Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. BỆNH CÚM GIA CẦM 1. Giới thiệu chung về bệnh cúm gia cầm Bệnh cúm gia cầm hay bệnh cúm gà (Avian Influenza), là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi virus cúm type A thuộc họ Orthomyxoviridae với nhiều subtyp khác nhau trong đó (chủ yếu là loại H5, H7 và H9) gây nên có tốc độ lây lan nhanh với tỷ lệ chết cao trong đàn gia cầm nhiễm bệnh. Trong những năm gần đây, dịch cúm gia cầm chủng độc lực cao (HPAI – Highly Pathogenic Avian Influenza) xuất hiện và đã giết chết hàng chục triệu gia cầm trên thế giới, đồng thời khiến hàng tỷ gia cầm khác phải tiêu hủy bắt buộc để tránh lây lan, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi.
Tính nguy hiểm của bệnh còn thể hiện ở khả năng biến chủng của Virus, gây bệnh cho cả con người và có thể thành đại dịch, vì thế bệnh cúm gia cầm đang ngày càng trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết (Alexander D. Theo Tô Long Thành (2005) [30], virus cúm gia cầm là virus ARN phân mảnh có khả năng đột biến mạnh với hai kháng nguyên bề mặt H (từ H1 đến H16) và N (từ N1 đến N9) đóng vai trò quan trọng trong sinh bệnh học và miễn dịch học. Tác giả Lê Văn Năm (2004a) [22] cho biết: Đây là bệnh rất nguy hiểm, có tốc độ lây lan nhanh với tỷ lệ chết rất cao trong đàn gia cầm bị nhiễm. Virus gây bệnh cúm gia cầm chủ yếu là loại H5, H7, H9 và có thể trở thành đại dịch.
(1993) [38], tính nguy hiểm của bệnh còn thể hiện ở khả năng biến chủng của virus và khả năng gây bệnh cho cả con người. Như vậy, bệnh cúm gia cầm đang ngày càng trở nên nguy hiểm. Lịch sử bệnh cúm gia cầm Năm 412 trước Công nguyên, Hippocrates đã mô tả về bệnh giống như bệnh cúm. Năm 1680, một vụ đại dịch cúm đã được mô tả kỹ và từ đó đến nay đã xảy ra 31 vụ đại dịch.Trong hơn 100 năm qua đã xảy ra 4 vụ đại dịch vào các năm 1889, 1918, 1957 và 1968.
5 Năm 1878 ở Italia đã xảy ra một bệnh gây tỷ lệ tử vong rất cao ở đàn gia cầm, sau đã được đặt tên là bệnh dịch hạch gia cầm. Đến năm 1901, Centanni và Savunozzi đã đề cập đến ổ dịch này được gây ra bởi virus qua lọc. Nhưng phải đến năm 1955 mới xác định được virus đã chính là virus cúm type A (H7N1 và H7N7) gây chết nhiều gà, gà tây và các loài khác. Những chủng vi rút đặc biệt này gây ra dịch cúm gia cầm ở nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới trong cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 như: Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Phi, Trung Đông, Viễn đông, Châu Âu, Anh, Liên Xô cũ.
Từ sau khi phát hiện ra virus cúm type A, các nhà khoa học đã tích cực nghiên cứu và nhận thấy virus cúm có nhiều ở loài chim hoang dã và gia cầm nuôi ở những vùng khác nhau trên thế giới và thấy rằng bệnh dịch nghiêm trọng nhất xảy ra đối với gia cầm là những chủng gây bệnh cao thuộc phân type H5 và H7, như ở Scotland năm 1959 là H5N1, ở Mỹ năm 1983 - 1984 là H5N2. Năm 1963, virus type A được phân lập từ gà tây ở Bắc Mỹ do lây từ loài thuỷ cầm di trú vào đàn gà. Cuối thập kỷ 60, phân type H1N1 thấy ở lợn và thấy có liên quan đến những ổ dịch gà tây với biểu hiện đặc trưng là những triệu chứng ở đường hô hấp và giảm đẻ. Năm 1971, Beard đã mô tả khá kỹ virus gây bệnh và đặc điểm bệnh lý lâm sàng trong các ổ dịch cúm gà, gà tây khá lớn xảy ra ở Mỹ mà chủng gây bệnh là H7N1.
Từ năm 1960 - 1979, bệnh được phát hiện ở Canada, Hồng Kông, Nhật Bản, các nước vùng Trung Cận Đông, các nước thuộc liên hiệp Anh và Liên Xô (Đào Yến Khanh, 2005) [17]. Sự lây nhiễm từ chim hoang sang gia cầm đã có bằng chứng trước năm 1970 nhưng chỉ được công nhận khi xác định được tỷ lệ nhiễm virus cúm cao ở một số loài thủy cầm di trú (Cục Thú y, 2004) [7]. Tại Việt Nam, Nguyễn Ngọc Tiến (2013) [35] cho biết tình hình dịch cúm từ năm 2009 tới nay như sau: Năm 2009: Dịch cúm trên gia cầm phát ra tại 17 quốc gia và vùng lãnh thổ bao gồm: Afghanistan, Bangladesh, Camphuchia, Trung Quốc, Đức, Đặc khu hành 6 chính Hồng Kông, Ấn Độ, Nhật Bản, Lào, Mông Cổ, Nepal, Nigeria, Nga, Tây Ban Nha, Thái Lan, Togo, Việt Nam. Năm 2010: Dịch cúm gia cầm phát ra tại 16 quốc gia và vùng lãnh thổ bao gồm: Bangladesh, Bhutan, Bungary, Camphuchia, Trung Quốc, Khu đặc hành chính Hồng Kông, Ấn Độ, Israel, Lào, Mông Cổ, Myanmar, Nepal, Rumani, Nga, Tây Ban Nha và Việt Nam.
Năm 2011: Dịch cúm gia cầm phát tại 14 quốc gia và vùng lãnh thổ bao gồm: Bangladesh, Camphuchia, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Iral, Israel, Nhật Bản, Mông Cổ, Myanmar, Hàn Quốc, Khu đặc hành chính Hồng Kông và Việt Nam. Năm 2012 tới nay: Dịch cúm gia cầm đã xảy ra tại Ai Cập, Bangladesh, Nepal, Bhutan, Myanmar, Ấn Độ, Khu đặc hành chính Hồng Kông, Trung Quốc, Irael, Indonesia và Việt Nam. Như vậy, dịch cúm gia cầm đã xảy ra ở khắp các châu lục với mức độ ngày càng nguy hiểm. Đứng trước nguy cơ dịch bệnh lây lan mạnh và nguy hiểm Hiệp hội các nhà chăn nuôi gia cầm đã tổ chức các cuộc hội thảo chuyên đề về bệnh cúm gà.
Hội thảo lần đầu tiên tổ chức vào năm 1981, lần thứ 2 tại Ailen năm 1987, lần thứ 3 cũng tại Ailen vào năm 1992. Từ đó đến nay trong các hội nghị về dịch tễ trên thế giới, bệnh cúm gia cầm luôn là một trong những nội dung được coi trọng (Lê Văn Năm, 2004a) [22]. Dịch tễ học bệnh cúm gia cầm 1. Động vật cảm nhiễm Tất cả các loài gia cầm và chim hoang dã (đặc biệt là các loài thuỷ cầm di cư) đều mẫm cảm với virus.
Virus thường được các loài chim hoang dã lưu giữ ngoài tự nhiên, chỉ khi nhiễm cho gia cầm (gà, vịt, gà tây, chim cút…) thì mới bùng phát thành dịch. Phần lớn các loài gia cầm non đều mẫm cảm với virus cúm type A. Ngoài gây bệnh cho gia cầm, virus còn gây bệnh cho các loài động vật khác như lợn và cả người (Bùi Quang Anh và Văn Đăng Kỳ, 2004) [2]. Trong quá trình nghiên cứu, người ta bất ngờ khi xác định được virus cúm type A có ở các loài sống dưới nước (cá voi, hải cẩu…).
Lợn mắc bệnh cúm thường 7 do phân type H1N1, H3N3. Vịt nuôi cũng nhiễm virus cúm, nhưng ít phát hiện được do vịt có sức đề kháng với virus gây bệnh, kể cả chủng có độc lực cao gây bệnh nặng cho gà và gà tây. Động vật mang virus Virus cúm đã phân lập được ở hầu hết các loài chim hoang dã khắp thế giới như vịt, thiên nga, hải âu, mòng biển, vẹt đuôi dài, vẹt mào, chim thuộc họ chim sẻ, diều hâu. Từ các nghiên cứu trước đây cho thấy, tần suất và số lượng virus phân lập được ở các loài thuỷ cầm (đặc biệt là vịt trời) đều cao hơn ở các loài khác.
Trong nghiên cứu, người ta chỉ ra rằng: Vịt từ khi nhiễm đến khi bài thải virus trong vòng 30 ngày. Ngoài ra, virus được duy trì trong số đông vịt trời cho tới mùa sinh sản tiếp theo lại truyền lại cho con non (Bùi Quang Anh và Văn Đăng Kỳ, 2004) [2]. Kết quả nghiên cứu ở Bắc Mỹ cho thấy, trên 60 % chim non bị nhiễm virus do tập hợp đàn trước khi di trú. Trong 3 năm nghiên cứu quần thể chim hoang ở hồ Canada, người ta đã phân lập được 27 kiểu kết hợp giữa kháng nguyên H và N của virus cúm tạo ra những biến chủng virus mới.
Những virus này không gây độc đối với vật chủ, được nhân lên trong đường ruột của chim hoang dã và bài thải ra ngoài khiến cho các loài chim này vừa là vật mang virus vừa là nguồn gieo rắc virus cho các loài khác, đặc biệt là thuỷ cầm. Sự truyền lây Khi gia cầm nhiễm virus cúm, virus được nhân lên trong đường hô hấp và tiêu hóa. Sự lây truyền bệnh được thực hiện theo hai phương là trực tiếp và gián tiếp (gián tiếp là chủ yếu). Lây trực tiếp: do con vật mẫn cảm tiếp xúc với con vật mắc bệnh, thông qua các hạt khí dung được bài tiết từ đường hô hấp hoặc qua phân, thức ăn và nước uống bị nhiễm.
Lây gián tiếp: qua các hạt khí dung qua không khí với khoảng cách gần những dụng cụ chứa virus do gia cầm mắc bệnh bài thải qua phân hoặc lây qua chim, thú, thức ăn, nước uống, lồng nhốt, quần áo, xe vận chuyển, côn trùng… Đối 8 với virus cúm chủng độc lực cao (HPAI) thì sự truyền lây chủ yếu qua phân và đường hô hấp. Đối với gia cầm nuôi, nguồn dịch đầu tiên thường thấy là: - Từ các loài gia cầm nuôi khác nhau ở trong cùng một trang trại hoặc trang trại khác liền kề như vịt lây sang gà hoặc từ gà tây sang gà, gà Nhật hay lây sang gà lôi. - Từ gia cầm nhập khẩu có mang virus. - Từ chim di trú: Hiện nay, các nhà khoa học đã có bằng chứng về đường dẫn nhập virus cúm của chim di trú đặc biệt là thuỷ cầm và gia cầm nuôi.
Nhưng không có nghĩa là thuỷ cầm mang virus cúm truyền lây trực tiếp cho các loài chim khác, loài gia cầm khác mà vai trò của thuỷ cầm trong ổ dịch (Tô Long Thành, 2005) [30]. + Tỉ lệ lưu hành bệnh sẽ cao hơn đối với gia cầm nằm trên đường di trú của loài thuỷ cầm, như ở Minnesota của Mỹ hoặc Norfolk của Anh. + Tỷ lệ lưu hành bệnh cao hơn đối với các gia cầm nuôi nhốt trong điều kiện phơi nhiễm như gà tây được nuôi trong các trang trại, vịt nuôi vỗ béo tại các cánh đồng gần trại. + Các ổ dịch cúm ở các khu vực có nguy cơ cao thường xuất hiện theo mùa cùng lúc với các hoạt động di trú của thuỷ cầm.
+ Phần lớn các ổ dịch đều ghi nhận có sự tiếp xúc với thuỷ cầm tại thời điểm phát dịch đầu tiên. Như vậy, thuỷ cầm được coi là đối tượng chính dẫn nhập virus vào quần thể gia cầm nuôi nhốt nhưng cũng cần quan tâm tới khả năng khác như virus cúm H5N1 đã tồn tại trên lợn, người, gà tây và thông qua lợn những virus này xâm nhập vào gà tây.