ĐẶT VẤN ĐỀ Ngành chăn nuôi nƣớc ta hiện nay đang là một trong những ngành sản xuất quan trọng đóng góp đáng kể cho nền kinh tế quốc dân. Đặc biệt chăn nuôi gia cầm đã và đang đƣợc chú trọng phát triển và chuyển dịch theo hƣớng tích cực từ chăn nuôi nhỏ lẻ sang chăn nuôi trang trại quy mô tập chung với hàng trăm triệu con gia cầm, thủy cầm các loại. Song song với chăn nuôi đó là dịch bệnh luôn luôn tồn tại, một trong số bệnh mà ta cần quan tâm đó là bệnh Cúm gia cầm. Bệnh cúm gia cầm thể độc lực cao đƣợc Tổ chức Dịch tễ Thế giới (OIE) xếp vào bảng A các bệnh truyền nhiễm cực kỳ nguy hiểm.
Từ cuối năm 2003 trở lại đây, bệnh cúm gia cầm type A đã và đang đƣợc dự đoán trong nhiều năm nữa vẫn là mối đe dọa nguy hiểm cho sự phát triển của ngành chăn nuôi gia cầm ở nƣớc ta và cho sức khoẻ cộng đồng. Cùng với những thiệt hại do bệnh gây ra, ngƣời ta còn lo ngại đến vấn đề biến chủng của virus cúm gia cầm. Năm 2014 tại Việt Nam đã phát hiện chủng virus cúm gia cầm type A/H5N6 tại một số tỉnh nhƣ Lạng Sơn, Hà Tĩnh, Lào Cai, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bắc Giang, Phú Thọ, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, gây ra những ổ dịch tại các địa phƣơng này.Tháng 7 năm 2015, tại một ổ dịch cúm gia cầm tại Nghệ An đã phát hiện đƣợc chủng virus cúm gia cầm mới là A/Mdk/Vietnam(NgheAn)/NCVD15A52/2015(H5N6) và việc nghiên cứu độc lực của chủng virus cúm A/H5N6 mới này là hết sức cần thiết để đánh giá mức độ gây bệnh từ đó đƣa ra các biện pháp xử lý kịp thời. Phòng chống dịch cúm gia cầm là một trong những chƣơng trình phòng chống dịch bệnh cấp quốc gia.
Việt Nam và một số nƣớc trên thế giới đã tiến hành đồng bộ các biện pháp nhƣ tiêu hủy đàn gia cầm, cấm lƣu thông tiêu thụ gia cầm và sản phẩm gia cầm, kiểm soát giết mổ và các biện pháp an toàn sinh học. Mặc dù những biện pháp này đã cho những kết quả nhất định song rất tốn kém và gây thiệt hại lớn về kinh tế. Vì thế, song song với việc áp dụng các biện pháp đồng bộ khác, việc sử dụng vacxin tiêm phòng để tạo đáp ứng miễn dịch chủ động chống lại bệnh cúm là một biện pháp hỗ trợ tích cực và không thể thiếu trong việc phòng và hạn chế bệnh. Chính vì vậy, trong công tác phòng và chống dịch, việc giám sát khả năng đáp ứng miễn dịch với vacxin của gia cầm là nhiệm vụ bắt buộc phải tiến hành.
1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhằm đánh giá độc lực của chủng virus cúm gia cầm A/H5N6 và đánh giá mức độ bảo hộ trƣớc bệnh cúm gia cầm A/H5N6 của gà với một số loại vacxin hiện hành chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: ”Nghiên cứu độc lực của chủng virus cúm gia cầm A/Mdk/Vietnam(NgheAn)/NCVD15A52/2015(H5N6) phân lập tại Việt Nam và đánh giá hiệu lực của một số loại vacxin phòng bệnh”. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI - Đánh giá đƣợc độc lực của chủng virus cúm gia cầm mới phân lập đƣợc tại Nghệ An A/Mdk/Vietnam(NgheAn)/NCVD15A52/2015(H5N6). - Đánh giá mức độ bảo hộ của một số loại vacxin hiện đang lƣu hành đối với chủng virus A/H5N6 clade 2. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI - Hiểu biết rõ hơn về bệnh cúm gia cầm, về virus cúm gia cầm, đặc biệt là chủng virus cúm A/Mdk/Vietnam(NgheAn)/NCVD15A52/2015(H5N6).
- Kết quả đánh giá mức độ bảo hộ của một số loại vacxin hiện hành sẽ là cơ sở để phòng chống bệnh Cúm gia cầm do chủng virus mới này gây nên.PHẦN 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. SƠ LƢỢC VỀ BỆNH CÚM GIA CẦM 2. Khái niệm về bệnh cúm gia cầm Bệnh cúm ở gia cầm (Avian Influenza) còn gọi là bệnh cúm gà hay cúm của loài chim.
Đây là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi virus cúm type A thuộc họ Orthomyxoviridae. Virus cúm gia cầm gây bệnh cho gà, vịt, ngan, ngỗng, gà tây, chim cút, đà điểu, các loài chim cảnh và chim hoang dã. Nguy hiểm hơn, bệnh có thể lây sang ngƣời và một số loài thú khác. Trƣớc đây, bệnh này còn đƣợc gọi là bệnh dịch hạch gà (fowl plague) nhƣng từ Hội nghị Quốc tế lần thứ nhất về bệnh cúm gia cầm tại Beltsville - Mỹ năm 1981, bệnh đã đƣợc thay thế với tên gọi là bệnh cúm gia cầm độc lực cao (Highly Pathogenic Avian Inluenza - HPAI) để chỉ các virus cúm type A có độc lực mạnh, gây lây lan nhanh, tỷ lệ tử vong cao.
Lịch sử bệnh cúm gia cầm trên thế giới Bệnh cúm ở gia cầm cũng nhƣ bệnh cúm ở ngƣời đã xuất hiện từ cách đây rất lâu. Năm 412 trƣớc Công nguyên, Hippocrates đã mô tả về bệnh cúm. Trong hơn 100 năm qua, đã có 4 vụ đại dịch ở ngƣời xảy ra vào các năm 1889, 1918, 1957 và 1968 (Trần Hữu Cổn và Bùi Quang Anh, 2004). Năm 1918, đại dịch cúm xảy ra ở châu Âu do virus cúm type A H1N1 gây ra, đƣợc gọi là dịch cúm Tây Ban Nha, khiến cho 20-40 triệu ngƣời chết.
Đến năm 1957, virus H2N2 xuất hiện ở miền Nam Trung Quốc, gây ra bệnh cúm châu Á. Năm 1968, đến lƣợt virus H3N2 là nguồn gốc gây bệnh cúm ở Hồng Kông. Năm 1977, virus H1N1 quay trở lại gây bệnh cúm Nga, nhƣng không kinh hoàng nhƣ năm 1918. Năm 1878, tại Italia đã xảy ra một bệnh gây tỷ lệ tử vong rất cao ở đàn gia cầm, sau đó đƣợc đặt tên là bệnh dịch hạch gia cầm.
Đến năm 1901, Centanni và Savonuzzi đã đề cập đến ổ dịch này đƣợc gây ra bởi virus qua lọc (filterable agent). Nhƣng phải đến năm 1955 Schaffer mới xác định đƣợc virus đó chính là virus cúm type A (H7N1 và H7N7) gây chết nhiều gà, gà tây và nhiều loài khác. Năm 1963 virus cúm type A đã đƣợc phân lập từ gà tây ở Bắc Mỹ do loại thủy cầm di trú dẫn 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhập vào. Bệnh cũng đƣợc Beard mô tả tƣơng đối kỹ vào năm 1971 qua đợt dịch cúm khá lớn trên gà tây ở Mỹ (Beard; Brugh và Webter,1987) Những chủng virus đặc biệt này đã gây ra dịch cúm gia cầm ở nhiều vùng, nhiều quốc gia trên thế giới trong thời gian cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX nhƣ ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Phi, Trung Đông, Viễn Đông, Anh, Liên Xô (cũ) (Vũ Thị Mỹ Hạnh và Tô Long Thành, 2008; Suarez và Pantin-Jackwood 2008).
Trƣớc đây ngƣời ta gọi bệnh này là bệnh dịch tả gà (fowl plague) hay bệnh dịch tả gà giả, nhƣng từ Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về bệnh cúm gia cầm tại Beltsville, Mỹ (1981) đã thay thế tên này bằng tên bệnh cúm truyền nhiễm cao ở gia cầm hay bệnh cúm gia cầm thể độc lực cao (Highly Pathogenic Avian Influenza-HPAI) (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2005). Từ khi phát hiện ra virus cúm type A, các nhà khoa học đã tăng cƣờng nghiên cứu và thấy virus cúm có ở nhiều loài chim hoang dã và gia cầm nuôi ở những vùng khác nhau trên thế giới. Bệnh dịch nghiêm trọng nhất xảy ra ở gia cầm là những chủng gây bệnh cao thuộc phân type H5 và H7, nhƣ ở Scotland năm 1950 là H5N1, ở Mỹ năm 1983-1984 là H5N2. Cuối thập kỷ 60, phân type H1N1 thấy ở lợn và có liên quan đến những ổ dịch ở gà tây.
Mối liên quan giữa lợn-gà tây là những dấu hiệu đầu tiên về virus cúm ở động vật có vú có thể lây nhiễm và gây bệnh cho gia cầm. Những nghiên cứu về phân type H1N1 đều cho thấy rằng virus cúm type A đã ở lợn và truyền lây cho gà tây, ngoài ra phân type H1N1 ở vịt còn truyền cho lợn. Một số chủng virus cúm type A điển hình gây bệnh ở gia cầm đã đƣợc phát hiện trong những ổ dịch ở động vật có vú. Sự lây nhiễm từ chim hoang dã sang gia cầm đã có bằng chứng từ trƣớc năm 1970 nhƣng chỉ đƣợc công nhận khi xác định đƣợc tỷ lệ nhiễm virus cúm cao ở một số loài thủy cầm di trú (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2005).
Dịch cúm gia cầm bùng nổ liên tục khắp các châu lục trên thế giới đã thúc đẩy các hiệp hội chăn nuôi gia cầm và các nhà khoa học tổ chức nhiều hội thảo chuyên đề về bệnh. Từ đó đến nay, trong các hội thảo về dịch tễ, bệnh cúm gia cầm luôn là một trong những nội dung đƣợc coi trọng. Điều này cho thấy bệnh cúm gia cầm ngày càng trở nên nguy hiểm, gây nhiều thiệt hại về kinh tế cho ngành chăn nuôi gia cầm trên toàn cầu. Càng đặc biệt nguy hiểm hơn khi virus 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cúm gia cầm “vƣợt hàng rào về loài”, thích nghi gây bệnh ở ngƣời với tỷ lệ tử vong rất cao (Pantin-Jackwood và cs, 2008).
* Từ năm 2003 đến năm 2005 Có 10 quốc gia và vùng lãnh thổ xuất hiện dịch cúm gia cầm H5N1 gồm Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Campuchia, Lào, Indonesia, Trung Quốc, Malaysia, Hồng Kông, Việt Nam (Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống cúm gia cầm, 2005). - Hàn Quốc: dịch cúm gia cầm H5N1 xảy ra từ 12/12/2003 đến 24/03/2004 với gần 400 ngàn gia cầm tiêu hủy; một ổ dịch cúm gia cầm H5N2 kết thúc ngày 10/12/2004. - Nhật bản: dịch cúm gia cầm H5N1 xảy ra từ 12/01/2004, đã tiêu hủy hơn 275 nghìn gà; ổ dịch cuối cùng xảy ra ngày 05/05/2004. - Thái Lan: ổ dịch H5N1 đầu tiên đƣợc xác định vào ngày 23/01/2004 ở tỉnh Chiang Mai.
Trong đợt dịch thứ nhất có 190 ổ dịch ở 89 huyện thuộc 42 tỉnh; số gia cầm tiêu hủy khoảng 30 triệu con. Đợt dịch thứ 2 phát lại từ 03/07/2004 đến 14/02/2005 có 1.552 điểm phát dịch tại 777 xã của 264 huyện của 51 tỉnh. Số gia cầm tiêu hủy là hơn 850 nghìn gà, hơn 687 nghìn vịt và khoảng 274 ngàn các loại khác. Gần đây dịch vẫn xảy ra rải rác, ngày 17/03/2005 dịch xảy ra trên 1 đàn gà 50 con tại tỉnh Sukhothai.
- Campuchia: dịch H5N1 xảy ra từ ngày 24/01/2004. Ổ dịch gần đây nhất xảy ra ngày 24/03/2005 tại tỉnh Kompot làm chết 19 gà thả vƣờn. - Lào: dịch H5N1 bắt đầu xuất hiện từ 27/01/2004 đến 13/02/ 2004 ở 3 tỉnh, đã tiêu hủy hơn 155 nghìn gà. - Indonesia: dịch cúm gia cầm H5N1 xuất hiện vào tháng 01/2004, đến tháng 11/2004 đã có 101 huyện thuộc 16/33 tỉnh có dịch.
Ngày 23/03/2005 dịch tiếp tục lây lan ở nam đảo Sulawesi làm nhiễm bệnh khoảng 128 ngàn gà ở 4 tỉnh, trong đó ổ dịch lớn nhất ở tỉnh Sidrap làm 101.400 gà nhiễm bệnh.