Đặt vấn đề Nước ta đang trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, ngành nông nghiệp nói chung và chăn nuôi nói riêng vẫn luôn chiếm một vị trí quan trọng trong sự phát triển chung của nền kinh tế đất nước. Chăn nuôi đã và đang làm thay đổi cuộc sống, nâng cao mức thu nhập cho người dân, tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao phục vụ cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Mặt khác ngành chăn nuôi còn cung cấp sản phẩm phụ cho các ngành công nghiệp chế biến, cung cấp phân bón cho ngành trồng trọt.
Định Hóa là một huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên, điều kiện tự nhiên khá thuận lợi để phát triển chăn nuôi, đặc biệt là chăn nuôi gia cầm. Tuy nhiên, do tập quán chăn nuôi gà nhỏ lẻ, tận dụng nguồn thức ăn trong tự nhiên tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh giun kim ở gà nói riêng phát triển, kéo theo sự phát triển của bệnh do đơn bào Histomonas gây ra. Bệnh đầu đen (do đơn bào Histomonas) gây ra ở gà là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra. Bệnh gây ra những biểu hiện bất thường ở da vùng đầu, ban đầu có màu xanh tím, sau đó nhanh chóng trở nên thâm đen nên bệnh còn có tên là bệnh đầu đen.
Bệnh có những bệnh tích đặc trưng như: viêm hoại tử tạo mủ ở ruột thừa và gan, thể trạng xấu, da vùng đầu và mào tích thâm đen. Gà bệnh chết rải rác và thường chết về ban đêm, mức độ chết không ồ ạt nhưng hiện tượng chết kéo dài, gây cho người chăn nuôi cảm giác bệnh không nguy hiểm lắm. Thực chất cuối cùng gà chết có thể đến 85 – 95%. Xuất phát từ yêu cầu cấp bách của thực tế chăn nuôi gà ở huyện Định Hóa, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do Histomonas meleagridis gây ra trên gà nuôi tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên và sử dụng thuốc điều trị” n 2 1.
Mục tiêu của đề tài Nghiên cứu tình hình nhiễm đơn bào H. meleagridis ở gà nuôi tại 4 xã, thị trấn: Định Biên, Đồng Thịnh, Trung Hội và Thị Trấn Chợ Chu ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà và dùng thuốc điều trị bệnh. Mục đích nghiên cứu Làm sáng tỏ đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà và thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh đạt hiệu quả cao.
Ý nghĩa khoa học của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học. Kết quả đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà và đưa ra phác đồ điều trị bệnh đạt hiệu quả cao nhất. Ý nghĩa trong thực tiễn.
Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để người chăn nuôi hiểu rõ về căn bệnh, khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng quy trình phòng, trị bệnh đầu đen cho gà nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do bệnh đầu đen gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi gà phát triển. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây. Bệnh do một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas meleagridis gây ra.
meleagridis ký sinh chủ yếu trong lòng manh tràng và nhu mô gan, gây hoại tử, xuất huyết niêm mạc manh tràng, rối loạn chức năng gan và gây chết gia cầm với tỷ lệ cao, ảnh hưởng tới thu nhập của người chăn nuôi. Đặc điểm của đơn bào H. Vị trí của đơn bào H. meleagridis trong hệ thống phân loại động vật nguyên sinh Trong mô tả đầu tiên của (Smith, 1895) [26], H.
meleagridis được biết đến là amip. Căn cứ vào kết quả phân tích trình tự gen, Cepicka và cs. (2010) [12], đã cho biết vị trí phân loại của H. meleagridis như sau: Giới: Protozoen Ngành: Parabasalia Lớp: Tritrichomonadea Bộ: Tritrichomonadida Họ: Dientamoebidae Giống: Histomonas Loài: Histomonas meleagridis 2.
Hình thái học loài H. meleagridis Khi nghiên cứu về bệnh đầu đen Smith (1895) [26] nhận thấy, ở gà tây mắc bệnh thì gan và manh tràng là 2 cơ quan bị tổn thương nặng nề nhất. Lấy chất chứa trong manh tràng gà bệnh soi tươi, tác giả đã tìm thấy tác nhân gây bệnh là một sinh vật đơn bào (Amoeba meleagridis) có hình tròn hoặc ovan, n 4 đường kính 8 - 14 µm. Trong mô gan được cố định và nhuộm màu, Smith nhận thấy đơn bào có dạng hình ovan, đường kính dao động từ 6 - 10 µm, ở giữa có nhiều cấu trúc nhỏ tập trung lại thành thể nhân.
Tác nhân gây bệnh có tên là H. Tyzzer, (1920) [29] đã nghiên cứu về bệnh đầu đen và mô tả hình thái của H. meleagridis ở từng giai đoạn phát triển khác nhau. Tyzzer và Fabyan (1922) đã báo cáo: khi quan sát dưới kính hiển vi, tác giả thấy H.
meleagridis tồn tại lưỡng hình (dạng amip và có roi). Trong mô (giai đoạn xâm lấn) nó có dạng amip, trong lòng manh tràng H. meleagridis ở dạng có roi. meleagridis ở dạng amip thường có đường kính 8 - 14 µm, trong khi ở hình dạng có roi đường kính có thể lên tới 30 µm.
Tyzzer (1934) [27] đã nghiên cứu sự chuyển động của H. meleagridis ở 42o C và mô tả, roi của đơn bào này nhịp nhàng rung động giúp nó có thể xoay ngược chiều kim đồng hồ. meleagridis là một loại đơn bào đa hình thái: hình trùng roi (4 roi), hình Amip và hình lưới…. Trong các dạng hình thái thì hình roi là phổ biến nhất và dễ nhận biết nhất bởi chúng có hai nhân (1 nhân to và 1 nhân nhỏ) từ nhân to mọc ra 4 cái roi.
Nghiên cứu về cấu tạo của đơn bào H. meleagridis, các nhà khoa học cho biết, theo thứ tự từ ngoài vào trong đơn bào H. meleagridis cấu tạo gồm 3 phần: màng, nguyên sinh chất và nhân. meleagridis là một màng đơn.
Nguyên sinh chất của H. meleagridis chứa ß-glycogen, ribosome và ARN (Lee và cs. 1969), một số không bào và hạt nhân (Schuster, 1968). Nhân hình trứng hoặc hình chữ U, bao gồm một nucleotid.
Màng nhân là một màng kép (Schuster, 1968; Lee và cs. Trong vùng lân cận của nhân có bộ máy Golgi (Schuster, 1968). meleagridis là sinh vật kỵ khí vì thiếu ty thể. Lưới nội chất đã bị thoái hóa.
meleagridis Chu trình sinh học của H. meleagridis như sau: Trong mô tổ chức của ký chủ (gà và gà tây), Histomonas sản sinh theo phương thức tự nhân đôi trong tế bào gan, manh tràng và sinh sản mạnh nhất ở giai đoạn thể lưới (Incistio). meleagridis thâm thập, ký sinh vào trong trứng giun kim và tiếp tục phát triển trong đó như thế nào thì chưa được nghiên cứu kỹ và chưa có giải đáp thỏa đáng về vấn đề này. meleagridis có thể nuôi cấy trong môi trường nhân tạo, yếm khí.
meleagridis sinh sản bằng hình thức phân đôi (trực phân). meleagridis lây truyền bằng 2 con đường: lây nhiễm trực tiếp và lây nhiễm gián tiếp qua giun kim * Truyền bệnh trực tiếp Trong báo cáo ban đầu của Smith (1895) [26], sự lây truyền trực tiếp bệnh đầu đen đã được chứng minh qua thí nghiệm cho gà khỏe nuốt H. Theo quan điểm của Smith, Moore (1986) cũng thí nghiệm cho gà tây khỏe ăn phân và các cơ quan bị tổn thương của gà bệnh, sau đó theo dõi và nhận thấy gà tây khỏe cũng bị nhiễm bệnh. Curtice (1907) [14] đã làm các thí nghiệm gây nhiễm H.
meleagridis cho gà khỏe theo cách tương tự. Tuy nhiên, các tác giả đều kết luận, có thể gây nhiễm bệnh đầu đen ở gà và gà tây qua đường ăn, uống nhưng tỷ lệ nhiễm không cao. Năm 1922, Tyzzer và Fabyan đã lấy gan của gà bị bệnh nặng nghiền nhỏ cho gà và vịt 4, 6, 16 ngày tuổi ăn. Sau đó, Tyzzer và Collier (1925) [28] tiếp tục gây nhiễm bệnh đầu đen trên một số gà 5 ngày tuổi bằng cách cho ăn gan của gà bệnh.
Sau hàng loạt thí nghiệm, tác giả đã kết luận H. meleagridis có thể được truyền đến một mức độ nào đó trong tự nhiên bằng cách ăn, uống các cơ quan của gà bệnh có chứa mầm bệnh. n 6 Horton - Smith và Long (1956) [18], cũng làm nhiều thí nghiệm gây nhiễm bằng cách cho gà khỏe nuốt trực tiếp gan và huyễn dịch trong manh tràng của gà bệnh nặng ở các thời gian đói khác nhau, phát hiện thấy gà khỏe nhiễm bệnh với tỷ lệ khác nhau. Tác giả đã giải thích sở dĩ gây nhiễm bệnh cho gà khỏe qua đường tiêu hóa thu được tỷ lệ nhiễm thấp là do H.
meleagridis không phù hợp với môi trường pH thấp của đường tiêu hóa. (2003) [24] đã làm thí nghiệm gây nhiễm bệnh cho gà 2 tuần tuổi. Tác giả tiến hành đưa vào lỗ huyệt mỗi gà đơn bào H. meleagridis nuôi cấy với liều 200.
Kết quả, tất cả gà gây nhiễm đã chết ở ngày 10 - 18, tiến hành mổ khám gà chết thấy gan và manh tràng xuất hiện tổn thương điển hình của Histomonosis. Một số tác giả cũng gây nhiễm bệnh qua lỗ huyệt cho gà ở các lứa tuổi khác nhau với các liều khác nhau, sau đó tiến hành theo dõi trong 10 - 15 ngày những gà gây nhiễm. Các tác giả cũng thu được những kết quả nhất định. Khi gây nhiễm cho gà tây bằng cả 2 đường, đường ăn uống và qua lỗ huyệt, kết quả như sau: gà gây nhiễm qua đường miệng tỷ lệ mắc bệnh và chết thấp hơn so với gây nhiễm qua lỗ huyệt.
Cụ thể, gây nhiễm qua đường miệng tỷ lệ mắc bệnh là 20%, tỷ lệ chết 2%, trong khi gây nhiễm qua lỗ huyệt tỷ lệ mắc bệnh 65%, tỷ lệ chết 45%. Các kết quả trên cho thấy: có thể gây nhiễm bệnh đầu đen cho gà khỏe bằng 2 đường, qua đường miệng và qua lỗ huyệt. Do ảnh hưởng của axit đường tiêu hóa nên tỷ lệ nhiễm bệnh không cao khi gây nhiễm qua đường miệng. Bệnh đầu đen có thể xảy ra bất cứ khi nào lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với phân tươi bị nhiễm mầm bệnh.
Ngay sau khi lỗ huyệt gà khỏe tiếp xúc với phân tươi của gà bệnh, H. meleagridis sẽ di chuyển ngược theo nhu động ruột vào ký sinh ở manh tràng. n 7 * Truyền bệnh qua giun kim Trong khi nghiên cứu về bệnh đầu đen, Cushman và cs. (1894) [13] đã nhận thấy, gà và gà tây bị nhiễm bệnh khi chúng được nuôi trên khu vực trước đó gà và gà tây đã bị mắc bệnh.
Trong thí nghiệm đầu tiên, Curtice C.