Phân tích doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong hoạt động xây dựng dân dụng tại Hà Nội

Luận án tiến sĩ nghiên cứu doanh thu chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt đông xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Trần Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: Đoàn Xuân Tiên
• Trường học: Học Viện Tài Chính
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Doanh Thu, Chi Phí Và Kết Quả Kinh Doanh Trong Xây Dựng Dân Dụng Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG TRONG DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG
• 1.1. Hoạt động xây dựng và đặc điểm của hoạt động xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí xác định kết quả kinh doanh
• 1.2. Khái niệm và phân loại hoạt động xây dựng
• 1.3. Đặc điểm của hoạt động xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh
• 1.4. Hợp đồng xây dựng, phân loại hợp đồng xây dựng
• 1.5. Đặc điểm của hợp đồng xây dựng ảnh hưởng đến kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh
• 1.6. Các khái niệm, nội dung doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 1.7. Khái niệm, nội dung kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 1.8. Khái niệm, nội dung doanh thu hoạt động xây dựng
• 1.9. Khái niệm, nội dung chi phí hoạt động xây dựng
• 1.10. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 1.11. Quan điểm tiếp cận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng theo giao dịch
• 1.12. Quan điểm tiếp cận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng theo hợp đồng
• 1.13. Kinh nghiệm áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế doanh thu từ hợp đồng với khách hàng IFRS15
• 1.13.1. Chuẩn mực kế toán quốc tế
• 1.13.2. Ưu, nhược điểm của chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS 15
• 1.13.3. Kinh nghiệm của các nước trên thế giới khi áp dụng IFRS 15
• 1.14. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG DÂN DỤNG TẠI HÀ NỘI
• 2.1. Tổng quan về hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.2. Lịch sử phát triển của ngành xây dựng dân dụng Việt Nam và Hà Nội
• 2.3. Đặc điểm tổ chức quản lý và hoạt động sản xuất kinh doanh
• 2.4. Đặc điểm cơ chế quản lý tài chính trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.5. Thực trạng áp dụng mô hình tổ chức bộ máy kế toán
• 2.6. Thực trạng áp dụng các chính sách kế toán
• 2.7. Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.8. Thực trạng áp dụng hợp đồng xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.9. Thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.10. Phương pháp xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.11. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.11.1. Trình bày thông tin doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trên báo cáo tài chính
• 2.11.2. Đánh giá thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.11.3. Những thành tựu đã đạt được
• 2.11.4. Những hạn chế còn tồn tại
• 2.11.5. Nguyên nhân của những hạn chế
• 2.11.6. Đánh giá thực trạng áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS 15 trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 2.12. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ, XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH HOẠT ĐÔNG XÂY DỰNG TRONG CÁC ĐƠN VỊ XÂY DỰNG DÂN DỤNG TẠI HÀ NỘI
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.2. Định hướng phát triển của doanh nghiệp xây dựng nói chung và các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội nói riêng
• 3.3. Yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.4. Phương hướng hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.5. Giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.5.1. Hoàn thiện xác định hoạt động xây dựng
• 3.5.2. Hoàn thiện thời điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 3.5.3. Hoàn thiện phương pháp xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 3.5.4. Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng
• 3.5.5. Hoàn thiện trình bày thông tin trên báo cáo tài chính
• 3.6. Điều kiện để thực hiện các giải pháp nhằm hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội
• 3.6.1. Đối với Nhà nước và cơ quan quản lý
• 3.6.2. Đối với các doanh nghiệp xây dựng dân dụng
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Doanh thu xây dựng

Trong ngành xây dựng, doanh thu xây dựng là một yếu tố quan trọng phản ánh hiệu quả hoạt động kinh doanh. Doanh thu này được xác định từ các hợp đồng xây dựng, bao gồm cả hợp đồng xây dựng dân dụng và công nghiệp. Theo nghiên cứu, doanh thu từ hoạt động xây dựng dân dụng tại Hà Nội chiếm tỷ trọng lớn trong tổng doanh thu của ngành. Việc ghi nhận doanh thu cần tuân thủ các chuẩn mực kế toán quốc tế, đặc biệt là IFRS 15, nhằm đảm bảo tính chính xác và minh bạch. Các doanh nghiệp cần có chiến lược rõ ràng trong việc dự báo doanh thu từ các dự án, từ đó có thể lập kế hoạch tài chính hiệu quả. Một trong những thách thức lớn là xác định thời điểm ghi nhận doanh thu, điều này phụ thuộc vào tiến độ thực hiện hợp đồng và các điều khoản trong hợp đồng. Theo báo cáo tài chính, doanh thu từ các dự án xây dựng dân dụng tại Hà Nội đã có sự tăng trưởng ổn định trong những năm qua, cho thấy tiềm năng phát triển của ngành này.

1.1. Phân tích doanh thu

Phân tích doanh thu xây dựng giúp các doanh nghiệp hiểu rõ hơn về nguồn thu nhập của mình. Các chỉ số tài chính như tỷ lệ lợi nhuận gộp, tỷ lệ doanh thu trên chi phí là những yếu tố quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh doanh. Việc phân tích này không chỉ giúp doanh nghiệp nhận diện được các nguồn doanh thu chính mà còn giúp họ điều chỉnh chiến lược kinh doanh cho phù hợp. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc tối ưu hóa doanh thu từ các hợp đồng xây dựng là rất cần thiết. Các doanh nghiệp cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng dịch vụ và sản phẩm để thu hút khách hàng, từ đó gia tăng doanh thu.

II. Chi phí xây dựng

Chi phí trong ngành xây dựng bao gồm nhiều loại hình khác nhau như chi phí đầu tư, chi phí nhân công, và chi phí vật liệu. Việc quản lý chi phí xây dựng hiệu quả là một trong những yếu tố quyết định đến kết quả kinh doanh. Các doanh nghiệp cần có hệ thống kế toán chặt chẽ để theo dõi và kiểm soát chi phí. Theo nghiên cứu, nhiều doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội vẫn gặp khó khăn trong việc quản lý chi phí, dẫn đến tình trạng lãng phí và giảm lợi nhuận. Việc áp dụng các công nghệ mới trong quản lý chi phí có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất. Hơn nữa, việc phân tích chi phí cũng giúp doanh nghiệp đưa ra các quyết định chiến lược về giá cả và đầu tư.

2.1. Quản lý chi phí

Quản lý chi phí xây dựng là một nhiệm vụ quan trọng trong kế toán doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản lý chi phí hiệu quả để theo dõi và kiểm soát các khoản chi. Việc phân tích chi phí theo từng dự án giúp doanh nghiệp nhận diện được các khoản chi không cần thiết và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Theo báo cáo tài chính, nhiều doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội đã áp dụng các phương pháp quản lý chi phí hiện đại, từ đó giảm thiểu lãng phí và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Việc tối ưu hóa chi phí không chỉ giúp doanh nghiệp tăng lợi nhuận mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

III. Kết quả kinh doanh

Kết quả kinh doanh trong ngành xây dựng được xác định dựa trên sự chênh lệch giữa doanh thu và chi phí. Việc xác định kết quả kinh doanh chính xác là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các chỉ số như lợi nhuận ròng, tỷ suất lợi nhuận gộp là những yếu tố quan trọng để đánh giá tình hình tài chính của doanh nghiệp. Theo nghiên cứu, nhiều doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội đã đạt được kết quả kinh doanh khả quan nhờ vào việc tối ưu hóa quy trình sản xuất và quản lý tài chính. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đạt được kết quả kinh doanh mong muốn do quản lý chi phí chưa hiệu quả.

3.1. Đánh giá kết quả kinh doanh

Đánh giá kết quả kinh doanh là một phần quan trọng trong kế toán doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cần thường xuyên theo dõi và phân tích các chỉ số tài chính để có cái nhìn tổng quan về hiệu quả hoạt động của mình. Việc sử dụng các công cụ phân tích tài chính hiện đại sẽ giúp doanh nghiệp đưa ra các quyết định chính xác hơn. Theo báo cáo tài chính, nhiều doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội đã có sự cải thiện đáng kể trong kết quả kinh doanh nhờ vào việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín mà còn tạo ra cơ hội phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hoạt động xây dựng cơ bản, đặc biệt là phân khúc xây dựng dân dụng, giữ vai trò huyết mạch trong việc kiến tạo cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế quốc dân. Số liệu thống kê chỉ ra rằng nguồn vốn đầu tư vào ngành xây dựng cơ bản chiếm xấp xỉ 35% tổng vốn đầu tư toàn xã hội; trong đó xây dựng cơ sở hạ tầng chiếm 41,2%, xây dựng dân dụng chiếm 40,6% và phần còn lại thuộc về xây dựng công nghiệp. Giai đoạn 2015–2019 ghi nhận tốc độ tăng trưởng bình quân của ngành đạt trên 7% (đỉnh điểm đạt 10,8% vào năm 2015 trước khi điều chỉnh về mức 6,76% năm 2020 do tác động của đại dịch Covid-19). Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng cùng sự xuất hiện của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, ACFTA và AFTA, ngành xây dựng dân dụng đứng trước yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc mô hình quản trị tài chính nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, thực tiễn hạch toán tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng (DNXDDD) trên địa bàn Thành phố Hà Nội đang bộc lộ khoảng trống học thuật và thực tiễn nghiêm trọng:

• Research gap 1: Sự thiếu hụt một khung lý thuyết kế toán tài chính hoàn chỉnh tiếp cận theo bản chất "nghĩa vụ thực hiện theo hợp đồng" (performance obligations) và "chuyển giao quyền kiểm soát" (transfer of control) theo chuẩn mực quốc tế IFRS 15 (thay thế IAS 11 và IAS 18), trong khi hệ thống kế toán Việt Nam vẫn duy trì hạch toán dựa trên giao dịch truyền thống theo VAS 14, VAS 15 và Thông tư 200/2014/TT-BTC.
• Research gap 2: Thiếu vắng các mô hình kế toán ghi nhận chi phí hợp đồng có khả năng vốn hóa thành tài sản (contract asset costs) và phương pháp đo lường doanh thu tương ứng với tiến độ thực hiện cam kết đối với các hợp đồng xây dựng dân dụng kéo dài qua nhiều kỳ kế toán.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập cụ thể:

• Câu hỏi 1 (Q1): Cơ sở lý luận về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng theo tiếp cận giao dịch và tiếp cận hợp đồng bao gồm những nội dung cấu thành nào?

• Câu hỏi 2 (Q2): Các đặc điểm kinh tế - kỹ thuật đặc thù của DNXDDD chi phối như thế nào đến việc nhận diện thời điểm, phương pháp đo lường và trình bày thông tin tài chính?

• Câu hỏi 3 (Q3): Thực trạng áp dụng chính sách kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh tại các DNXDDD tại Hà Nội đang bộc lộ những rào cản và sai lệch trọng yếu nào so với chuẩn mực kế toán quốc tế?

• Câu hỏi 4 (Q4): Cần thiết lập mô hình và điều kiện chuyển đổi nào để hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các DNXDDD tại Hà Nội tiệm cận IFRS 15?

• Giả thuyết 1 (H1): Việc chuyển đổi phương pháp ghi nhận doanh thu từ cách tiếp cận giao dịch sang mô hình 5 bước dựa trên nghĩa vụ hợp đồng theo IFRS 15 sẽ phản ánh trung thực, hợp lý hơn hiệu quả tài chính và dòng tiền của DNXDDD.

• Giả thuyết 2 (H2): Đo lường chi phí xây dựng theo từng nghĩa vụ thực hiện (performance obligation) kết hợp vốn hóa chi phí thực hiện hợp đồng đủ điều kiện sẽ kiểm soát biến động kết quả kinh doanh chính xác hơn phương pháp tập hợp chi phí truyền thống theo khoản mục.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Thực thể (Entity Theory), Lý thuyết Sở hữu (Proprietary Theory), Lý thuyết Kế toán Động (Dynamic Accounting) và Khuôn mẫu Báo cáo Doanh thu Hợp đồng IFRS 15. Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn Hà Nội (tổng công ty, công ty cổ phần, công ty TNHH với tư cách nhà thầu chính và nhà thầu phụ) trong khung thời gian dữ liệu từ năm 2016 đến 2020.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong lĩnh vực xây lắp đã trải qua quá trình tiến hóa lý thuyết sâu sắc từ kế toán tĩnh sang kế toán động và kế toán dựa trên hợp đồng:

[Kế toán Tĩnh / Lý thuyết Sở hữu]
(Chatfield 1977; Hicks 1989)
[Kế toán Động / Tiếp cận Giao dịch]
(Edward & Bell 1961; Mai Ngọc Anh 2014; VAS 14/15)
[Kế toán Hợp đồng / IFRS 15]
(Bruce Founder 2009; Yuri Biondi et al. 2011; Lamoreaux 2012; Trần Thị Ngọc Anh 2021)

Giai đoạn trước năm 2018, hệ thống kế toán quốc tế vận hành dựa trên IAS 11 (Hợp đồng xây dựng) và IAS 18 (Doanh thu). Theo Bruce Founder (2009) trong công trình "A fresh look at revenue recognition", việc ghi nhận doanh thu theo chuẩn mực cũ bộc lộ sự thiếu nhất quán giữa các quốc gia và không phản ánh đúng bản chất của các giao dịch phức hợp. Tiếp nối hướng tiếp cận này, Yuri Biondi, Jonathan C. Glover và các cộng sự (2011) đã chỉ ra những lỗ hổng trong khuôn mẫu của IASB và FASB khi tách rời việc ghi nhận doanh thu và lợi nhuận, đồng thời đề xuất cơ chế ghi nhận gắn liền với tính chắc chắn của cam kết thanh toán. Mathew G. Lamoreaux (2012) trên Journal of Accounting phân tích bước chuyển mang tính cách mạng khi IASB và FASB cùng đề xuất chuẩn mực hợp nhất ghi nhận doanh thu dựa trên cam kết chuyển giao hàng hóa, dịch vụ.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hà Thị Thúy Vân (2011), Nguyễn Thị Thanh Loan (2014), Trương Thanh Hằng (2014), Đỗ Minh Thoa (2015), và Trần Tuấn Anh (2016) chủ yếu tiếp cận theo giao dịch phát sinh dựa trên VAS 14 và VAS 15. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Loan (2014) về các doanh nghiệp xây dựng thủy điện đã phân định kế toán tài chính và kế toán quản trị, nhưng chưa tiếp cận theo IFRS 15 mà thuần túy dựa trên VAS 15 và IAS 11. Các nghiên cứu gần đây của Lương Khánh Chi (2017), Nguyễn Diệu Linh (2019) và Vũ Thị Quỳnh Chi (2019) đã bước đầu nghiên cứu IFRS 15 nhưng tập trung vào ngành sản xuất xi măng và dịch vụ viễn thông di động.

Trong bức tranh tổng quan đó, cuộc tranh luận học thuật nảy sinh giữa hai trường phái:

• Trường phái truyền thống (VAS 14/15, IAS 11/18): Ghi nhận doanh thu khi chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích kinh tế gắn liền với quyền sở hữu, đo lường chi phí tương ứng theo nguyên tắc phù hợp (Matching Principle).
• Trường phái hiện đại (IFRS 15): Ghi nhận doanh thu khi và chỉ khi khách hàng đạt được "quyền kiểm soát" đối với tài sản được tạo ra theo tiến trình thời gian hoặc tại một thời điểm, căn cứ vào các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt.

Luận án định vị vị trí tiên phong bằng việc so sánh thực tiễn áp dụng IFRS 15 tại hai tập đoàn đa quốc gia: Tập đoàn dầu khí Petrofac (Vương quốc Anh) và Tập đoàn xây dựng hạ tầng Bouygues (Pháp). Báo cáo tài chính ngày 30/6/2018 của Petrofac và Báo cáo tài chính của Bouygues cho thấy việc bóc tách nghĩa vụ thực hiện và ghi nhận tài sản hợp đồng (contract assets)/nợ phải trả hợp đồng (contract liabilities) đã thay đổi căn bản cấu trúc Bảng cân đối kế toán. Luận án khỏa lấp khoảng trống khi áp dụng các nguyên lý này vào bối cảnh các DNXDDD tại Hà Nội, nơi các điều khoản hợp đồng xây dựng có độ phân tán cao và cơ chế kiểm soát tiến độ còn lỏng lẻo.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Thực thể và Lý thuyết Kế toán Động thông qua việc tái định nghĩa doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong môi trường hợp đồng xây dựng phức hợp:

1. Mở rộng Lý thuyết Kế toán Động: Chứng minh rằng dòng vận động của chi phí và thu nhập trong xây dựng dân dụng không chỉ đơn thuần phát sinh từ các giao dịch rời rạc mà là chuỗi liên tục tạo lập giá trị gắn với việc thực hiện từng nghĩa vụ hợp đồng riêng rẽ.
2. Định hình khái niệm doanh thu hoạt động xây dựng theo tiếp cận giá trị gia tăng gián tiếp: Luận án xác lập: "Doanh thu hoạt động xây dựng là tổng giá trị lợi ích kinh tế mà công ty xây dựng thu được từ hoạt động đấu thầu, tổ chức thực hiện hoạt động xây dựng, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu một cách gián tiếp".
3. Chuẩn hóa khái niệm chi phí hoạt động xây dựng: Xác định rõ: "Chi phí hoạt động xây dựng là tổng giá trị của các khoản tiêu hao nguồn lực kinh tế liên quan đến HĐXD, làm giảm lợi ích kinh tế của DN xây dựng không bao gồm các trường hợp làm giảm vốn chủ sở hữu một cách trực tiếp".
4. Phát triển lý thuyết kết quả toàn diện (Comprehensive Income) của SFAS 130 và Chambers (1998): Khẳng định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng phải được đo lường trên cơ sở đối sánh giữa doanh thu ghi nhận theo nghĩa vụ thực hiện hoàn thành với chi phí tương ứng được phân bổ, bóc tách hoàn toàn các biến động không gắn với cam kết hợp đồng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Kế toán Động, Lý thuyết Thực thể và Khuôn mẫu IFRS 15. Mô hình phân tích vận hành dựa trên quy trình 5 bước chuẩn hóa cho DNXDDD:

[Bước 1: Nhận diện Hợp đồng Xây dựng (HĐXD)]
[Bước 2: Bóc tách Nghĩa vụ Thực hiện (Performance Obligations)]
[Bước 3: Xác định Giá trị Giao dịch (Transaction Price & Variations)]
[Bước 4: Phân bổ Giá trị Giao dịch cho từng Nghĩa vụ Thực hiện]
[Bước 5: Ghi nhận Doanh thu & Chi phí theo Chuyển giao Quyền Kiểm soát]

• Bước 1 - Xác định HĐXD: Nhận diện điều kiện kết hợp hoặc sửa đổi hợp đồng khi có thay đổi thiết kế hoặc phát sinh khối lượng ngoài dự toán ban đầu.
• Bước 2 - Xác định nghĩa vụ thực hiện riêng biệt: Bóc tách các gói thầu xây thô, hoàn thiện, cơ điện (M&E) hoặc dịch vụ tư vấn quản lý dự án đi kèm.
• Bước 3 - Xác định giá giao dịch: Đo lường giá cố định, đơn giá điều chỉnh kết hợp các khoản biến động (thưởng tiến độ, phạt vi phạm, bồi hoàn trượt giá).
• Bước 4 - Phân bổ giá giao dịch: Căn cứ vào giá bán độc lập ước tính (standalone selling prices) của từng hạng mục công trình.
• Bước 5 - Ghi nhận doanh thu: Xác định thời điểm chuyển giao quyền kiểm soát theo thời gian (over time) dựa trên phương pháp đầu vào (chi phí phát sinh lũy kế) hoặc phương pháp đầu ra (khối lượng nghiệm thu kỹ thuật).

Điều kiện biên của khung phân tích: Áp dụng đối với các hợp đồng xây dựng dân dụng có văn bản pháp lý chặt chẽ, có khả năng đo lường tin cậy tiến độ thi công và khách hàng có quyền kiểm soát tài sản hình thành trong quá trình xây dựng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan Triết học Thực chứng Hậu kỳ (Post-Positivism) kết hợp phương pháp luận Duy vật Biện chứng, nghiên cứu các hiện tượng kế toán trong mối quan hệ vận động biện chứng giữa cơ sở hạ tầng kinh tế và kiến trúc thượng tầng pháp lý. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) lồng ghép chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và định lượng mô tả - suy luận.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua ba tầng dữ liệu:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích khung pháp lý chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS, Thông tư 200, Thông tư 133, Luật Xây dựng 2014/2020) và thông lệ quốc tế (IFRS 15, IAS 11, IAS 18).
• Cấp độ trung mô: Khảo sát cấu trúc ngành xây dựng dân dụng tại Hà Nội và các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô từ Bộ Xây dựng và Báo cáo FPTS.
• Cấp độ vi mô: Phân tích sâu thực tiễn hạch toán tại các đơn vị xây dựng điển hình (Tổng công ty VINACONEX, VIMECO, Công ty Cổ phần Xây dựng Nhà số 1 thuộc Handico, Tổng công ty Sông Đà, Tập đoàn Tây Bắc).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được tiến hành công phu qua 3 cuộc khảo sát độc lập:

Cuộc khảo sát	Phương pháp & Công cụ	Đối tượng khảo sát	Cỡ mẫu (Phát ra / Thu về)	Tỷ lệ phản hồi	Mục tiêu dữ liệu
Khảo sát 1	Phỏng vấn sâu bán cấu trúc	4 kế toán viên (Vimeco, Handico 1, Tây Bắc, Sông Đà 1), 2 nhà quản lý (Vinaconex, Handico), 2 kiểm toán viên độc lập	8 / 8 chuyên gia	100%	Nhận diện đặc điểm tổ chức bộ máy kế toán, quy trình thi công và cơ chế quản lý tài chính
Khảo sát 2	Bảng hỏi đóng/mở (Email, Google Docs, trực tiếp)	Kế toán trưởng, nhân viên kế toán, nhà quản trị doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội	100 / 65 phiếu hợp lệ	65%	Đo lường thực trạng áp dụng phương pháp xác định thời điểm, ghi nhận doanh thu, chi phí, trình bày BCTC
Khảo sát 3	Khảo sát chuyên gia chuyên sâu	6 kiểm toán viên, 7 kế toán viên, 5 nhà quản lý, 6 chuyên gia kế toán, 6 giảng viên đại học	30 / 30 chuyên gia	100%	Đánh giá tính khả thi, thuận lợi, rào cản và lộ trình chuyển đổi áp dụng IFRS 15

Phương pháp Tam giác đạc (Triangulation) được thực hiện triệt để:

• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa BCTC kiểm toán công khai, chứng từ kế toán nội bộ (sổ chi tiết TK 511, TK 154, TK 621, TK 622, TK 623, TK 627, TK 337), bảng dự toán công trình và dữ liệu khảo sát bảng hỏi.
• Tam giác đạc điều tra viên (Investigator Triangulation): Kiểm chứng kết quả phỏng vấn độc lập giữa nhóm kế toán viên, kiểm toán viên và cán bộ quản lý dự án.

Độ giá trị cấu trúc (Construct Validity) được bảo đảm thông qua việc xây dựng thang đo dựa trên chuẩn mực quốc tế IFRS 15 và kiểm định thử nghiệm bảng hỏi trước khi phát hành đại trà. Độ tin cậy (Reliability) đạt mức cao nhờ tính đồng nhất trong quy trình thu thập và mã hóa dữ liệu.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp, phân loại và phân tích bằng các công cụ thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ trọng (Descriptive Statistics & Proportion Analysis). Luận án phân tích chi tiết cơ cấu nguồn vốn, tỷ trọng thành phần kinh tế trong ngành xây dựng Hà Nội, cấu trúc mô hình kế toán (tập trung, phân tán, vừa tập trung vừa phân tán), cũng như trích xuất dữ liệu thực tế từ Bảng doanh thu, chi phí từng công trình tại Công ty Cổ phần VIMECO Quý 4/2019 để làm minh chứng thực nghiệm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án phát hiện 5 điểm nghẽn và sai lệch căn bản trong thực tiễn kế toán tại các DNXDDD tại Hà Nội:

1. Lệch pha thời điểm ghi nhận doanh thu và nguyên tắc chuyển giao quyền kiểm soát: 82% doanh nghiệp khảo sát ghi nhận doanh thu thuần túy căn cứ vào biên bản nghiệm thu khối lượng hoàn thành có xác nhận của chủ đầu tư hoặc thời điểm xuất hóa đơn GTGT, thay vì đánh giá sự chuyển giao quyền kiểm soát tài sản theo tiến độ hợp đồng. Điều này dẫn đến sự trì hoãn ghi nhận doanh thu khi hồ sơ thanh toán bị kéo dài.
2. Lẫn lộn giữa đo lường chi phí theo khoản mục và chi phí theo nghĩa vụ hợp đồng: Các doanh nghiệp vẫn tập hợp chi phí theo phương thức cổ điển (TK 621, 622, 623, 627 kết chuyển sang TK 154), không bóc tách chi phí phát sinh để tạo lập hợp đồng (chi phí đấu thầu, chi phí bảo lãnh) và chi phí thực hiện hợp đồng đủ điều kiện vốn hóa thành tài sản (Contract Assets), dẫn đến bóp méo giá thành từng kỳ.
3. Áp dụng sai lệch phương pháp tỷ lệ phần trăm hoàn thành: Phần lớn doanh nghiệp xác định tỷ lệ hoàn thành dựa trên khối lượng công việc được chủ đầu tư nghiệm thu (phương pháp đầu ra chưa chuẩn hóa) thay vì tính toán tỷ lệ chi phí thực tế phát sinh trên tổng chi phí dự toán (phương pháp đầu vào khoa học theo IFRS 15), gây ra sự chênh lệch trọng yếu giữa doanh thu kế toán và doanh thu tính thuế.
4. Trình bày thông tin trên Báo cáo tài chính nghèo nàn, thiếu minh bạch: 100% doanh nghiệp khảo sát không thuyết minh chi tiết về các nghĩa vụ thực hiện chưa hoàn thành, giá trị giao dịch phân bổ cho các nghĩa vụ còn lại, và không phản ánh các chỉ tiêu tài sản hợp đồng/nợ phải trả hợp đồng trên Bảng cân đối kế toán.
5. Rào cản nhân lực và công nghệ trong chuyển đổi IFRS 15: Khảo sát 30 chuyên gia chỉ ra rằng 86,7% nhận định rào cản lớn nhất khi áp dụng IFRS 15 là trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán và sự thiếu vắng hướng dẫn chi tiết từ Bộ Tài chính; 73,3% lo ngại về chi phí nâng cấp hệ thống phần mềm kế toán ERP.

Implications đa chiều

• Đóng góp phát triển lý thuyết: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ sinh thái lý thuyết kế toán hợp đồng tại các thị trường mới nổi (Emerging Markets), giải quyết mâu thuẫn tồn tại hàng thập kỷ giữa Kế toán Dồn tích (Accrual Accounting) và Nguyên tắc Thận trọng (Prudence Concept) trong ghi nhận doanh thu xây lắp.
• Đổi mới phương pháp luận: Xây dựng quy trình 5 bước ghi nhận doanh thu và mô hình vốn hóa chi phí hợp đồng có khả năng tổng quát hóa cho các phân khúc xây dựng hạ tầng, giao thông và công nghiệp.
• Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp: Cung cấp cẩm nang hướng dẫn kế toán bóc tách hợp đồng phức hợp, chuẩn hóa mẫu biểu chứng từ nghiệm thu nội bộ, phân bổ chi phí máy thi công (MTC) dùng chung cho nhiều công trình, và lập bảng thuyết minh chi tiết nghĩa vụ thực hiện trên BCTC riêng.
• Kiến nghị chính sách vĩ mô: Đề xuất lộ trình cho Bộ Tài chính trong việc ban hành Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Việt Nam (VFRS 15) tương thích hoàn toàn với IFRS 15, đồng thời sửa đổi Thông tư 200/2014/TT-BTC nhằm thống nhất quy định giữa kế toán tài chính và pháp luật thuế TNDN đối với hoạt động xây dựng.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật và phạm vi nghiên cứu:

• Giới hạn không gian và mẫu khảo sát: Dữ liệu sơ cấp tập trung tại các doanh nghiệp xây dựng dân dụng trên địa bàn Hà Nội với 65 phiếu khảo sát hợp lệ và 30 chuyên gia, chưa mở rộng ra các trung tâm xây dựng lớn khác như TP. Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng.
• Giới hạn góc độ tiếp cận: Luận án chủ yếu đi sâu vào góc độ kế toán tài chính trên Báo cáo tài chính riêng lẻ của nhà thầu, chưa bao quát kế toán quản trị chuyên sâu và chưa phân tích tác động trên Báo cáo tài chính hợp nhất của các tập đoàn xây dựng đa ngành.
• Giới hạn mô hình định lượng: Nghiên cứu sử dụng chủ yếu phương pháp định tính kết hợp thống kê mô tả, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như Structural Equation Modeling - SEM hoặc hồi quy đa biến) để đo lường định lượng tác động của IFRS 15 đến chất lượng thông tin kế toán (Earnings Quality).

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Mở rộng kiểm định mô hình ghi nhận doanh thu IFRS 15 trên quy mô toàn quốc với mẫu khảo sát lớn hơn và sử dụng mô hình PLS-SEM để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng áp dụng IFRS 15.
2. Nghiên cứu mô hình tích hợp giữa Kế toán Tài chính và Kế toán Quản trị Doanh thu - Chi phí xây dựng dựa trên công nghệ mô hình thông tin công trình (BIM - Building Information Modeling) và hệ thống hoạch định tài nguyên ERP trong kỷ nguyên số 4.0.
3. Nghiên cứu kế toán doanh thu và chi phí hợp đồng xây dựng phức tạp theo mô hình Đối tác công tư (PPP) và các hợp đồng EPC quốc tế.
4. Đánh giá tác động của chuẩn mực IFRS 15 đến mức độ quản trị lợi nhuận (Earnings Management) và chi phí sử dụng vốn của các doanh nghiệp xây dựng niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng trên cả 4 phương diện học thuật, thực tiễn ngành, hoạch định chính sách và lợi ích kinh tế - xã hội:

[Học thuật & Trích dẫn] [Chuyển đổi Ngành XD] [Hoạch định Chính sách] [Minh bạch Xã hội]
- Tiên phong IFRS 15   - Tối ưu hóa vốn     - Lộ trình VFRS 15   - Chống thất thoát
- Tài liệu đào tạo     - Chuẩn hóa ERP      - Hài hòa Thuế/BCTC  - Thu hút vốn FDI

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý thuyết vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu về chuẩn mực IFRS 15 trong lĩnh vực xây lắp tại Việt Nam; trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán tại Học viện Tài chính và các trường đại học khối kinh tế.
• Tác động chuyển đổi ngành: Giúp các tổng công ty xây dựng hàng đầu (Vinaconex, Handico, Sông Đà...) tái cấu trúc quy trình kiểm soát chi phí, quản trị dòng tiền hợp đồng, giảm thiểu rủi ro tranh chấp nghiệm thu và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu tư chiếm tới 35% GDP cả nước.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Cục Quản lý, Giám sát Kế toán, Kiểm toán (Bộ Tài chính) trong việc soạn thảo Đề án áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế tại Việt Nam và xây dựng chuẩn mực VFRS 15.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Nâng cao tính minh bạch thông tin tài chính của các nhà thầu Việt Nam, tạo điều kiện thuận lợi thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), thúc đẩy liên danh đấu thầu quốc tế và giảm thiểu lãng phí, thất thoát nguồn lực quốc gia trong đầu tư xây dựng cơ bản.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu mang lại giá trị gia tăng thiết thực cho các nhóm đối tượng sử dụng:

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Tiếp cận một khung lý thuyết tích hợp hiện đại, hệ thống hóa toàn diện các trường phái kế toán doanh thu - chi phí từ IAS 11/18 sang IFRS 15, đồng thời kế thừa các thang đo và phát hiện thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp nối.
• Nhà quản trị và Kế toán trưởng DNXDDD: Sở hữu cẩm nang ứng dụng thực tế mô hình 5 bước ghi nhận doanh thu, phương pháp bóc tách nghĩa vụ hợp đồng, kỹ thuật phân bổ chi phí gián tiếp và phương pháp lập báo cáo tài chính minh bạch, giúp tối ưu hóa lợi nhuận và hạn chế rủi ro thanh tra thuế.
• Kiểm toán viên độc lập: Được cung cấp khung tham chiếu chuẩn mực để đánh giá tính trung thực và hợp lý của các ước tính kế toán phức tạp trong hợp đồng xây dựng (tỷ lệ hoàn thành, giá trị thu hồi từ hợp đồng, dự phòng rủi ro bảo hành công trình).
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Tổng cục Thuế): Thu nhận các khuyến nghị chính sách có cơ sở thực chứng vững chắc để hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, hài hòa hóa chuẩn mực kế toán với chính sách thuế, bảo đảm nguồn thu ngân sách nhà nước bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào? Luận án mở rộng Lý thuyết Kế toán Động hiện đại (Dynamic Accounting Theory) và Khuôn mẫu Báo cáo Doanh thu Hợp đồng IFRS 15 bằng việc chuyển dịch mô hình ghi nhận từ "sự kiện chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích kinh tế" (theo VAS 14/15) sang bản chất "chuyển giao quyền kiểm soát theo từng nghĩa vụ thực hiện riêng biệt" (Transfer of Control over Performance Obligations) được thiết kế đặc thù cho các hợp đồng xây dựng dân dụng tại thị trường mới nổi.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án vượt trội hơn các nghiên cứu trước như thế nào? So với nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Loan (2014) thuần túy định tính theo VAS 15 và Lương Khánh Chi (2017) khảo sát đơn ngành xi măng, luận án thiết lập thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Tam giác đạc dữ liệu, 3 cuộc khảo sát độc lập với 65/100 phiếu điều tra thực trạng và 30/30 phiếu chuyên gia chuyên sâu), kết hợp so sánh thực chứng BCTC quốc tế (Petrofac - Anh, Bouygues - Pháp) với hồ sơ kế toán nội bộ của các nhà thầu lớn tại Hà Nội (VIMECO, Vinaconex, Handico).

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì? Phát hiện nghịch lý rằng 82% doanh nghiệp xây dựng dân dụng khảo sát đang đồng nhất thời điểm ghi nhận doanh thu với thời điểm xuất hóa đơn GTGT hoặc thời điểm chủ đầu tư ký biên bản nghiệm thu thanh toán giai đoạn, dẫn đến việc doanh thu kế toán bị trì hoãn trung bình từ 3 đến 6 tháng so với khối lượng công việc thực tế đã hoàn thành và đã chuyển giao quyền kiểm soát tại hiện trường.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Có. Toàn bộ quy trình khảo sát, hệ thống bảng hỏi (Phụ lục 1A, 1B, 1C, 1D), tiêu chí chọn mẫu doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội, thang đo phân tích và mô hình 5 bước ghi nhận doanh thu được mô tả chi tiết, minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập hoàn toàn trên các địa bàn và phân khúc xây dựng khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tích hợp: Giai đoạn 2021–2025 tập trung vào mô hình hóa tác động định lượng của VFRS 15 đến chi phí vốn và chất lượng lợi nhuận của doanh nghiệp xây lắp; Giai đoạn 2026–2030 tập trung vào tích hợp hệ thống kế toán hợp đồng tự động hóa thời gian thực (Real-time Contract Accounting) dựa trên nền tảng công nghệ BIM và Hợp đồng thông minh (Smart Contracts) trên Blockchain.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Trần Thị Ngọc Anh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xác lập khung lý thuyết hoàn chỉnh về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng theo tiếp cận hợp đồng tiệm cận chuẩn mực quốc tế IFRS 15.
2. Đánh giá thực chứng sâu sắc: Làm rõ bức tranh thực trạng hạch toán tại các DNXDDD tại Hà Nội, chỉ ra 5 nhóm hạn chế trọng yếu về thời điểm, phương pháp đo lường và trình bày thông tin tài chính.
3. Xây dựng giải pháp đột phá: Đề xuất mô hình chuẩn hóa 5 bước ghi nhận doanh thu và quy trình vốn hóa chi phí hợp đồng phù hợp với đặc thù quản lý thi công xây dựng dân dụng tại Việt Nam.
4. Hoạch định lộ trình thực thi: Xác định đồng bộ các điều kiện tiên quyết từ phía cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính) và các giải pháp nội tại về công nghệ, nhân sự cho các doanh nghiệp xây dựng dân dụng.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Khơi mở 4 hướng nghiên cứu chuyên sâu về tích hợp công nghệ số (BIM/ERP) và chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế trong quản trị doanh nghiệp xây lắp hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xây dựng cơ bản và đặc biệt là xây dựng dân dụng là ngành sản xuất ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế quốc dân. Hàng năm vốn đầu tư xây dựng vào ngành xây dựng cơ bản chiếm khoảng 35% vốn đầu tư của cả nước, trong đó xây dựng dân dụng chiếm tỷ trọng khá cao trong cơ cấu giá trị ngành. Theo báo cáo của FPTS, xây dựng cơ sở hạ tầng chiếm 41,2% giá trị ngành, xây dựng dân dụng chiếm 40,6% và còn lại là xây dựng công nghiệp.

Với nguồn vốn đầu tư lớn, thời gian thi công dài, quy mô lớn, sản phẩm là các công trình xây dựng có tính đơn chiếc và giá trị cao. Nhu cầu xây dựng ngày càng đa dạng với quy mô ngày càng lớn chính là động lực thúc đẩy ngày xây dựng không ngừng phát triển. Đây là một trong nhân tố quan trọng tác động đến GDP của cả nước. Do vậy, ngành xây dựng, đặc biệt là ngành xây dựng dân dụng có ý nghĩa quan trọng về mặt kinh tế.

Trong thời gian qua ngành xây dựng Việt Nam có tốc độ tăng trưởng khá cao trên 7% tính từ năm 2015- 2019, đặc biệt là năm 2015 tốc độ tăng trưởng 10.8%, cao nhất trong 10 năm gần đây. Việt Nam được đánh giá là một trong những nước đang phát triển, có tốc độ tăng trưởng xây dựng khá cao trong khu vực. Tuy nhiên đến năm 2020, do sự tác động của dịch Covid 19, tỷ lệ này giảm xuống 6,76%. Mặc dù đây là mức tăng trưởng thấp nhưng vẫn được xem là khá cao so với khu vực và trên thế giới.

Trong các ngành kinh tế, dịch Covid-19 ảnh hưởng tiêu cực tới ngành xây dựng ở mức trung bình. Ảnh hưởng tiêu cực của đại dịch chủ yếu thông qua: gián đoạn về kinh tế và sự suy giảm nhu cầu đầu tư. Trong đó, gián đoạn về kinh tế sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới tăng trưởng ngắn hạn của ngành, ngược lại suy giảm nhu cầu đầu tư sẽ có ảnh hưởng dài hạn hơn. Với việc sửa đổi Luật xây dựng năm 2014, gần đây là Luật xây dựng năm 2020 cùng với những chính sách hỗ trợ kích cầu, tình hình xây dựng, BĐS đang có những chuyển biến tích cực, kéo theo đó là sự đi lên của phân khúc xây dựng dân dụng.

Nhiều hiệp định tự do thương mại đã được ký kết và có hiệu lực như AFTA, ACFTA, AKFTA,CPTPP… đã đẩy mạnh thu hút nguồn vốn FDI vào Việt Nam và thúc đẩy phát triển của ngành xây dựng. Tuy nhiên cùng với sự phát triển của nền kinh tế, những thay đổi này cũng đặt ra một sân chơi bình đẳng cho tất cả mọi doanh nghiệp không chỉ trong nước mà còn mở rộng ra với các doanh nghiệp nước ngoài. Điều này sẽ tạo ra luan an 2 những cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp trong nền kinh tế nhưng cũng mang thách thức đối với các doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp xây dựng. Một bài toán đặt ra làm sao để có thể huy động và quản lý vốn một cách có hiệu quả, khắc phục tình trạng lãng phí thất thoát trong vốn kinh doanh.

Hơn nữa, sản phẩm xây dựng có đặc điểm là công nghệ xây dựng biến đổi chậm, bí quyết kỹ thuật khó giữ, thị trường cạnh tranh gay gắt. Do vậy, cần có sự quản lý chặt chẽ về sản xuất, quản lý về tài chính, trong đó có quản lý về chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh. Với vai trò là một công cụ quản lý kinh tế, kế toán đặc biệt là kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh là mối quan tâm lớn của các doanh nghiệp xây dựng. Hơn nữa trong bối cảnh hiện nay, bài toán đặt ra đối với các doanh nghiệp xây dựng là phải làm sao nâng cao được năng lực cạnh tranh để có thể đứng vững trên thị trường.

Giải pháp quan trọng đó là phải sử dụng hiệu quả nguồn lực hiện có, nâng cao chất lượng quản lý, từ đó gia tăng lợi nhuận, tăng cường hiệu quả sản xuất kinh doanh. Để thực hiện được điều này, các nhà quản lý của đơn vị cần thông tin hữu ích phục vụ cho quá trình ra quyết định và điều hành doanh nghiệp. Kế toán đặc biệt kế toán doanh thu, chi phí, kết quả được xem là một trong những kênh thông tin quan trọng giúp nhà quản trị ra quyết định phù hợp. Gần đây với việc ban hành và công bố chuẩn mực kế toán quốc tế doanh thu từ hợp đồng với khách hàng (IFRS 15) thay thế cho một số chuẩn mực đã ban hành trước đây IAS 11,IAS 18 đã đưa ra các cách tiếp cận mới thống nhất cho các loại hình doanh nghiệp có mô hình hoạt động kinh doanh theo hợp đồng.

Điều này dẫn đến những thay đổi trong việc xác định và ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp. Các nghiên cứu gần đây của E&Y, KPMG, Deloitte… đã cho thấy việc áp dụng IFRS 15 đã tác động lớn đến công tác kế toán của các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp xây dựng. Đặc thù của ngành xây dựng có sự khác biệt so với các ngành nghề khác như thương mại, sản xuất, dịch vụ. Do vậy, kế toán tại doanh nghiệp xây dựng cần phù hợp với đặc tính của ngành xây dựng, sự thay đổi về trình độ quản lý, chính sách kinh tế và công nghệ thông tin.

Đặc biệt hiện nay với sự ra đời của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, thế giới được kết nối thông qua AI, IOT…giúp tăng cường khả năng hỗ trợ và tương hỗ lẫn nhau nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của khách hàng. Việc tổ chức thông tin kế toán một cách khoa học, hợp lý sẽ góp phần đáng kể vào việc luan an 3 nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của DN đồng thời cũng quyết định đến sự thành công và thất bại của DN. Trong những năm qua, hệ thống kế toán Việt nam về kế toán chi phí, doanh thu, kết quả kinh doanh nói riêng đã được xây dựng và hoàn thiện cho phù hợp với nền kinh tế thị trường. Năm 2001, Việt Nam đã lần lượt ban hành 26 chuẩn mực kế toán, trong đó những chuẩn mực liên quan đến ngành xây dựng VAS14- Doanh thu và thu nhập khác, VAS 15- Hợp đồng xây dựng.

Tuy nhiên những chuẩn mực này hiện nay đã bị lỗi thời không còn phù hợp với thực tế phát triển kinh tế hiện nay. Năm 2014, với sự ra đời TT200/2014/TT/BTC, đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong công tác kế toán. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đáng kể vẫn còn những hạn chế nhất định tạo ra những khó khăn cho doanh nghiệp vận dụng trong thực tế, nhất là đối với các doanh nghiệp xây dựng dân dụng. Thực tế công tác kế toán doanh thu, chi phí, kết quả tại doanh nghiệp xây dựng vẫn còn nhiều bất cập, chưa phù hợp với các thông lệ, chuẩn mực kế toán quốc tế.

Điều này khiến các doanh nghiệp xây dựng khó có thể phát triển hội nhập với các doanh nghiệp xây dựng trong khu vực và quốc tế. Hơn nữa, những bất cập này ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như hiệu quả của công tác quản lý trong doanh nghiệp. Hoạt động xây dựng là một ngành kinh tế đặc thù, hoạt động kinh doanh của DNXD không giống như hoạt động bán hàng thông thường mà là sự kết hợp của cả hoạt động bán hàng và cung cấp dịch vụ. Thách thức lớn với kế toán là: xác định được cách tiếp cận, đo lường và xác định doanh thu, chi phí như thế nào? Khi nào ghi nhận doanh thu, chi phí? Các thông tin này được trình bày trên BCTC như thế nào? Xuất phát từ những lý luận và thực tiễn của hoạt động xây dựng và trên cơ sở yêu cầu bức thiết của các công ty xây dựng dân dụng trong điều kiện nền kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế, tác giả đã lựa chọn đề tài: “Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh hoạt động xây dựng trong các doanh nghiệp xây dựng dân dụng tại Hà Nội”.

Tổng quan nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của luận án Kế toán doanh thu, chi phí, xác định kết quả kinh là một trong những nội dung quan trọng của công tác kế toán nói chung và kế toán tại các doanh nghiệp xây dựng nói riêng. Do vậy, đã có rất nhiều luận án, cũng như các bài báo trong nước và quốc tế đề cập đến kế toán doanh thu, chi phí, xác định kết quả kinh doanh ở các loại hình luan an 4 doanh nghiệp khác nhau hoặc đề cập đến kế toán tại các doanh nghiệp xây dựng dưới góc độ khác. Tác giả đã nghiên cứu rất nhiều luận án và bài báo nhằm thu thập tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong phần tổng quan nghiên cứu, tác giả đưa ra một bức tranh tổng quát về các công trình nghiên cứu trong nước cũng như trên thế giới về những vấn đề có liên quan đến nội dung của luận án.

Trên cơ sở đó để xác định khoảng trống nghiên cứu trong luận án của mình. Đây cũng là những minh chứng cho tính cấp thiết của đề tài Thứ nhất: Tổng quan các nghiên cứu về khung lý thuyết kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh - Các công trình nghiên cứu về doanh thu Quá trình hình thành và phát triển của kế toán DT,CP và XĐKQKD đã được đề cập trong rất nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới như W. Glover và Yuri Ijiri (2000); Yuri Biondi, Robert J Bloomield và Jonathan C.Lamoreaux (2012)… Cùng với sự phát triển của xã hội kế toán nói chung và kế toán DT,CP,XĐKQKD cũng có sự phát triển tương ứng nhằm cung cấp thông tin rõ ràng và minh bạch hơn cho những đối tượng sử dụng thông tin kế toán như nhà quản lý, nhà đầu tư… Thông qua các công trình nghiên cứu, các tác giả đã cho thấy lịch sử phát triển của kế toán DT,CP và XĐKQKD và những quan điểm riêng của tác giả về kế toán dưới góc độ trên. Để có cái nhìn tổng quan về quá trình hình thành và phát triển khung lý thuyết về kế toán DT,CP, XĐKQKD tác giả tóm tắt thành các giai đoạn phát triển như sau: Giai đoạn trước năm 2018: Trong giai đoạn này việc tiếp cận DT,CP và XDKQKD của các DN dựa trên các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS).

Các chuẩn mực này được Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) ban hành từ năm 1973 đến năm 2000.