MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của nhân dân là mục tiêu, đồng thời là động lực bảo đảm cho thắng lợi của cách mạng, của công cuộc déi mới. QCDC ở cơ sở (nay là PLTHDC ở XPT và dưới đây có chỗ xin gọi là PLDC) và việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân có ý nghĩa và tầm quan trọng to lớn để thúc đây phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng - an ninh tai địa phương. Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách, văn bản pháp luật đổi mới về kinh tế, chính trị, xã hội nhăm phát huy một bước quyền làm chủ của nhân dân trong đó có việc ban hành Chỉ thị số 30-CT/TW của Bộ Chính trị, Chi thị số 10-CT/TW của Ban Bi thư Trung ương, Pháp lệnh 34/2007/PL-UBTVQH của UBTVQH và các nghị định của Chính phủ về xây dựng và thực hiện PLDC ở cơ sở.
PLTHDC ở XPT đã được các cấp ủy đảng, chính quyền, thủ trưởng các cơ quan, đơn vị và doanh nghiệp triển khai thực hiện có hiệu quả, đồng bộ. Bản Pháp lệnh đã từng bước đi vào cuộc sống. Những nội dung công khai theo phương châm “dân biết, dan bàn, dân kiểm tra” được cấp ủy, chính quyền các địa phương thực hiện có hiệu quả, quyền làm chủ của nhân dân được phát huy trên tất cả các lĩnh vực của đời sống; việc xây dựng quy ước làng, khu phó, gia đình văn hóa, quy định mức đóng góp xây dựng, lấy phiếu tín nhiệm các chức danh chủ chốt của cấp xã. đều được đưa ra lay ý kiến dé nhân dan bàn và quyết định trực tiếp.
Các quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, kế hoạch vay vốn, mức huy động các khoản đóng góp của nhân dân, quy trình, thủ tục hành chính, các chương trình, dự án,. đều được chính quyền cơ sở thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, hop thôn, tổ dân phó, tiếp xúc cử tri, nêm yết công khai. Việc triển khai thực hiện PLTHDC ở XPT đã có tác dụng thúc đây công tác xây dựng Đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh, củng cô khôi đại đoàn kêt toàn dân. Tuy nhiên, nhìn chung, việc xây dựng và thực hiện PLDC ở cơ sở còn nhiều khuyết điểm, yếu kém, chưa đạt yêu cầu.
Phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra" chưa được cụ thê hoá và thê chế hoá thành luật pháp, chậm di vào cuộc sông. “Viéc xây dựng và thực hiện các quy chế, quy ước, hương ước không ít nơi còn hình thức, chất lượng chưa cao, chưa thành nền nếp. Một số XPT chưa làm tốt việc công khai, dân chu về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, gia cả đền bù khi chuyên mục đích sử dụng đất, chính sách tái định cư. Một số nơi nội bộ lãnh đạo cấp Ủy, chính quyền mat đoàn kết; tinh trang quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chưa được ngăn chặn kịp thời;.
ảnh hưởng không nhỏ đến lòng tin của nhân dân đối với cấp ủy, chính quyền.Nhận thức về dân chủ và trách nhiệm thực hiện QCDC ở cơ sở, phát huy quyền làm chủ của nhân dân của một số cấp ủy, chính quyền, cán bộ, công chức chưa day đủ,. mat dân chủ, thiếu tôn trong dân còn khá phố biến. Trong dân lại thường chỉ thay mặt quyền lợi nhiều hơn là làm tốt nghĩa vụ công dân, có cả hiện tượng lợi dụng dân chủ và dân chủ quá trớn. Và thực hiện PLDC hiện nay đang là một trong những vẫn đề được dư luận rất quan tâm.
Đề nâng cao việc thực hiện PLDC tại các XPT được tốt hơn, thực chất hơn thì DLXH có vai trò to lớn. Nhờ có cơ chế vận động của các hệ thống tâm lý xã hội và ý chí của cộng đồng, nên dư luận lúc đầu là sự bàn tán, sau đó chuyền hoá thành hành động của công chúng, sức mạnh và áp lực của DLXH trở thành có sức mạnh trong đời sống thực tế hàng ngày. Vì vậy, vai trò của DLXH trong thực tế điều hành, quản lý xã hội, thực hiện PLDC ở cơ sở là rất quan trọng. DLXH thể hiện những chức năng cơ bản như: đánh giá, điều tiết các mối quan hệ xã hội, giáo dục, giám sát, tư vấn, phản biện, và giải tỏa tâm lý - xã hội.
Ở đây, luận văn chỉ đề cập đến việc đánh giá của cán bộ, người dân đối với PLTHDC ở XPT. Trên cơ sở đó, có những phương hướng, giải pháp cụ thé dé nâng cao hiệu quả thực hiện PLDC ở cơ sở hiện nay. Nhu vậy, đề việc triển khai PLTHDC 6 XPT đạt hiệu quả tốt hơn trong thời gian tới, thiết nghĩ các cấp uỷ, chính quyền cũng cần biết đến suy nghĩ, tâm trạng của người dân khi thực hiện bản PLDC của Dang và Nhà nước; thái độ, hành vi và đánh giả của người dân đối với việc thực hiện bản Pháp lệnh; sự khác nhau giữa các loại hình cơ sở trong việc thực hiện và đánh giá thực hiện Pháp lệnh. Điều tra DLXH về PLDC ở XPT sẽ góp phần trả lời được những băn khoăn kế trên; đồng thời, kết quả điều tra cũng sẽ giúp cấp uỷ, chính quyền các cấp nhất là cấp cơ sở năm bắt được tâm tư, đánh giá của người dân về bản Pháp lệnh, từ đó có những động thái phù hợp cho việc thực hiện chủ trương này ngày càng đi vào thực tế cuộc sống.
Do đó tác giả chọn tên dé tài luận văn là “Dur luận xã hội về Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn hiện nay”. Tuy nhiên, do phạm vi luận văn có hạn, trong khi đó, việc điều tra DLXH về PLTHDC lại rất rộng nên tác giả chỉ nghiên cứu dư luận (tập trung vào những thái độ, hành vi và đánh giá của dư luận) đối với việc thực hiện bản Pháp lệnh ở hai địa bàn chọn mẫu. Câu hỏi nghiên cứu - Người dân có suy nghĩ, tâm trạng ra sao khi tiếp nhận thông tin về việc triển khai PLTHDC ở XPT của Dang va Nhà nước? - Thái độ, hành vi và đánh giá của người dân như thế nao đối với việc thực hiện bản Pháp lệnh? - Các loại hình cơ sở khác nhau thì việc thực hiện và đánh giá việc thực hiện Pháp lệnh có gì khác nhau không? - Những yếu tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện PLDC ở phường Phú Lương và xã Hoàng Diệu? 3. Tổng quan nghiên cứu của đề tài Đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu vấn đề này, ở nhiều góc độ khác nhau được đăng tải trên sách, báo, tạp chí.
Trong đó có một số công trình, bài viết như: - Bài viết “Vai trò của Du luận xã hội trong cơ chế dân biết, dân bàn, dan lam, dân kiểm tra” của PGS.TS Mai Quỳnh Nam đăng trên tạp chi Tâm lý học, số 2, năm 2000. Bài viết là một công trình nghiên cứu khoa học có giá trị lớn, tập trung làm rõ vai trò của DLXH trong cơ chế dân biết, dân ban, dân kiếm tra đồng thời chỉ ra con đường hình thành, điều kiện, môi trường chính trị, xã hội khách quan cho sự hình thành DLXH ở Việt Nam hiện nay. Ở đây, tác giả đã “cho thấy vai trò của hoạt động trao đổi, thảo luận trong quá trình phát triển biện chứng của ý kiến đối với sự hình thành DLXH'. Việc cung cấp đầy đủ các thông tin cho nhân dân (thực hiện nội dung dân biết) mới là cách để sự đánh giá của DLXH phản ánh đúng tình trạng xã hội về những vấn đề đang tạo nên mối quan tâm chung.
DLXH phản ánh ý kiến của số đông nên việc dân bàn bạc, góp ý về các thông tin mà họ tiếp nhận được là một khâu quan trọng nhằm nhân rộng tỷ trọng các ý kiến hợp lý đã được thảo luận. Xét về phương diện nhận thức, DLXH là một cấu trúc tinh thần - thực tế, nên nó không chỉ là ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội mà thông qua sự đánh giá xã hội về các hiện tượng, các sự kiện, nó trở thành tiền đề cho hành động thực tiễn dé phat huy hay han chế một hiện tượng, một sự kiện xã hội nào đó theo chiều hướng phù hợp với lợi ích của đa số cộng đồng người. Dân làm là sự biểu hiện hành động xã hội của các nhóm dân cư, các tầng lớp xã hội trên cơ sở họ đã được cung cấp thông tin và đánh giá tình hình thông qua sự thảo luận và ban bạc tập thé. Kiểm tra là hoạt động tất yếu của một xã hội có tổ chức, dé quan ly xã hội.
Chức năng kiểm soát của DLXH có ý nghĩa tích cực trong hoạt động này. DLXH được hình thành chịu sự chi phối của các giá frỊ, chuẩn mực xã hội nhưng khi đã hình thành nó lại tac động đến các chuẩn mực, giá trị xã hội. Thanh tra nhân dân có vai trò to lớn trong việc tăng cường hiệu quả của hoạt động thanh tra nhà nước nhằm duy trì các giá trị, chuẩn mực xã hội được quy định thành pháp luật hay đã trở thành các phong tục, tập quán tốt đẹp trong đời song cong đồng [22. Bên cạnh đó, bài viết còn chỉ ra vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng trong việc hình thành, thể hiện DLXH và thông qua DLXH tác động đến cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” và các quy luật hình thành DLXH nói chung và về cơ chế trên nói riêng ở Việt Nam.
Tuy nhiên, bài viết chưa đi vào phân tích những đánh giá của người dân về việc thực hiện cơ chế “dan biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. - Cuốn sách “Tam ly học xã hội trong qua trình thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở” cũng là một công trình nghiên cứu công phu và có ý nghĩa lý luận và thực tiễn lớn do Khoa Tâm lý học - Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh chủ trì, PGS.TS Trần Ngọc Khuê chủ nhiệm. Cuốn sách đã tập trung làm rõ sự tác động qua lại của một sé yéu t6 tam ly xã hội co bản như nhân cách, uy tín, nhận thức của cán bộ cơ sở, phong cách của người lãnh đạo, quản lý cấp cơ sở, mối quan hệ nhu cầu, lợi ích, tâm lý làng xã, tâm lý phụ nữ nông thôn, tâm lý tôn giáo,. đối với việc thực hiện QCDC ở cơ sở hiện nay.
Đánh gia thực trạng và nguyên nhân từ góc độ tâm lý xã hội của việc thực hiện QCDC ở cơ sở hiện nay và đề xuất một số biện pháp cơ bản nhằm thực hiện có hiệu quả QCDCở cơ sở trong thời kỳ mới.