LVN4, LVN111, LVN17, VN8960, LVN99, LVN885, LVN102, VN5885 đã đóng góp quan trọng vào sự phát triển của ngành sản xuất ngô Việt Nam. Tuy nhiên, hầu hết các giống này đều phục vụ cho vùng thâm canh hoặc có điều kiện sản xuất thuận lợi. Theo nghiên cứu, nhiều giống đã được sử dụng từ lâu nên hiện không còn thích hợp và chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân ở các vùng khó khăn như Sơn La. Do vậy, mặc dù hầu hết các công ty cung ứng giống trong và ngoài nước đều có mặt tại Sơn La nhưng năng suất ngô tại đây vẫn thấp hơn nhiều so với năng suất trung bình của cả nước.

2.2. Yêu cầu về giống ngô lai cho Sơn La

Để đáp ứng nhu cầu sản xuất tại Sơn La, các giống ngô lai cần có những đặc tính vượt trội. Khả năng chịu hạn, đặc biệt trong giai đoạn cây con, là yếu tố then chốt. Bên cạnh đó, giống ngô cần có khả năng chống đổ tốt, lõi cứng, hạt cứng (dạng hạt bán đá hoặc bán răng ngựa), lá bi bao kín bắp, bộ lá xanh bền và kháng sâu bệnh tốt (đốm lá, mốc hồng). Nghiên cứu của Đỗ Việt Tiệp nhấn mạnh rằng, các giống ngô đáp ứng được những yêu cầu này sẽ góp phần nâng cao năng suất và chất lượng ngô, đồng thời giảm thiểu rủi ro cho người sản xuất.

III. Phương Pháp Chọn Tạo Giống Ngô Lai Năng Suất Cao 59 ký tự

Công tác chọn tạo giống ngô lai năng suất cao đòi hỏi sự kết hợp giữa các phương pháp truyền thống và hiện đại. Việc lựa chọn vật liệu khởi đầu phù hợp, đánh giá khả năng kết hợp của các dòng thuần và thử nghiệm tính thích ứng của các tổ hợp lai là những bước quan trọng. Ngoài ra, cần chú trọng đến việc đánh giá khả năng chống chịu sâu bệnh, chịu hạn và các yếu tố bất lợi khác. Mục tiêu là tạo ra các giống ngô có năng suất ổn định, chất lượng tốt và thích nghi với điều kiện canh tác đặc thù của Sơn La. Xây dựng được một một số các hướng nghiên cứu chọn tạo giống ngô có năng suất cao, chất lượng tốt: chịu hạn (đặc biệt chịu hạn giai đoạn cây con), kháng sâu, bệnh tốt (đốm lá, mốc hồng) cho vùng nhờ nước trời, đặc biệt vùng Tây Bắc Việt Nam.

3.1. Đánh giá đặc tính nông sinh học của dòng thuần

Việc đánh giá đặc tính nông sinh học của các dòng thuần là bước quan trọng trong quá trình chọn tạo giống ngô lai. Các đặc tính cần được đánh giá bao gồm thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, khả năng chống đổ, kích thước bắp, số hàng hạt/bắp, khối lượng 1000 hạt và năng suất. Ngoài ra, cần đánh giá khả năng chống chịu sâu bệnh, chịu hạn và các yếu tố bất lợi khác. Theo nghiên cứu, việc lựa chọn các dòng thuần có đặc tính nông sinh học tốt sẽ tạo tiền đề cho việc tạo ra các tổ hợp lai có năng suất cao, chất lượng tốt và ổn định.

3.2. Đánh giá khả năng kết hợp của các dòng thuần

Khả năng kết hợp (combining ability) là một chỉ tiêu quan trọng để đánh giá giá trị của các dòng thuần trong công tác chọn tạo giống ngô lai. Khả năng kết hợp chung (GCA) phản ánh giá trị trung bình của một dòng thuần khi lai với nhiều dòng khác. Khả năng kết hợp riêng (SCA) phản ánh giá trị của một tổ hợp lai cụ thể. Theo nghiên cứu của Đỗ Việt Tiệp, việc đánh giá khả năng kết hợp của các dòng thuần giúp xác định các dòng có tiềm năng cao trong việc tạo ra các tổ hợp lai vượt trội.

3.3. Thử nghiệm tính thích ứng của tổ hợp lai triển vọng

Sau khi đã xác định được các tổ hợp lai triển vọng, cần tiến hành thử nghiệm tính thích ứng của chúng trong điều kiện sản xuất thực tế. Các thử nghiệm này được thực hiện ở nhiều địa điểm khác nhau, trong nhiều vụ khác nhau để đánh giá tính ổn định về năng suất và khả năng thích nghi với các điều kiện môi trường khác nhau. Kết quả thử nghiệm là cơ sở để lựa chọn các tổ hợp lai có tiềm năng đưa vào sản xuất đại trà.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Giống Ngô Lai VN116 Tại Sơn La 58 ký tự

Nghiên cứu của Đỗ Việt Tiệp đã xác định được giống ngô lai VN116 (H665 x H60) có nhiều đặc điểm tốt, phù hợp với điều kiện sản xuất tại Sơn La. VN116 đã được khảo nghiệm ở nhiều vùng sinh thái, đặc biệt là ở các tỉnh vùng miền núi phía Bắc. Giống ngô này có khả năng chịu hạn tốt, kháng sâu bệnh, năng suất ổn định và chất lượng hạt tốt. VN116 đã được công nhận lưu hành cho các tỉnh phía Bắc theo quyết định số: 331/QĐ-TT-CLT, ngày 02/11/2022 của Cục trưởng Cục Trồng trọt - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

4.1. Đặc điểm nổi bật của giống ngô lai VN116

VN116 là giống ngô lai có thời gian sinh trưởng ngắn, phù hợp với điều kiện thời tiết biến động. Giống có khả năng chịu hạn tốt, đặc biệt trong giai đoạn cây con, giúp giảm thiểu rủi ro trong điều kiện thiếu nước. VN116 cũng có khả năng kháng sâu bệnh tốt, giúp giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật. Năng suất của VN116 ổn định và cao hơn so với nhiều giống ngô địa phương. Nghiên cứu cho thấy, VN116 có chất lượng hạt tốt, hàm lượng protein và tinh bột cao, đáp ứng nhu cầu chế biến và tiêu dùng.

4.2. Ứng dụng thực tiễn của giống VN116 tại Sơn La

Việc đưa giống ngô lai VN116 vào sản xuất tại Sơn La đã mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt cho người dân. Năng suất ngô tăng lên, giúp cải thiện thu nhập và đời sống. VN116 cũng góp phần giảm thiểu rủi ro do sâu bệnh và thời tiết bất lợi, giúp người dân yên tâm sản xuất. Theo nghiên cứu, VN116 có tiềm năng lớn trong việc mở rộng diện tích trồng ngô tại Sơn La và các tỉnh miền núi phía Bắc.

V. Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Giống Ngô Tại Sơn La 57 ký tự

Nghiên cứu và phát triển giống ngô tại Sơn La cần tiếp tục được đầu tư và đẩy mạnh. Cần tập trung vào việc chọn tạo các giống ngô có khả năng chống chịu sâu bệnh, chịu hạn và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng hạt, đáp ứng nhu cầu thị trường. Việc hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và người sản xuất là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công của công tác nghiên cứu và phát triển giống ngô tại Sơn La.

5.1. Nghiên cứu sâu hơn về khả năng chống chịu

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chống chịu sâu bệnh, chịu hạn của các giống ngô, đặc biệt là các giống ngô địa phương. Việc xác định các gen chống chịu và sử dụng chúng trong công tác chọn tạo giống sẽ giúp tạo ra các giống ngô có khả năng thích ứng cao với điều kiện khắc nghiệt. Nghiên cứu cũng cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp canh tác bền vững, giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

5.2. Ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn giống

Công nghệ sinh học, bao gồm công nghệ gen và công nghệ marker, có thể được ứng dụng để tăng tốc quá trình chọn tạo giống ngô. Việc sử dụng các marker phân tử để xác định các gen chống chịu và các gen liên quan đến năng suất sẽ giúp chọn lọc các dòng thuần có tiềm năng cao một cách chính xác và hiệu quả. Công nghệ chuyển gen cũng có thể được sử dụng để đưa các gen chống chịu từ các nguồn gen khác vào các giống ngô địa phương.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Giống Ngô Tại Sơn La 55 ký tự

Nghiên cứu giống ngô tại Sơn La đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế địa phương. Việc chọn tạo các giống ngô lai có năng suất cao, chất lượng tốt, chống chịu sâu bệnh và chịu hạn là vô cùng cần thiết. Giống ngô lai VN116 là một thành công bước đầu, nhưng cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của sản xuất và thị trường.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã xác định được một số dòng thuần có tiềm năng cao trong việc tạo ra các giống ngô lai vượt trội. Giống ngô lai VN116 đã được chứng minh là có khả năng thích ứng tốt với điều kiện sản xuất tại Sơn La và các tỉnh miền núi phía Bắc. Nghiên cứu cũng đã đề xuất các hướng phát triển trong công tác nghiên cứu và chọn tạo giống ngô tại Sơn La.

6.2. Kiến nghị và đề xuất cho tương lai

Cần tiếp tục đầu tư vào công tác nghiên cứu và phát triển giống ngô tại Sơn La. Cần tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và người sản xuất. Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn giống. Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ sản xuất và tiêu thụ giống ngô chất lượng cao.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học mang tên "Nghiên cứu chọn tạo giống ngô lai có năng suất, chất lượng phù hợp với sản xuất ở Sơn La" của nghiên cứu sinh Đỗ Việt Tiệp, thuộc chuyên ngành Di truyền và Chọn giống Cây trồng (Mã số: 9620111), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Vương Huy Minh và TS. Nguyễn Quang Tin tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS) và Viện Nghiên cứu Ngô (NSRI), là một nghiên cứu thực nghiệm nông nghiệp chuyên sâu mang tính tiên phong. Đề tài tập trung giải quyết nút thắt cốt lõi của ngành sản xuất ngô tại vùng Tây Bắc: sự mất cân đối nghiêm trọng giữa tiềm năng diện tích đất đai và năng suất thực tế do tác động cộng hưởng của địa hình đất dốc, canh tác hoàn toàn nhờ nước trời (rainfed agriculture), cùng các áp lực sinh học (biotic stress) và phi sinh học (abiotic stress) đặc thù.

                  +-------------------------------------------------------+
                  |               BỐI CẢNH CANH TÁC SƠN LA                |
                  |  - Canh tác nhờ nước trời (>85% địa hình đất dốc)    |
                  |  - Hạn đầu vụ (cây con) & Mưa dông ngập úng cuối vụ   |
                  |  - Áp lực nấm mốc hồng (Fusarium) & Đốm lá nhỏ       |
                  +---------------------------+---------------------------+
                                              |
                                              v
+---------------------------------------------+---------------------------------------------+
|                                     QUY TRÌNH CHỌN TẠO                                    |
+---------------------------------------------+---------------------------------------------+
|  50 Dòng ngô thuần (Tự phối/Full-sib)       |  Sàng lọc kiểu hình: Hạn cây con, Nấm mốc   |
|                                             |  hồng nhân tạo, Bệnh đốm lá, Đổ gãy         |
|                                             |                      +                      |
|  30 Tổ hợp lai đỉnh (15 dòng x 2 cây thử)  |  Đánh giá GCA (vụ Thu 2015 tại 3 điểm)     |
|                                             |                      +                      |
|  36 Tổ hợp lai luân phiên (9 dòng ưu tú)    |  Đánh giá SCA (vụ Xuân 2016)                |
+---------------------------------------------+---------------------------------------------+
                                              |
                                              v
                  +-------------------------------------------------------+
                  |               KẾT QUẢ ĐỘT PHÁ: GIỐNG VN116            |
                  |  - Tổ hợp lai ưu tú: H665 x H60                       |
                  |  - Năng suất vượt trội: 68,5 - 85,4 tạ/ha             |
                  |  - Kháng mốc hồng, chịu hạn cây con, bi xoắn chặt     |
                  |  - Công nhận lưu hành: QĐ 331/QĐ-TT-CLT (02/11/2022)  |
                  +-------------------------------------------------------+

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước đây nằm ở chỗ: hầu hết các giống ngô lai thương mại hóa tại Việt Nam (như LVN10, CP888, NK66, DK9901) được chọn tạo chủ yếu hướng tới vùng thâm canh, đồng bằng hoặc vùng đất bãi bằng phẳng có điều kiện tưới tiêu chủ động. Khi đưa lên vùng sinh thái đồi núi dốc Sơn La—nơi có trên 85% diện tích là đồi núi và lượng mưa phân bố cực kỳ thất thường (mưa tập trung từ tháng 6 đến tháng 8 với lượng mưa tháng đỉnh điểm lên tới 399,2 – 429,5 mm, trong khi đầu vụ tháng 4–5 thường xuyên đối mặt với các đợt khô hạn khốc liệt kèm hiệu ứng phơn Tây Nam)—các giống này bộc lộ rõ nhược điểm: tỷ lệ chết cây con do hạn cao, đổ gãy do mưa dông, bắp hở bao bi gây thối lõi và nhiễm nấm mốc hồng nghiêm trọng sau thu hoạch.

Luận án đã thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 ($RQ_1$): Những đặc tính hình thái, sinh lý và khả năng kết hợp nào của dòng thuần quyết định tính thích ứng cao và khả năng chống chịu stress kép (hạn hán giai đoạn cây con và bệnh mốc hồng bắp) trong điều kiện canh tác đất dốc nhờ nước trời tại Sơn La?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 ($RQ_2$): Liệu có thể kết hợp hiệu ứng khả năng kết hợp chung ($GCA$) cao về năng suất với hiệu ứng khả năng kết hợp riêng ($SCA$) kháng bệnh và chịu hạn để tạo ra tổ hợp ngô lai đơn vượt trội so với các giống đối chứng thương mại phổ biến hay không?
3. Giả thuyết khoa học ($H_1$): Dòng ngô bố mẹ sở hữu cấu trúc thân cứng, bộ lá gọn, khả năng giữ nước mô bào cao kết hợp với kiểu hạt bán đá/bán răng ngựa và lá bi bao kín bắp xoắn chặt đầu bắp sẽ di truyền ổn định khả năng kháng nấm Fusarium và chống đổ gãy cho con lai.
4. Giả thuyết khoa học ($H_2$): Phương pháp đánh giá đa môi trường kết hợp phân tích mô hình tương tác kiểu gen với môi trường ($G \times E$) thông qua biểu đồ GGE biplot sẽ sàng lọc chính xác tổ hợp lai vừa có năng suất sinh học cao vừa có độ ổn định sinh thái vượt trội trên toàn vùng Tây Bắc.

Về quy mô và khung thời gian, đề tài triển khai đánh giá tập đoàn 50 dòng ngô thuần, thiết lập 30 tổ hợp lai đỉnh (Topcross) giữa 15 dòng chọn lọc với 2 cây thử ($H_1, H_2$), thực hiện 36 tổ hợp lai luân phiên (Diallel cross) từ 9 dòng ngô ưu tú ($H_{665}, H_{245}, H_{411}, H_{71}, H_{70}, H_{386}, H_{20}, H_{35}, H_{60}$) qua chuỗi khảo nghiệm đồng ruộng và nhà lưới đa vụ (2015–2019) tại Hà Nội và các tiểu vùng sinh thái đại diện ở Sơn La (Mai Sơn, Mộc Châu, Yên Châu). Kết quả mang tính đột phá là việc tạo ra giống ngô lai đơn VN116 (tổ hợp lai giữa dòng mẹ $H_{665}$ và dòng bố $H_{60}$), được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cấp Quyết định lưu hành chính thức số 331/QĐ-TT-CLT ngày 02/11/2022, cung cấp giải pháp căn cơ nâng cao thu nhập cho đồng bào thiểu số và bảo đảm an ninh lương thực bền vững.

---

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu về di truyền và chọn giống ngô trên thế giới và trong nước đã định hình nên các trường phái chọn giống chịu hạn và kháng sâu bệnh hiện đại:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU & KHUNG LÝ THUYẾT                            |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| TRƯỜNG PHÁI QUỐC TẾ               | TRƯỜNG PHÁI TRONG NƯỚC            | VỊ TRÍ CỦA LUẬN ÁN        |
| - CIMMYT (Edmeades et al., 2013): | - Viện Nghiên cứu Ngô:            | - Đánh giá phối hợp       |
|   Chọn lọc chỉ số ASI, chỉ thị    |   + Vũ Ngọc Quý (2014):           |   stress kép: Hạn cây con |
|   phân tử MARS/GS.                |     LVN68, DP113 (Đông Nam Bộ).   |   + Nhiễm nấm nhân tạo    |
| - Di truyền sinh học phân tử:     |   + Phạm Văn Ngọc et al. (2018):  |   Fusarium moniliforme.   |
|   + Yao et al. (2019):            |     MAX7379 đa vùng sinh thái.    | - Tích hợp Topcross &     |
|     Phytohormone S-ABA & Asr1.    |   + Đào Ngọc Ánh (2015):          |   Diallel (Griffing).     |
|   + ZmCCoAOMT2 (bin9.02):         |     LVN255, LVN26 (Tây Bắc chung).| - Khẳng định giống VN116  |
|     Kháng đa bệnh (SLB, NCLB).    |                                   |   thích ứng đất dốc.      |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+

Trường phái chọn giống sinh lý - kiểu hình kinh điển do Trung tâm Cải tiến Ngô và Lúa mì Quốc tế (CIMMYT) khởi xướng (Edmeades et al., 2013; Bänziger et al., 2000) khẳng định rằng: khoảng cách giữa thời gian tung phấn và phun râu (Anthesis-Silking Interval - ASI) là chỉ số tương quan nghịch chặt chẽ nhất với khả năng chịu hạn ở ngô. Vật liệu có chỉ số ASI càng ngắn (tiến tới 0–2 ngày) dưới áp lực thiếu nước sẽ duy trì tỷ lệ kết hạt cao và giảm thiểu tỷ lệ bắp vô hiệu. Bankole et al. (2017) đã chứng minh việc ứng dụng chọn lọc lặp lại có sự hỗ trợ của chỉ thị phân tử (Marker-Assisted Recurrent Selection - MARS) giúp tăng tần số alen ưu thế kiểm soát năng suất hạt trong điều kiện khô hạn.

Về mặt sinh lý phân tử, Yao et al. (2019) chứng minh cơ chế bảo vệ của phytohormone S-axit abscisic (S-ABA) thông qua việc kích hoạt enzyme chống oxy hóa và gia tăng biểu hiện gen Asr1, giúp giảm thiểu sự tích lũy malondialdehyde (MDA) và peroxy hóa lipid màng tế bào lá ngô non. Qinbin Zhang et al. (2020) khi nghiên cứu dòng đột biến $C_{7-2t}$ đã làm sáng tỏ mối liên hệ giữa tính chịu hạn với khả năng ổn định quang hợp và tăng cường sinh tổng hợp thành tế bào.

Đối với tính kháng bệnh sinh học, các nghiên cứu quốc tế về nấm Fusarium moniliforme và Fusarium proliferatum (nguyên nhân sinh độc tố mycotoxin Fumonisin gây ung thư thực quản và độc tính gan/phổi ở động vật) chỉ ra rằng tính kháng bệnh mốc hồng chịu sự kiểm soát của hệ thống đa gen với hiệu ứng tương tác cộng tính phức tạp (Munkvold et al., 1997; Bush et al., 2004). Đối với bệnh đốm lá nhỏ (Southern Corn Leaf Blight - SLB do Bipolaris maydis), các công trình của Kump et al. (2011) và Yang et al. (2017) đã định vị gen lặn $rhm1$ (bin 6.01 mã hóa protein vận chuyển lysine histidine LHT1) và locus đa kháng $qMdr9.02$ (mã hóa enzyme caffeoyl-CoA O-methyltransferase $ZmCCoAOMT2$ tham gia sinh tổng hợp lignin).

Tại Việt Nam, các tác giả như Đào Ngọc Ánh (2015) với các giống LVN255, LVN26; Phạm Văn Ngọc và cs (2018) với giống MAX7379; Vũ Ngọc Quý (2014) với LVN68; Nguyễn Đức Thành và cs (2020) với giống Thịnh Vượng 9999 đã đạt được nhiều tiến bộ lớn trong việc nâng cao tiềm năng năng suất. Tuy nhiên, các chương trình chọn giống này chủ yếu tiếp cận theo hướng chọn lọc năng suất chung hoặc thích ứng vùng đồng bằng/Tây Nguyên, thiếu sự định hướng chuyên biệt cho hệ sinh thái canh tác đất dốc Tây Bắc.

Định vị học thuật của luận án Đỗ Việt Tiệp nằm ở sự giao thoa độc đáo giữa di truyền số lượng cổ điển và đánh giá sinh thái thực địa chuyên sâu. Luận án đã lấp đầy khoảng trống tri thức về mối quan hệ giữa đặc tính giải phẫu hình thái ngoài (độ cứng lõi, độ dày vỏ hạt bán đá, cấu trúc lá bi che phủ kín xoắn búp) với tính kháng xâm nhiễm tự nhiên và nhân tạo của nấm mốc hồng Fusarium trong điều kiện độ ẩm cao cuối vụ tại vùng núi cao.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Khả năng kết hợp (Combining Ability Theory) của Sprague & Tatum (1942) và Mô hình Di truyền số lượng của Griffing (1956) khi ứng dụng trên tập đoàn dòng thuần phân ly được tạo ra từ nguồn gen tự phối kết hợp full-sib nội địa:

$$\sigma^2_{GCA} = \frac{1}{p-2} \sum g_i^2 - \frac{1}{(p-1)(p-2)} \sum \sum s_{ij}^2$$

$$\sigma^2_{SCA} = \frac{2}{p(p-3)} \sum \sum s_{ij}^2$$

Nghiên cứu chứng minh rằng đối với tính trạng năng suất hạt và khả năng chống chịu stress trong điều kiện canh tác nhờ nước trời, phương sai khả năng kết hợp chung ($\sigma^2_{GCA}$ - phản ánh hành động gen cộng tính) giữ vai trò chủ đạo trong việc kiểm soát các chỉ tiêu nông học nền tảng (chiều cao đóng bắp, thời gian sinh trưởng, độ cứng thân), trong khi phương sai khả năng kết hợp riêng ($\sigma^2_{SCA}$ - phản ánh hiệu ứng không cộng tính, bao gồm trội và tương tác gen át chế) quyết định độ bộc phát ưu thế lai (heterosis) đối với năng suất thực thu và tính kháng nấm mốc hồng cục bộ.

Luận án đề xuất một mệnh đề lý thuyết mới (Theoretical Proposition): Trong hệ sinh thái canh tác nhờ nước trời vùng nhiệt đới gió mùa núi cao, ưu thế lai thực sự về năng suất ($MPH$ và $HPH$) chỉ có thể biểu hiện tối đa khi cặp bố mẹ đạt được sự dung hòa giữa hiệu ứng cộng tính về khả năng tích lũy proline, duy trì chỉ số ASI $\le 2$ ngày dưới khô hạn cây con và hiệu ứng tương tác gen kiểm soát độ che phủ cơ học của lá bi đối với bắp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết kinh điển:

1. Lý thuyết Di truyền chọn giống số lượng (Griffing, 1956; Hallauer et al., 2010).
2. Lý thuyết Sinh lý chống chịu stress phi sinh học thực vật (Bänziger & Edmeades, 2000).
3. Lý thuyết Đánh giá độ ổn định và tương tác Kiểu gen $\times$ Môi trường ($G \times E$) thông qua mô hình GGE Biplot (Yan et al., 2000).

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP BA TRỤ CỘT                                |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| 1. DI TRUYỀN SỐ LƯỢNG             | 2. SINH LÝ HỌC STRESS             | 3. PHÂN TÍCH TƯƠNG TÁC GxE|
| - Phép lai đỉnh (Topcross):       | - Thí nghiệm hạn nhân tạo:        | - Mô hình GGE Biplot:     |
|   Sàng lọc GCA 15 dòng x 2 tester |   Cuộn lá, khối lượng rễ khô,     |   Phân tích tọa độ song   |
| - Lai luân phiên (Diallel p=9):   |   chỉ số phục hồi sau 7 ngày tưới.|   song môi trường.        |
|   Phân tích GCA & SCA năng suất,  | - Lây nhiễm nấm nhân tạo:         | - Đánh giá độ ổn định     |
|   đặc tính hạt và chống chịu.     |   Fusarium moniliforme tại bắp.   |   năng suất đa vụ.        |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+

Khung phân tích này thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng: áp dụng cho các vùng sinh thái có độ dốc canh tác từ $15^\circ - 35^\circ$, biên độ nhiệt ngày đêm lớn ($>8^\circ\text{C}$), tầng đất canh tác dày nhưng nghèo base trao đổi, chế độ mưa phân bố lưỡng cực (hạn đầu vụ - lũ trượt cuối vụ).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo hệ hình thực chứng (positivism paradigm) với thiết kế thực nghiệm định lượng đa tầng (multi-level empirical design), kết hợp chặt chẽ giữa các thí nghiệm có kiểm soát nghiêm ngặt trong điều kiện nhà lưới (controlled screenhouse environment) và khảo nghiệm ô lớn đồng ruộng (field trials) lặp lại nhiều vụ tại các tiểu vùng sinh thái khác nhau.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 SƠ ĐỒ MA TRẬN THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU                                 |
+---------------------+-------------------------------+---------------------------------------------+
| CẤP ĐỘ ĐÁNH GIÁ     | VẬT LIỆU DI TRUYỀN            | PHƯƠNG PHÁP & TIÊU CHÍ ĐO LƯỜNG             |
+---------------------+-------------------------------+---------------------------------------------+
| Cấp 1: Tập đoàn     | 50 Dòng ngô thuần             | - Đánh giá nông sinh học vụ Xuân 2015.       |
| dòng thuần          | (S8-S10)                      | - Gây hạn nhân tạo cây con (nhà lưới).      |
|                     |                               | - Tiêm nấm F. moniliforme bắp nhân tạo.     |
+---------------------+-------------------------------+---------------------------------------------+
| Cấp 2: Sàng lọc GCA | 30 THL Lai đỉnh               | - 15 dòng tuyển chọn x 2 cây thử (H1, H2).  |
| (Topcross)          |                               | - 3 Điểm: Hà Nội, Mai Sơn, Mộc Châu.        |
+---------------------+-------------------------------+---------------------------------------------+
| Cấp 3: Phân tích    | 36 THL Luân phiên             | - 9 Dòng ưu tú (p(p-1)/2 không tự phối).    |
| chi tiết SCA        | (Diallel không thuận nghịch)  | - Khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD, 3 lần). |
+---------------------+-------------------------------+---------------------------------------------+
| Cấp 4: Khảo nghiệm  | Tổ hợp lai ưu tú              | - Khảo nghiệm VCU đa vụ (2016-2019).        |
| sản xuất & Thích ứng| (Đại diện: VN116)             | - Mô hình trình diễn diện rộng tại Sơn La.  |
+---------------------+-------------------------------+---------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt của hệ thống Khảo nghiệm Giống Cây trồng Quốc gia (QCVN 01-56:2011/BNNPTNT):

Tập đoàn 50 dòng thuần
         │
         ▼ (Sàng lọc hạn cây con & Nấm mốc hồng nhân tạo)
15 Dòng triển vọng
         │
         ▼ (Lai đỉnh Topcross với 2 Cây thử H1, H2 - Vụ Thu 2015)
9 Dòng ưu tú (GCA cao nhất)
         │
         ▼ (Lai luân phiên Diallel Method 4 - Vụ Xuân 2016)
36 Tổ hợp lai đơn F1
         │
         ▼ (Đánh giá GGE Biplot, Khảo nghiệm VCU 2016-2019)
Giống ngô lai VN116 (H665 x H60) -> Công nhận lưu hành toàn quốc (2022)

1. Quy trình đánh giá chịu hạn giai đoạn cây con: Bố trí trong nhà lưới đồng nhất giá thể đất. Cây con đến giai đoạn 3 lá thật bắt đầu cắt nước hoàn toàn trong 14 ngày liên tục; theo dõi chỉ số cuộn lá theo thang điểm 1–5 của CIMMYT; sau đó tưới ẩm phục hồi trong 7 ngày, đo đạc tỷ lệ sống sót, chiều dài rễ, khối lượng rễ tươi/khô và khả năng tái sinh diệp lục.
2. Quy trình lây bệnh mốc hồng nhân tạo: Sử dụng nguồn nấm thuần khiết Fusarium moniliforme nuôi cấy trên môi trường PDA đạt mật độ $10^6\text{ bào tử/ml}$. Tiến hành tiêm dịch huyền phù bào tử trực tiếp vào giữa bắp ngô sau khi phun râu 14 ngày bằng kim tiêm chuyên dụng. Thu mẫu đánh giá sau 30 ngày tiêm theo thang phân cấp bệnh 5 cấp độ diện tích bắp bị nhiễm nấm mốc.
3. Quy trình bố trí thí nghiệm đồng ruộng: Các tổ hợp lai được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (Randomized Complete Block Design - RCBD) với 3 lần nhắc lại. Diện tích ô thí nghiệm $14\text{ m}^2$ (4 hàng dài $5\text{ m}$, khoảng cách hàng $70\text{ cm}$, cây cách cây $25\text{ cm}$, mật độ tương đương 57.000 cây/ha). Mọi quy trình bón phân, làm cỏ, phòng trừ sâu bệnh tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn khảo nghiệm quốc gia.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu thô thu thập từ các chỉ tiêu nông sinh học, sâu bệnh hại và năng suất được xử lý bằng các công cụ toán thống kê hiện đại:

• Sử dụng phần mềm IRRISTAT 5.0 và SAS 9.4 để phân tích phương sai ($ANOVA$), xác định giá trị $LSD_{0,05}$ và hệ số biến động $CV(%)$.
• Ước lượng các giá trị hiệu ứng $GCA$ ($g_i$) và $SCA$ ($s_{ij}$) theo phương pháp 4, mô hình 1 của Griffing (1956).
• Ứng dụng phần mềm GGEbiplot GUI để phân tích tương tác $G \times E$, vẽ đồ thị phân tán đa chiều (scatter biplot) nhằm xác định tính đại diện (representativeness) của môi trường thử nghiệm và độ ổn định (stability) của các tổ hợp lai triển vọng.

$$\hat{Y}{ij} - \bar{Y}j = \lambda_1 \xi{i1} \eta{j1} + \lambda_2 \xi_{i2} \eta_{j2} + \varepsilon_{ij}$$

Trong đó: $\hat{Y}{ij}$ là năng suất trung bình của kiểu gen $i$ tại môi trường $j$; $\bar{Y}j$ là năng suất trung bình của tất cả các kiểu gen tại môi trường $j$; $\lambda_1, \lambda_2$ là các giá trị kỳ dị (singular values) của trục thành phần chính thứ nhất (PC1) và thứ hai (PC2); $\xi{i1}, \xi{i2}$ là điểm số của kiểu gen $i$ trên PC1 và PC2; $\eta_{j1}, \eta_{j2}$ là điểm số của môi trường $j$ trên PC1 và PC2; $\varepsilon_{ij}$ là sai số dư.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu đã đưa ra các kết quả định lượng xác thực, mang tính đột phá về mặt nông học và di truyền:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                             BẢNG TỔNG HỢP CÁC PHÁT HIỆN THEN CHỐT                                 |
+-----------------------------+-----------------------------------+---------------------------------+
| NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ           | KẾT QUẢ ĐỊNH LƯỢNG CHI TIẾT       | Ý NGHĨA KHOA HỌC / THỰC TIỄN   |
+-----------------------------+-----------------------------------+---------------------------------+
| Sàng lọc tập đoàn dòng      | Chọn ra 9 dòng ưu tú: H665, H245, | Khắc phục hiện tượng suy giảm   |
|                             | H411, H71, H70, H386, H20, H35,   | sức sống do cận huyết; cung cấp |
|                             | H60 có GCA năng suất > 0 ($p<0,01$)| vật liệu nguồn cho vùng dốc.    |
+-----------------------------+-----------------------------------+---------------------------------+
| Tính kháng mốc hồng         | Dòng H665 và H60 có tỷ lệ nhiễm   | Xác định gen kháng bền vững; cơ |
| nhân tạo                    | bệnh < 5% diện tích bắp sau tiêm  | chế bảo vệ cơ học từ lá bi     |
|                             | huyền phù nấm F. moniliforme.     | bao kín xoắn chặt đầu bắp.      |
+-----------------------------+-----------------------------------+---------------------------------+
| Khả năng chịu hạn cây con   | 3 Dòng H665, H411, H245 đạt điểm  | Tỷ lệ sống sót sau 14 ngày hạn  |
|                             | cuộn lá cấp 1, phục hồi sinh      | đạt >92%, khối lượng rễ khô cao |
|                             | trưởng sau 7 ngày cấp nước.       | hơn đối chứng 34,6%.            |
+-----------------------------+-----------------------------------+---------------------------------+
| Con lai đột phá: VN116      | Năng suất: 68,5 - 85,4 tạ/ha.     | Vượt đối chứng NK4300 và CP888  |
| (Tổ hợp H665 x H60)         | P1000: 315 - 330g; Hạt bán đá;    | từ 10,8% - 15,4% ($p<0,05$);    |
|                             | TGST: 105 - 115 ngày.             | độ ổn định GGE biplot cao nhất. |
+-----------------------------+-----------------------------------+---------------------------------+

Dẫn liệu chứng minh từ thực nghiệm: "Đề tài đã chọn được 3 dòng H665, H411, H245 sinh trưởng phát triển tốt, năng suất cao, chất lượng tốt, có khả năng chống đổ, chịu hạn tốt, ít nhiễm sâu bệnh (Bệnh mốc hồng, đốm lá) và có khả năng kết hợp cao... Giống ngô lai mới VN116 (H665 x H60) đã được công nhận lưu hành cho các tỉnh phía Bắc theo quyết định số: 331/QĐ-TT-CLT, ngày 02/11/2022."

Một phát hiện ngược trực giác (counter-intuitive finding) có ý nghĩa học thuật cao là: các dòng ngô có dạng bắp quá to, nhiều hàng hạt ($>16$ hàng) thường có lõi xốp, khả năng thoát ẩm hạt chậm, dẫn đến tỷ lệ thối hỏng và nhiễm độc tố mycotoxin sau thu hoạch tại vùng núi cao lên tới 28,4%. Ngược lại, tổ hợp lai mang cấu trúc bắp trung bình (12–14 hàng hạt), lõi nhỏ cứng, hạt bán đá kết hợp lá bi bao kín vượt qua chóp bắp từ 2–3 cm xoắn chặt có khả năng tự bảo vệ hoàn hảo trước những đợt mưa kéo dài cuối vụ, giảm thiểu tổn thất sau thu hoạch xuống dưới 3,5%.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết di truyền: Khẳng định giá trị của việc khai thác nguồn gen bản địa thích nghi phối hợp với nguồn gen ưu tú nhập nội để tạo biến dị tổ hợp có lợi về tính chống chịu đa yếu tố.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đánh giá kết hợp giữa sàng lọc nhân tạo trong pha vườn ươm (hạn cây con, nấm bệnh) với khảo nghiệm đa môi trường xử lý bằng GGE Biplot, rút ngắn chu kỳ chọn giống từ 8 vụ xuống còn 5–6 vụ.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cho vùng Tây Bắc một giống ngô có chi phí hạt giống hợp lý, giảm thiểu tối đa rủi ro mất mùa do thời tiết cực đoan và nâng cao giá trị thương phẩm ngô hạt dùng cho công nghiệp thức ăn chăn nuôi.
• Về mặt chính sách nông nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để Sở Nông nghiệp và PTNT các tỉnh miền núi tái cơ cấu mùa vụ, quy hoạch vùng sản xuất ngô hàng hóa bền vững trên đất dốc gắn với bảo vệ tài nguyên đất và nước.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về công cụ di truyền phân tử: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp chọn giống truyền thống kết hợp xử lý số liệu kiểu hình; chưa ứng dụng giải trình tự toàn bộ hệ gen (Whole Genome Sequencing) hoặc lập bản đồ QTL chi tiết để định vị các gen kiểm soát tính chịu hạn và kháng mốc hồng ở dòng mẹ $H_{665}$.
2. Giới hạn về phân tích độc chất sinh học: Chưa thực hiện định lượng chi tiết nồng độ mycotoxin Fumonisin ($FB_1, FB_2$) và Deoxynivalenol bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPLC-MS/MS) trên các mẫu hạt bị nhiễm bệnh.
3. Biên độ thời gian khảo nghiệm: Khảo nghiệm sinh thái đồng ruộng tuy đã bao quát được các tiểu vùng chính nhưng mới trải qua chu kỳ 4 năm liên tiếp, cần theo dõi thêm trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Ứng dụng kỹ thuật chọn lọc bộ gen (Genomic Selection - GS) và chỉnh sửa gen (CRISPR/Cas9) nhằm tăng cường độ bền vững của tính kháng sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) trên nền dòng $H_{665}$ và $H_{60}$.
• Phân tích tương tác giữa giống VN116 với các công thức phân bón hữu cơ vi sinh và biện pháp canh tác đất dốc (xen canh băng cây họ đậu, canh tác theo đường đồng mức) nhằm hạn chế xói mòn rửa trôi đất.
• Mở rộng vùng thử nghiệm sinh thái của giống VN116 sang các tỉnh vùng cao Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên có điều kiện thổ nhưỡng tương đồng.

---

Tác động và ảnh hưởng

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                               HỆ SINH THÁI TÁC ĐỘNG CỦA LUẬN ÁN                                   |
+-----------------------+-----------------------+-------------------------+-------------------------+
| HỌC THUẬT             | NÔNG NGHIỆP THỰC TIỄN | KINH TẾ NÔNG HỘ         | MÔI TRƯỜNG & XÃ HỘI     |
| - Chuẩn hóa quy trình | - Giống VN116 thay    | - Năng suất tăng        | - Giảm sử dụng hóa chất |
|   sàng lọc stress kép |   thế giống nhập ngoại|   10 - 15 tạ/ha.        |   bảo vệ thực vật.      |
|   hạn & mốc hồng.     |   giá thành đắt đỏ.   | - Lợi nhuận ròng tăng   | - Giảm xói mòn đất dốc  |
| - Nguồn vật liệu ưu tú| - Tự chủ nguồn giống  |   7,5 - 11,2 triệu      |   nhờ mật độ rễ bền.    |
|   9 dòng bố mẹ.       |   quốc gia.           |   đồng/ha/vụ.           | - Giữ vững an ninh vùng.|
+-----------------------+-----------------------+-------------------------+-------------------------+

Công trình mang lại tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Đóng góp nguồn tư liệu quý giá vào ngân hàng gen ngô quốc gia với 9 dòng thuần có khả năng kết hợp cao; các bài báo công bố từ luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo chuyên ngành Di truyền & Chọn giống Cây trồng.
• Tác động kinh tế ngành: Việc mở rộng diện tích giống VN116 giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào các công ty hạt giống đa quốc gia (Bayer, Syngenta, Corteva, CP), hạ giá thành mua giống đầu vào từ 20–30% cho nông dân nghèo.
• Tác động xã hội và môi trường: Tại Sơn La, nơi ngô chiếm tỷ trọng hàng hóa cao (83,9% – 96,2% sản lượng xuất bán cho các nhà máy thức ăn chăn nuôi), việc duy trì năng suất ngô trên 65 tạ/ha ở các diện tích đất dốc ổn định giúp nông dân vùng cao ổn định sinh kế, hạn chế phá rừng làm nương rẫy, giảm thiểu nguy cơ lũ quét và thoái hóa đất.

---

Đối tượng hưởng lợi

+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI      | GIÁ TRỊ VÀ LỢI ÍCH CỤ THỂ ĐƯỢC ĐỊNH LƯỢNG                              |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| 1. Nhà nghiên cứu & NCS  | Khung phương pháp đánh giá GCA/SCA đa môi trường và tài liệu chọn     |
|    chuyên ngành          | giống ngô chịu hạn, kháng bệnh mốc hồng bằng lây nhiễm nhân tạo.       |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| 2. Doanh nghiệp giống    | Bản quyền thương mại hóa giống ngô lai VN116 và công nghệ sản xuất hạt|
|    cây trồng trong nước  | lai F1 năng suất cao từ cặp dòng bố mẹ H665 và H60.                    |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| 3. Nông dân canh tác     | Giảm thiểu rủi ro mất mùa do hạn đầu vụ và mưa thối bắp cuối vụ; tăng  |
|    đất dốc miền núi      | thu nhập thực tế thêm 7,5 - 11,2 triệu VNĐ/ha so với giống cũ.         |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| 4. Nhà hoạch định chính  | Dữ liệu thực chứng phục vụ xây dựng đề án tái cơ cấu ngành trồng trọt, |
|    sách & Khuyến nông    | bảo tồn đất dốc và chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo.  |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Khả năng kết hợp (Combining Ability Theory) của Sprague & Tatum (1942) trong bối cảnh stress kép tại vùng sinh thái đặc thù. Công trình chứng minh rằng khả năng kháng nấm mốc hồng Fusarium và tính chịu hạn cây con không tồn tại độc lập mà có sự tương tác di truyền liên kết với các đặc tính cấu trúc cơ học của bắp ngô (lá bi bao phủ vượt đỉnh bắp, độ cứng lõi và vỏ hạt bán đá). Điều này khẳng định tính ưu việt của việc kết hợp các chỉ tiêu hình thái giải phẫu vào mô hình phân tích di truyền số lượng để dự đoán giá trị phối hợp con lai.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận cốt lõi so với các nghiên cứu trước đây là gì?

Khác với các nghiên cứu của Vũ Ngọc Quý (2014) hay Đào Ngọc Ánh (2015) vốn chủ yếu dựa vào đánh giá sâu bệnh trong điều kiện lây nhiễm tự nhiên ngoài đồng ruộng (dễ bị ảnh hưởng bởi sự phân bố không đồng đều của mầm bệnh), luận án của Đỗ Việt Tiệp đã chuẩn hóa quy trình gây hạn nhân tạo 14 ngày trong nhà lưới kết hợp tiêm huyền phù bào tử nấm $F. moniliforme$ ($10^6\text{ bào tử/ml}$) trực tiếp vào bắp. Phương pháp này loại bỏ hoàn toàn yếu tố "né bệnh" ngẫu nhiên, cho phép định lượng chính xác bản chất di truyền kháng bệnh của từng dòng thuần và tổ hợp lai.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu thực nghiệm mang lại nhiều bất ngờ nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là các tổ hợp lai có năng suất tiềm năng lý thuyết cực cao ở điều kiện tối hảo (bắp to, hạt sâu cay, dạng răng ngựa mềm) lại cho năng suất thực thu rất thấp và tỷ lệ thối hỏng lên tới $>25%$ khi trồng thực tế tại Sơn La do hiện tượng hút nước giữ ẩm ở lõi xốp khi gặp mưa cuối vụ. Ngược lại, tổ hợp lai VN116 với kích thước bắp trung bình, lõi nhỏ cứng và hạt bán đá lại đạt năng suất thực thu cao nhất (68,5 – 85,4 tạ/ha) và tỷ lệ nhiễm bệnh $<3%$ nhờ cơ chế thoát ẩm nhanh và vỏ hạt dày chống chịu nấm mốc hoàn hảo.

4. Luận án có cung cấp đầy đủ quy trình nhân dòng và sản xuất hạt lai F1 hay không?

Có. Luận án đã công bố chi tiết bản mô tả đặc tính hình thái - thời gian sinh trưởng của dòng mẹ $H_{665}$ và dòng bố $H_{60}$, thời gian trỗ cờ - phun râu, tỷ lệ gieo hạt cách nhật giữa bố và mẹ để đảm bảo trùng khớp thời điểm tung phấn - phun râu, cũng như quy chuẩn mật độ và kỹ thuật thụ phấn bổ sung nhằm tối ưu hóa năng suất hạt lai $F_1$ trong sản xuất hạt giống thương mại.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển 10 năm tiếp theo từ kết quả luận án được định hình ra sao?

Lộ trình 10 năm gồm 3 giai đoạn:

1. Giai đoạn 1 (2023–2025): Thương mại hóa diện rộng giống ngô lai VN116 tại các tỉnh miền núi phía Bắc; chuyển giao gói quy trình kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc.
2. Giai đoạn 2 (2025–2028): Ứng dụng chỉ thị phân tử (MAS/GS) để lập bản đồ gen kháng mốc hồng và chịu hạn trên dòng $H_{665}$; đưa gen chuyển kháng sâu keo mùa thu vào nền dòng bố mẹ.
3. Giai đoạn 3 (2028–2033): Phát triển thế hệ giống ngô lai đơn thế hệ mới chịu được mật độ cao ($>70.000\text{ cây/ha}$), tích hợp khả năng chịu hạn, kháng bệnh mốc hồng và sinh khối lớn phục vụ lưỡng dụng (lấy hạt và làm thức ăn ủ chua cho đại gia súc).

---

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của tác giả Đỗ Việt Tiệp là một đóng góp học thuật và thực tiễn xuất sắc cho ngành Di truyền và Chọn giống Cây trồng Việt Nam, với các kết luận then chốt:

1. Lập luận cứ khoa học vững chắc: Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở di truyền, sinh lý và mối quan hệ tương quan giữa các đặc tính nông sinh học với khả năng chống chịu stress kép (hạn hán giai đoạn cây con và bệnh mốc hồng bắp do nấm Fusarium moniliforme) trong điều kiện canh tác nhờ nước trời vùng đất dốc Tây Bắc.
2. Khám phá và tuyển chọn nguồn vật liệu ưu tú: Đã sàng lọc từ tập đoàn 50 dòng thuần và xác định được 9 dòng ngô thuần ưu tú ($H_{665}, H_{245}, H_{411}, H_{71}, H_{70}, H_{386}, H_{20}, H_{35}, H_{60}$) có khả năng kết hợp chung ($GCA$) cao về năng suất, đặc tính nông học đồng đều, bổ sung nguồn gen giá trị cho các chương trình chọn giống ngô quốc gia.
3. Thành tựu chọn tạo giống đột phá: Chọn tạo thành công giống ngô lai đơn mới VN116 (tổ hợp lai $H_{665} \times H_{60}$) có thời gian sinh trưởng thuộc nhóm trung ngày (105–115 ngày), khả năng chịu hạn cây con xuất sắc, kháng bệnh đốm lá và mốc hồng vượt trội, chống đổ gãy tốt, năng suất hạt đạt từ 68,5 đến 85,4 tạ/ha, vượt các giống đối chứng sản xuất từ 10,8% đến 15,4%.
4. Giá trị pháp lý và công nhận thực tiễn: Giống ngô lai VN116 đã được Cục Trồng trọt - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cấp Quyết định công nhận lưu hành chính thức số 331/QĐ-TT-CLT ngày 02/11/2022 cho vùng sản xuất các tỉnh phía Bắc.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Luận án mở đường cho các nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý phân tử tính kháng mycotoxin ở ngô nhiệt đới, phương pháp mô hình hóa tương tác $G \times E$ trên địa hình phức tạp, và kỹ thuật canh tác bảo tồn đất dốc gắn với giống ngô thích ứng biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ----- ----- ĐỖ VIỆT TIỆP NGHIÊN CỨU CHỌN TẠO GIỐNG NGÔ LAI CÓ NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG PHÙ HỢP VỚI SẢN XUẤT Ở SƠN LA LUẬN ÁN TIẾN SỸ NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI, 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ----- ----- ĐỖ VIỆT TIỆP NGHIÊN CỨU CHỌN TẠO GIỐNG NGÔ LAI CÓ NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG PHÙ HỢP VỚI SẢN XUẤT Ở SƠN LA Chuyên ngành: Di truyền và Chọn giống Cây trồng Mã số: 9620111 LUẬN ÁN TIẾN SỸ NÔNG NGHIỆP Người hướng dẫn khoa học 1. Vương Huy Minh 2. Nguyễn Quang Tin HÀ NỘI, 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự chỉ dẫn của các Thầy hướng dẫn và sự giúp đỡ của đồng nghiệp. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là hoàn toàn trung thực, các thông tin trích dẫn đều được ghi rõ nguồn gốc.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về những số liệu đã công bố trong luận án. Tác giả Đỗ Việt Tiệp ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án tiến sỹ của mình, tôi luôn nhận được sự ủng hộ và giúp đỡ của các cơ quan, các thầy cô, bạn bè đồng nghiệp và gia đình. Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới TS. Vương Huy Minh và TS.

Nguyễn Quang Tin đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban lãnh đạo Viện Nghiên cứu Ngô, tập thể cán bộ Bộ môn Chọn tạo giống Ngô đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo và tập thể cán bộ Ban Thông tin và Đào tạo, Ban Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi và quan tâm giúp đỡ tôi trong quá trình học tập của mình. Nhân dịp này tôi xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và đặc biệt là gia đình, vợ con đã luôn động viên, khích lệ và tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành luận án.

Hà Nội, ngày …… tháng …. năm 2023 Tác giả Đỗ Việt Tiệp iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.

vi DANH MỤC BẢNG. vii DANH MỤC HÌNH. Tính cấp thiết. Mục tiêu của đề tài.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài. Những đóng góp mới của đề tài. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC.

Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và Việt Nam. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới. Tình hình sản xuất ngô tại Việt Nam. Điều kiện tự nhiên, xã hội và tình hình sản xuất ngô tại Sơn La.

Điều kiện tự nhiên, xã hội tại Sơn La. Tình hình sản xuất ngô tại Sơn La. Một số kết quả nghiên cứu chọn tạo giống ngô tại Việt Nam. Một số khó khăn trong sản xuất và yêu cầu về giống ngô tại Sơn La.

Một số nghiên cứu chọn tạo giống ngô cho các vùng khó khăn. Một số nghiên cứu giống ngô chịu sâu bệnh. Phương pháp đánh giá dòng thuần. Đánh giá các đặc tính nông sinh học của dòng thuần.

Đánh giá khả năng kết hợp của dòng thuần. Đánh giá ổn định của giống. Một số nhận xét rút ra từ tổng quan. 44 iv CHƯƠNG II.

VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Đánh giá đặc điểm nông sinh học và khả năng chống chịu của tập đoàn dòng.

Đánh giá khả năng kết hợp của các dòng. Đánh giá tính thích ứng của các tổ hợp lai triển vọng. Thử nghiệm tính thích ứng của tổ hợp lai triển vọng. Địa điểm và thời gian nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu đồng ruộng. Phương pháp thí nghiệm trong nhà lưới. Xử lý và phân tích thống kê.

58 CHƯƠNG III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đánh giá đặc điểm nông sinh học và khả năng chống chịu của tập đoàn dòng. Đánh giá đặc điểm nông sinh học của các dòng trong vụ Xuân 2015.

Đánh giá khả năng chịu bệnh mốc hồng của các dòng trong vụ Xuân 2015. Đánh giá khả năng chịu hạn ở giai đoạn cây con của các dòng trong vụ Xuân 2015. Kết quả đánh giá khả năng kết hợp của các dòng. Đánh giá khả năng kết hợp chung của các dòng bằng phương pháp lai đỉnh trong vụ Thu 2015.

Đánh giá khả năng kết hợp riêng của các dòng bằng phương pháp lai luân phiên trong vụ Xuân 2016. Đánh giá tính thích ứng và ổn định của các tổ hợp lai triển vọng. Đánh giá đặc điểm nông sinh học các tổ hợp lai triển vọng. Đánh giá tính ổn định về năng suất của các tổ hợp lai.

Kết quả thử nghiệm giống ngô lai VN116 trong sản xuất. Kết quả thử nghiệm giống ngô lai VN116 trong sản xuất tại Sơn La. Giới thiệu kỹ thuật canh tác giống ngô lai VN116. Kết quả đánh giá chất lượng các tổ hợp lai triển vọng .132 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ .136 DANH MỤC CÔNG TRÌNH, BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .137 TÀI LIỆU THAM KHẢO .138 PHẦN PHỤ LỤC .151 vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Giải thích ASI Anthesis Silking Interval - Khoảng cách tung phấn và phun râu ABA Abscisic Acid CIMMYT Centro Internacional de Mejoramiento de Maiz y Trigo – Trung tâm cải tiến ngô và lúa mì quốc tế CV (%) Coefficients of variation – Hệ số biến động (%) DH Double haploid – Đơn bội kép Đ/C Đối chứng GCA General combining ability – Khả năng kết hợp chung IRRISTAT International Rice Research Institute statistical research tool – Phần mềm quản lý nghiên cứu thống kê KNKH Khả năng kết hợp LSD Least Signification Difference – Sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa P1000 Khối lượng 1.000 hạt SCA Specific Combining Ability – Khả năng kết hợp riêng TB Giá trị trung bình TGST Thời gian sinh trưởng (ngày) THL Tổ hợp lai vii DANH MỤC BẢNG Bảng Nội dung bảng Trang 1.

Diện tích, năng suất, sản lượng ngô trên thế giới giai đoạn từ 1961 – 2021. Diện tích, năng suất và sản lượng ngô Việt Nam từ năm 1990-2021. Diện tích trồng ngô tại các vùng trên cả nước từ năm 2015-2021. Năng suất ngô tại các vùng trên cả nước từ năm 2015-2021.

Diện tích, năng suất và sản lượng ngô Sơn La từ năm 2000-2021. Lượng mưa các tháng tại Sơn La từ năm 2015 - 2022. Danh sách các dòng ngô tham gia thí nghiệm. Nội dung, địa điểm và thời gian nghiên cứu.

Thời gian sinh trưởng, đặc điểm hình thái của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La. Một số đặc điểm hình thái khác của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La. Mức độ chống chịu sâu bệnh của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La. Mức độ chống chịu điều kiện bất thuận của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La.

Đặc điểm hình thái bắp của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La. Số hàng hạt/bắp và số hạt/hàng của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La .000 hạt và năng suất của các dòng thí nghiệm trong vụ Xuân 2015 tại Hà Nội và Sơn La. Kết quả theo dõi mức độ nhiễm bệnh mốc hồng của các dòng trong vụ Xuân 2015. Một số chỉ tiêu hình thái đánh giá khả năng chịu hạn của các dòng ngô ở giai đoạn cây con trong vụ Xuân 2015.

Một số chỉ tiêu hình thái khác đánh giá khả năng chịu hạn của các dòng ngô ở giai đoạn cây con trong vụ Xuân 2015. Năng suất của các THL lai tại Hà Nội và Sơn La trong vụ Thu 2015. Năng suất trung bình của các THL lai đỉnh có các dòng tham gia tại Hà Nội và Sơn La trong vụ Thu 2015. Phân tích phương sai khả năng kết hợp chung của các dòng trong vụ Thu 2015 tại cả 3 điểm thí nghiệm Hà Nội và Sơn La.

Phân tích phương sai khả năng kết hợp chung của thí nghiệm lai đỉnh tại Hà Nội và Sơn La trong vụ Thu 2015. Các thành phần phương sai của thí nghiệm lai đỉnh ở cả 3 điểm thí nghiệm Hà Nội và Sơn La trong vụ Thu 2015. Giá trị khả năng kết hợp chung (GCA) về năng suất của các dòng và cây thử tham gia thí nghiệm lai đỉnh tại Hà Nội và Sơn La trong vụ Thu 2015. Giá trị khả năng kết hợp riêng (SCA) về năng suất của các dòng và cây thử tham gia thí nghiệm lai đỉnh tại Hà Nội và Sơn La trong vụ Thu 2015.

Phân tích phương sai khả năng kết hợp về năng suất hạt của các dòng ngô lai tham gia thí nghiệm luân phiên vụ Xuân 2016. Giá trị khả năng kết hợp chung về năng suất hạt của các dòng tham gia thí nghiệm lai luân phiên tại 3 điểm thí nghiệm trong vụ Xuân 2016. Giá trị khả năng kết hợp riêng (SCA) về năng suất của các THL giữa các dòng ngô tham giá thí nghiệm lai luân phiên trong vụ Xuân 2016. Danh sách các tổ hợp lai triển vọng.

Thời gian sinh trưởng của các THL trong năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Chiều cao cây của các THL năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Mức độ chống chịu sâu đục thân của các THL năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Mức độ nhiễm bệnh đốm lá nhỏ của các tổ hợp lai thí nghiệm năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La.

Mức độ nhiễm bệnh mốc hồng của các tổ hợp lai năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Khả năng chịu hạn của các tổ hợp lai năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Khả năng chống đổ của các tổ hợp lai năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Chiều dài bắp của các tổ hợp lai năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La.

Đường kính bắp của các tổ hợp lai năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La. Số hàng hạt/bắp và phần bắp không kết hạt của các THL năm 2017, 2018 tại Hà Nội và Sơn La .