Nghiên cứu điều chế và khảo sát chất lượng cao khô lá phèn đen

Chuyên khảo phân tích Kl hup nghiên cứu điều chế và khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cao khô lá phèn đen, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Đỗ Bá Đại
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thái Hà Văn
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sĩ
• Đề tài: Nghiên Cứu Điều Chế Và Khảo Sát Một Số Chỉ Tiêu Chất Lượng Cao Khô Lá Phèn Đen
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• 1.2. DANH MỤC BẢNG
• 1.3. DANH MỤC HÌNH
• 1.4. Tổng quan về cây Phèn đen
• 1.4.1. Tên khoa học và vị trí phân loại
• 1.4.2. Đặc điểm thực vật
• 1.5. Tổng quan về lá Phèn đen
• 1.5.1. Thành phần hóa học
• 1.5.1.1. Tanin
• 1.5.1.2. Acid phenolic
• 1.5.1.3. Flavonoid
• 1.5.1.4. Triterpenoid
• 1.5.1.5. Sterol
• 1.5.1.6. Comarin
• 1.5.1.7. Các thành phần khác
• 1.5.2. Tác dụng sinh học
• 1.5.2.1. Tác dụng kháng khuẩn
• 1.5.2.2. Tác dụng chống viêm
• 1.5.2.3. Tác dụng giảm đau
• 1.5.2.4. Tác dụng trên cholesterol máu
• 1.5.2.5. Tác dụng chống oxy hóa
• 1.5.2.6. Tác dụng chống ký sinh trùng sốt rét
• 1.5.2.7. Tác dụng cầm tiêu chảy
• 1.5.2.8. Tác dụng hạ glucose máu
• 1.6. Tổng quan về cao khô
• 1.6.1. Phương pháp điều chế cao khô
• 1.6.2. Yêu cầu chất lượng với cao khô
• 1.6.3. Các phương pháp định lượng acid gallic
• 1.6.3.1. Phương pháp sắc ký khí
• 1.6.3.2. Phương pháp sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC)
• 1.6.3.3. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC)
• 1.7. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.7.1. Nguyên vật liệu, thiết bị
• 1.7.1.1. Nguyên vật liệu nghiên cứu
• 1.7.1.2. Thuốc, hóa chất, chất chuẩn
• 1.7.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.7.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.3.1. Phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen
• 1.7.3.2. Quy trình chiết xuất và định lượng acid gallic toàn phần chiết được trong dược liệu lá Phèn đen
• 1.7.3.3. Phương pháp khảo sát một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chiết xuất cao khô giàu acid gallic toàn phần từ lá Phèn đen
• 1.7.3.4. Phương pháp tối ưu hóa quá trình chiết xuất cao khô giàu acid gallic toàn phần từ lá Phèn đen
• 1.7.3.5. Điều chế cao khô giàu acid gallic toàn phần theo các thông số quy trình chiết xuất đã được tối ưu hóa
• 1.7.3.6. Khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cao khô lá Phèn đen
• 1.7.3.7. Phương pháp xử lí số liệu
• 1.8. THỰC NGHIỆM, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 1.8.1. Kết quả xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen
• 1.8.2. Khảo sát điều kiện sắc ký
• 1.8.3. Thẩm định phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen
• 1.8.4. Kết quả khảo sát một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chiết xuất
• 1.8.4.1. Nhiệt độ chiết xuất
• 1.8.4.2. Thời gian chiết xuất
• 1.8.5. Kết quả khảo sát và lựa chọn các điều kiện tối ưu
• 1.8.6. Thiết kế thí nghiệm và kết quả thực nghiệm
• 1.8.7. Kết quả tối ưu hóa quá trình chiết xuất
• 1.8.8. Kết quả điều chế cao khô giàu acid gallic toàn phần theo các thông số quy trình chiết xuất đã được tối ưu
• 1.8.9. Kết quả khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng của cao khô điều chế được
• 1.8.9.1. Cảm quan, thể chất, màu sắc, mùi vị
• 1.8.9.2. Mất khối lượng do làm khô
• 1.8.9.3. Định tính bằng sắc ký lớp mỏng
• 1.8.9.4. Định lượng acid gallic toàn phần
• 2. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• 2.1. Về xây dựng phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC)
• 2.2. Về tối ưu hóa quy trình chiết xuất acid gallic toàn phần từ lá Phèn đen
• 2.3. Về khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cao khô lá Phèn đen giàu acid gallic toàn phần điều chế được
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu điều chế lá phèn đen chất lượng cao

Nghiên cứu điều chế và chất lượng cao khô lá phèn đen đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học. Lá phèn đen, với tên khoa học là Phyllanthus reticulatus Poir., được biết đến với nhiều công dụng trong y học cổ truyền. Việc điều chế cao khô từ lá phèn đen không chỉ giúp bảo tồn các hoạt chất quý giá mà còn tạo ra sản phẩm có giá trị trong điều trị bệnh. Nghiên cứu này nhằm tối ưu hóa quy trình chiết xuất và khảo sát các chỉ tiêu chất lượng của cao khô lá phèn đen.

1.1. Tầm quan trọng của lá phèn đen trong y học cổ truyền

Lá phèn đen được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền với nhiều tác dụng như thanh nhiệt, giải độc và kháng khuẩn. Nghiên cứu cho thấy lá phèn đen chứa nhiều hợp chất sinh học có lợi cho sức khỏe.

1.2. Các thành phần hóa học chính trong lá phèn đen

Lá phèn đen chứa các nhóm chất như tanin, flavonoid và acid gallic. Những thành phần này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các tác dụng sinh học của lá phèn đen.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu điều chế lá phèn đen

Mặc dù lá phèn đen có nhiều lợi ích, nhưng việc khai thác và điều chế cao khô từ lá phèn đen vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất để đảm bảo hàm lượng acid gallic cao nhất. Ngoài ra, việc xác định các chỉ tiêu chất lượng cho cao khô cũng là một thách thức lớn.

2.1. Khó khăn trong quy trình chiết xuất

Quy trình chiết xuất cần được tối ưu hóa để đảm bảo thu được hàm lượng acid gallic tối ưu. Các yếu tố như nhiệt độ, thời gian chiết xuất và loại dung môi đều ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.

2.2. Đánh giá chất lượng cao khô lá phèn đen

Việc đánh giá chất lượng cao khô lá phèn đen cần dựa trên các chỉ tiêu như cảm quan, định tính và định lượng acid gallic. Điều này giúp đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn trước khi đưa ra thị trường.

III. Phương pháp tối ưu hóa quy trình điều chế cao khô lá phèn đen

Để tối ưu hóa quy trình điều chế cao khô lá phèn đen, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để định lượng acid gallic trong lá phèn đen.

3.1. Quy trình chiết xuất acid gallic từ lá phèn đen

Quy trình chiết xuất bao gồm các bước như chuẩn bị nguyên liệu, chiết xuất bằng dung môi và thu hồi cao khô. Mỗi bước đều cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

3.2. Sử dụng HPLC trong định lượng acid gallic

Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) là phương pháp chính được sử dụng để định lượng acid gallic trong lá phèn đen. Phương pháp này cho phép xác định chính xác hàm lượng acid gallic trong sản phẩm.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn của cao khô lá phèn đen

Kết quả nghiên cứu cho thấy cao khô lá phèn đen có hàm lượng acid gallic cao, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng. Sản phẩm này có thể được ứng dụng trong việc phát triển các sản phẩm kháng khuẩn và kháng viêm từ thiên nhiên.

4.1. Khảo sát chỉ tiêu chất lượng cao khô

Các chỉ tiêu chất lượng như cảm quan, màu sắc, mùi vị và hàm lượng acid gallic đã được khảo sát. Kết quả cho thấy cao khô lá phèn đen đạt yêu cầu chất lượng cao.

4.2. Ứng dụng trong sản xuất dược phẩm

Cao khô lá phèn đen có thể được sử dụng để phát triển các sản phẩm dược phẩm như viên nang, viên nén và kem bôi. Điều này mở ra cơ hội mới cho việc sử dụng lá phèn đen trong y học hiện đại.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu lá phèn đen

Nghiên cứu điều chế và chất lượng cao khô lá phèn đen đã chỉ ra tiềm năng lớn của loại dược liệu này. Việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất và xác định các chỉ tiêu chất lượng là rất cần thiết để phát triển sản phẩm từ lá phèn đen trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các sản phẩm từ lá phèn đen và mở rộng ứng dụng trong y học hiện đại.

5.2. Hướng đi mới cho sản phẩm từ lá phèn đen

Việc phát triển các sản phẩm từ lá phèn đen không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ YTẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI ĐÔ BÁ ĐẠI NGHIÊN CỨU ĐIỀU CHÉ VÀ KHẢO SÁT MỘT SÔ CHỈ TIÊU CHẤT LƯỢNG CAO KHÔ LÁ PHÈN ĐEN KHÓA LUẬN TÔT NGHIỆP DƯỢC sĩ HÀ NỘI - 2022 BỘ YTẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI ĐỖ BÁ ĐẠI Mã sinh viên: 1701070 NGHIÊN CỨU ĐIÈU CHÉ VÀ KHẢO SÁT MỘT SÔ CHỈ TIÊU CHÁT LƯỢNG CAO KHỒ LÁ PHÈN ĐEN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC sĩ Người hướng dẫn: 1. Phạm Thái Hà Văn Nơi thực hiện: 1. Bộ môn Dược học cổ truyền HÀ NỘI - 2022 LỜI CẢM ƠN Với lòng biết ơn và kính trọng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến ThS. Phạm Thái Hà Văn - Bộ môn Dược học cố truyền, Trường Đại học Dược Hà Nội - người đà trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt tôi từ những ngày đầu nghiên cứu, giúp tôi hoàn thành khóa luận này.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới: ThS. Phạm Thị Linh Giang - Bộ môn Thực Vật và TS. Phạm Lê Minh - Bộ môn Hóa phân tích và độc chất, những người thầy luôn sẵn sàng giúp đỡ, giải đáp thắc mắc, khó khăn mà tôi gặp phải. Ban Giám Hiệu và các phòng ban, các thầy cô giáo, các cán bộ nhân viên trường Đại học Dược Hà Nội, những người đã dạy bảo tôi với nhiều kiến thức trong suốt 5 năm học tại đây.

Các anh chị cao học làm thực nghiệm tại bộ môn Dược học cố truyền đã luôn nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình làm nghiên cứu và thực nghiệm. Các bạn cùng làm khóa luận khóa 72, bạn Đào Thị Hà Lan và các em Ngô Thị Kim Ngân, Trần Văn Đức, Phạm Ngọc Châu, Đỗ Trang Ngân, Lý Phương Linh trong nhóm nghiên cứu của bộ môn Dược học cổ truyền, tất cả đã cùng giúp đỡ, động viên, hỗ trợ nhau rất nhiều. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, người thân và bạn bè đà luôn khích lệ, giúp đờ và cố vũ tôi trong suốt thời gian qua. Do kiến thức bản thân còn giới hạn nên luận văn không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót.

Tôi rất mong nhận được sự góp ý, chỉnh sửa của quý thầy cô, bạn bè. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 22 thảng 6 năm 2022 Sinh viên Đỗ Bá Đại MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẲT. DANH MỤC BẢNG. DANH MỤC HÌNH.

Tổng quan về cây Phèn đen.1 Tên khoa học và vị trí phân loại. Đặc điểm thực vật. Tổng quan về lá Phèn đen. Thành phần hóa học.

Tác dụng sinh học. Công dụng trong y học cổ truyền và dân gian. Tổng quan về cao khô. Phương pháp điều chế cao khô.

Yêu cầu chất lượng với cao khô. Các phương pháp định lượng acid gallic. Phương pháp sắc ký khí. Phương pháp sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC).

Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu. Nguyên vật liệu, thiết bị. Nguyên vật liệu nghiên cứu.

Thuốc, hóa chất, chất chuẩn. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen.

Quy trình chiết xuất và định lượng acid gallic toàn phần chiết được trong dược liệu lá Phèn đen. Phương pháp khảo sát một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chiết xuất cao khô giàu acid gallic toàn phần từ lá Phèn đen. Phương pháp tối ưu hóa quá trình chiết xuất cao khô giàu acid gallic toàn phần từ lá Phèn đen. Điều chế cao khô giàu acid gallic toàn phần theo các thông số quy trình chiết xuất đà được tối ưu hóa.

Khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cao khô lá Phèn đen. Phương pháp xử lí số liệu. THỰC NGHIỆM, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN. Kết quả xây dựng và thấm định phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen.

Khảo sát điều kiện sắc ký. Thấm định phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen. Kết quả khảo sát một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chiết xuất. Nhiệt độ chiết xuất.

Thời gian chiết xuất. Kết quả khảo sát và lựa chọn các điều kiện tối ưu. Thiết kế thí nghiệm và kết quả thực nghiệm. Kết quả tối ưu hóa quá trình chiết xuất.

Kết quả điều chế cao khô giàu acid gallic toàn phần theo các thông số quy trình chiết xuất đã được tối ưu. Kết quả khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng của cao khô điều chế được. Cảm quan, thể chất, màu sắc, mùi vị. Mất khối lượng do làm khô.

Định tính bằng sắc ký lớp mỏng. Định lượng acid gallic toàn phần. về phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen. về thiết kế thí nghiệm tối ưu hóa quy trình chiết xuất cao khô lá Phèn đen giàu acid gallic toàn phần.

KÉT LUẬN VÀ ĐỀ XƯẦT. về xây dựng phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). về tối ưu hóa quy trình chiết xuất acid gallic toàn phần từ lá Phèn đen. về khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cao khô lá Phèn đen giàu acid gallic toàn phần điều chế được.

41 TÀI LIỆU THAM KHẢO. DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẲT DĐTQ Dược điển Trung Quốc DĐVN Dược điển Việt Nam HPLC sắc kí long hiệu năng cao RSD Độ lệch chuẩn tương đối SKLM Sắc kí lóp mỏng TT Thuốc thử YHCT Y học cổ truyền OFAT One factor at the time CCD Mô hình phức hợp trung tâm STT Số thứ tự tt/tt Thể tích/thể tích EtOH Ethanol MeOH Methanol EtOAc Ethyl acetat GA Acid gallic DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Kết quả tính phù hợp hệ thống của phương pháp định lượng. Kết quả khảo sát khoảng tuyến tính định lượng acid gallic.

Ket quả thâm định độ chính xác của phương pháp định lượng. Kết quả thẩm định độ đúng của phương pháp định lượng. Thiết kế thí nghiệm và kết quả thực nghiệm. Kết quả phân tích phương sai ANOVA của mô hình biếu thị mối tương quan giừa hàm lượng acid gallic toàn phần chiết được trong dược liệu với các biến đầu vào.

Kết quả kiểm định mô hình bằng thực nghiệm (n=3). Kết quả khảo sát chỉ tiêu mất khối lượng do làm khô. Kết quả định lượng acid gallic toàn phần trong cao khô điều chế được. 35 DANH MỤC HÌNH Hình 1.

Công thức của các tanin nhóm pyrogallic. Công thức của tanin nhóm pyrocatechic. Công thức acid gallic. Công thức cấu tạo của một số flavonoid trong lá.

Công thức cấu tạo của triterpenoid trong lá Phèn đen. Công thức cấu tạo của một số sterol trong lá. Công thức cấu tạo của p-coumaric. Công thức cấu tạo của một số thành phần khác.

Quy trình điều chế cao khô lá Phèn đen giàu acid gallic toàn phần. Hình ảnh phổ của acid gallic trong khoảng 230 - 350 nm. Sắc ký đồ của mẫu đối chiếu và mẫu thử. Kết quả khảo sát tính đặc hiệu của phưong pháp định lượng GA.

Kết quả khảo sát nhiệt độ chiết xuất. Kết quả khảo sát thời gian chiết xuất. Kết quả khảo sát nồng độ ethanol (tt/tt). Đồ thị biểu diễn mối tương quan giữa hàm lượng acid gallic toàn phần chiết được trong dược liệu với các biến đầu vào.

Hình ảnh cao khô điều chế được. Sắc ký đồ TLC của cao khô lá Phèn đen (T) và chất đối chiếu acid gallic (C).35 ĐẶT VẤN ĐÈ Phèn đen là một loài cây mọc hoang rất phố biến ở Việt Nam, trong dân gian lá Phèn đen được biết đến là một dược liệu quý với tác dụng thanh nhiệt, giải độc, sát khuẩn, tiêu viêm, chừa mụn nhọn, chừa tiêu chảy, giun sán,. Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại cũng đã chỉ ra các tác dụng sinh học tiềm năng của lá Phèn đen về tính kháng khuẩn, chống viêm, chống oxy hóa. Điều này cho thấy Phèn đen là một loại dược liệu tiềm năng để phát triển các dòng sản phầm kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa từ thiên nhiên với giá thành rẻ.

Tuy nhiên hiện nay loại dược liệu có số lượng dồi dào và giá thành rẻ này lại chưa được khai thác đúng tiềm năng. Thành phần hóa học của lá Phèn đen được xác định chứa các nhóm chất tanin, flavonoid, đường khử, sterol. Trong đó, các tanin gallic và acid gallic là thành phần chính mang lại tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm cho lá Phèn đen. Tiêu chí để đánh giá hàm lượng các thành phần này đó là dựa vào hàm lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen.

Để hướng tới phát triển dòng sản phẩm kháng khuẩn, kháng viêm từ lá Phèn đen, việc nghiên cứu điều chế dạng bào chế cho dịch chiết dược liệu này là cần thiết, trong đó cao khô là dạng bán thành phẩm trung gian để tiếp tục chuyển sang dạng bào chế khác như dung dịch, viên nang, viên nén, kem, gel,. Việc chiết xuất để thu được hàm lượng acid gallic toàn phần tối ưu đóng vai trò quan trọng quyết định chất lượng của cao khô. Đồng thời việc xây dựng một số chỉ tiêu chất lượng cho cao khô là rất cần thiết để đảm bảo chất lượng cho chế phẩm này trong quá trình lưu hành trên thị trường. Từ những lý do trên, đề tài: “Nghiên cứu điều chế và khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cao khô lá Phèn đen” được đề xuất nghiên cứu với 4 mục tiêu: 1.

Xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng acid gallic toàn phần trong lá Phèn đen bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). Tối ưu hóa quy trình chiết xuất theo hướng tối ưu về hàm lượng acid gallic toàn phần chiết được trong dược liệu lá Phèn đen. Điều chế cao khô lá Phèn đen giàu acid gallic theo các thông số quy trình chiết xuất đã được tối ưu hóa. Khảo sát một số chỉ tiêu: cảm quan, mất khối lượng do làm khô, định tính, định lượng acid gallic toàn phần của cao khô lá Phèn đen giàu acid gallic điều chế được.

Tổng quan về cây Phèn đen 1.1 Tên khoa học và vị trí phân loại Tên khoa học: Phyllanthus reticulatus Poir. [4] Tên đồng nghĩa: Phyllanthus multiforus Willd. [11] Anisonema multiflora (Willd. [40] Kirganelia reticulata (Poir.

[40] Cicca microcarpa Benth. [40] Kirganelia multiflora Bailion ex Thw. [40] Kirganelia lineata (Willd. Phân bố Phèn đen là loài cây nhiệt đới, phân bố khá phổ biến ở các nước vùng Đông - Nam Á và Nam Trung Quốc.

Ờ Việt Nam, cây mọc hầu như ở khắp các tỉnh, từ vùng đồng bằng đến trung du và vùng núi thấp ở độ cao dưới 500m. Song các tỉnh có Phèn đen mọc tập trung nhất lại ở vào vùng trung du Bắc Bộ, gồm Bắc Ninh, Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Tây, Hòa Bình [4]. Phèn đen là cây ưa ẩm, hơi chịu bóng, thường mọc thành bụi lớn dọc theo các bờ nước, ở ven rừng núi đá vôi, bờ nương rẫy và lần trong các lùm bụi quanh làng.