Tổng quan nghiên cứu

Sản xuất thuốc lá là ngành công nghiệp đặc thù thuộc danh mục công việc nặng nhọc, độc hại và nguy hiểm (loại IV và loại V), nơi người lao động phải thường xuyên tiếp xúc với nicotine nồng độ cao, bụi thuốc lá hữu cơ, vi khí hậu khắc nghiệt và tiếng ồn máy móc. Tại Công ty TNHH Một thành viên Thuốc lá Bắc Sơn, một doanh nghiệp có bề dày lịch sử hình thành từ năm 1968 với diện tích mặt bằng hơn 39.000 m2 và quy mô trên 320 lao động, công tác an toàn vệ sinh lao động (ATVSLĐ) luôn đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển bền vững.

Tuy nhiên, hệ thống quản lý ATVSLĐ hiện tại của công ty chủ yếu vận hành theo phương thức tuân thủ hành chính thụ động dựa trên các quy định pháp luật của nhà nước mà chưa có một hệ thống quản trị rủi ro mang tính chủ động và phòng ngừa từ gốc. Nhận thức của một bộ phận người lao động còn hạn chế, các điều kiện vi khí hậu tại nhà xưởng chưa đồng đều và nguy cơ phát sinh bệnh nghề nghiệp vẫn hiện hữu.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng quản lý an toàn vệ sinh lao động tại Công ty Thuốc lá Bắc Sơn giai đoạn 2017 - 2019, chỉ ra các điểm nghẽn và hạn chế còn tồn tại, từ đó đề xuất mô hình chuyển đổi sang tiêu chuẩn quốc tế ISO 45001:2018. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trực tiếp tại nhà máy đóng tại phường Đáp Cầu, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh với định hướng giải pháp ứng dụng cho giai đoạn 2021 - 2025.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc tối ưu hóa nguồn kinh phí bảo hộ hơn 800 triệu đồng hàng năm, hướng tới mục tiêu giảm thiểu tối đa tai nạn lao động, hạ tỷ lệ mẫu quan trắc môi trường vượt chuẩn và xây dựng uy tín thương hiệu trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của ba khung lý thuyết và chuẩn mực quản trị an toàn sức khỏe nghề nghiệp hiện đại:

  • Tiêu chuẩn ISO 45001:2018: Hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp quốc tế thay thế tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007. Tiêu chuẩn này vận hành dựa trên chu trình PDCA (Hoạch định - Thực hiện - Kiểm tra - Hành động), đặt trọng tâm vào sự cam kết của lãnh đạo, sự tham gia tích cực của người lao động và phương pháp tiếp cận dựa trên rủi ro.
  • Hướng dẫn hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe lao động ILO-OSH 2001: Mô hình do Tổ chức Lao động Quốc tế ban hành gồm 5 khâu liên kết xoắn ốc: Chính sách, Tổ chức, Lập kế hoạch và thực hiện, Đánh giá, và Hành động cải tiến.
  • Khung pháp lý an toàn vệ sinh lao động Việt Nam: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật với hạt nhân là Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015, Bộ luật Lao động năm 2019, cùng các Nghị định hướng dẫn như Nghị định 39/2016/NĐ-CP và Nghị định 44/2016/NĐ-CP.

Các khái niệm chính được vận dụng xuyên suốt bao gồm: An toàn vệ sinh lao động, Nhận diện mối nguy và đánh giá rủi ro (HIRA), Bệnh nghề nghiệp, và Bối cảnh tổ chức.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phân tích dữ liệu thứ cấp và điều tra định lượng thực chứng:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập và hồi cứu toàn bộ hồ sơ quan trắc môi trường lao động định kỳ qua 3 năm (183 mẫu năm 2017, 215 mẫu năm 2018, và 237 mẫu năm 2019), hồ sơ quản lý kỹ thuật của 54 thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, và báo cáo phân bổ ngân sách bảo hộ lao động năm 2019 trị giá 801,7 triệu đồng.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thực hiện điều tra xã hội học trên cỡ mẫu 100 người lao động trực tiếp tại 3 phân xưởng sản xuất và các phòng ban chuyên môn.
  • Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên, đại diện chính xác cho cơ cấu nhân sự của doanh nghiệp (nam giới chiếm khoảng 68% - 70%, nữ giới chiếm 30% - 32%).
  • Lý do lựa chọn phương pháp: Việc sử dụng bảng hỏi đóng chuẩn hóa giúp lượng hóa chính xác mức độ hiểu biết về quy trình an toàn, loại bỏ tính chủ quan của người trả lời; phương pháp hồi cứu số liệu quan trắc 3 năm liên tiếp cho phép phát hiện quy luật biến động của các yếu tố vi khí hậu và đánh giá tính cấp thiết khi triển khai ISO 45001:2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tế và phân tích số liệu tại Công ty Thuốc lá Bắc Sơn mang lại những phát hiện quan trọng:

  • Cơ cấu lao động và trình độ chuyên môn: Tính đến năm 2019, công ty có 324 lao động (220 nam chiếm 67,9% và 104 nữ chiếm 32,1%), tuổi bình quân có xu hướng trẻ hóa từ 40 tuổi (năm 2017) xuống 36 tuổi (năm 2019). Tỷ lệ công nhân do công ty tự đào tạo chiếm đa số với 58% (188 người), trình độ cao đẳng và trung cấp chiếm 15,12% (49 người), đại học và sau đại học chiếm 26,88% (87 người).
  • Diễn biến chất lượng môi trường làm việc: Tổng số mẫu quan trắc môi trường tăng dần từ 183 mẫu năm 2017 lên 237 mẫu năm 2019. Số lượng mẫu không đạt chuẩn tăng từ 8 mẫu (chiếm 4,37% năm 2017) lên 20 mẫu (chiếm 8,44% năm 2019). Trong đó, tiếng ồn là vấn đề nhức nhối nhất: năm 2017 có 2/8 mẫu không đạt (25%), năm 2018 có 2/11 mẫu không đạt (18,2%), nhưng đến năm 2019 đã tăng vọt lên 8/14 mẫu không đạt chuẩn (chiếm tới 57,14%), tập trung tại phân xưởng cuốn điếu đóng bao và khu vực lò sấy. Yếu tố chiếu sáng cũng ghi nhận 4/22 mẫu không đạt chuẩn (18,18%) trong năm 2019.
  • Mức độ hiểu biết và trang bị phương tiện bảo vệ: Khảo sát 100 người lao động cho thấy chỉ có 60% nắm rõ quy trình làm việc an toàn, 25% nắm được một phần và có tới 15% hoàn toàn không nắm rõ. Đáng chú ý, có 34% công nhân gửi kiến nghị về phương tiện bảo hộ, trong đó nổi cộm là việc chưa được trang bị nút tai chống ồn dù môi trường có cường độ âm thanh vượt ngưỡng.
  • Cơ cấu ngân sách an toàn lao động: Tổng kinh phí bảo hộ năm 2019 đạt 801,7 triệu đồng, nhưng có sự phân bổ bất hợp lý: chăm sóc sức khỏe chiếm 360 triệu đồng (44,91%), trang phục bảo hộ chiếm 212,2 triệu đồng (26,47%), trong khi hạng mục kỹ thuật vệ sinh lao động và cải thiện môi trường chỉ được cấp 50 triệu đồng (6,24%).

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ mẫu vi khí hậu không đạt chuẩn giai đoạn 2017 - 2019 và biểu đồ tròn phân bổ ngân sách ATVSLĐ để lãnh đạo nhận diện rõ điểm nghẽn.

Nguyên nhân cốt lõi khiến tỷ lệ mẫu tiếng ồn vượt chuẩn lên tới 57,14% là do cách bố trí dây chuyền máy móc chưa khoa học, mật độ thiết bị cuốn điếu và đóng bao quá dày đặc trong không gian kín, kết hợp với công nghệ sấy truyền thống phát sinh độ rung lớn. Ngoài ra, việc thiếu vắng các biện pháp kiểm soát nguồn ồn và sự chậm trễ trong cấp phát nút tai chống ồn làm tăng nguy cơ suy giảm thính lực và bệnh điếc nghề nghiệp cho công nhân.

So sánh với các nghiên cứu tương tự trong ngành công nghiệp nặng, như nghiên cứu áp dụng ISO 45001 tại Công ty Cổ phần Que hàn điện Việt Đức hay áp dụng OHSAS 18001 tại Công ty Xi măng VICEM Hoàng Thạch, có thể thấy tình trạng phụ thuộc vào một cán bộ an toàn kiêm nhiệm và sự hoạt động hình thức của mạng lưới an toàn vệ sinh viên là rào cản chung. Tuy nhiên, tại Thuốc lá Bắc Sơn, điểm yếu lớn nhất là kinh phí cho phòng ngừa kỹ thuật chỉ chiếm 6,24% tổng ngân sách, thể hiện tư duy xử lý hậu quả hơn là chủ động triệt tiêu mối nguy.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá áp dụng theo chu trình PDCA của ISO 45001:2018 cho giai đoạn 2021 - 2025:

  • Xây dựng chính sách và quy trình nhận diện mối nguy chuẩn hóa: Ban Giám đốc cùng Hội đồng ATVSLĐ tiến hành thiết lập ma trận đánh giá rủi ro cho toàn bộ 12 công đoạn sản xuất thuốc lá, ban hành sổ tay an toàn trước quý II/2022. Mục tiêu là kiểm soát 100% rủi ro tại 54 thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn (hệ thống lò hơi, bình nén khí, xe nâng, thang nâng).
  • Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực an toàn vệ sinh viên: Bổ nhiệm thêm 1 cán bộ chuyên trách có trình độ chuyên môn về sức khỏe nghề nghiệp, tái cấu trúc mạng lưới 30 an toàn vệ sinh viên tại 3 phân xưởng gắn liền với cơ chế khen thưởng rõ ràng trước quý IV/2022. Phấn đấu nâng tỷ lệ người lao động hiểu rõ quy trình làm việc an toàn từ 60% lên trên 90% vào năm 2023.
  • Cải tạo kỹ thuật môi trường và hoàn thiện phương tiện bảo vệ cá nhân: Phòng Kỹ thuật và Cơ điện tiến hành tái bố trí mặt bằng phân xưởng cuốn điếu, lắp đặt vách ngăn tiêu âm, cải tạo hệ thống đèn chiếu sáng tại 4 khu vực không đạt chuẩn; trang bị ngay 100% nút tai chống ồn đạt chuẩn cho công nhân phân xưởng cuốn điếu và lò sấy trong giai đoạn 2022 - 2023, phấn đấu hạ tỷ lệ mẫu tiếng ồn không đạt từ 57,14% xuống dưới 5%.
  • Tái cơ cấu và tối ưu hóa ngân sách bảo hộ lao động: Phòng Kế hoạch - Vật tư và Phòng Tài chính - Kế toán nâng tỷ trọng chi phí cho kỹ thuật vệ sinh lao động và cải thiện môi trường từ 6,24% (50 triệu đồng) lên mức tối thiểu 15% - 18% tổng ngân sách hàng năm (tương đương 120 - 150 triệu đồng) trong giai đoạn 2022 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

  • Ban lãnh đạo và cán bộ quản lý HSE tại các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá, thực phẩm và chế biến: Luận văn cung cấp bản thiết kế hệ thống chi tiết giúp chuyển đổi từ quản lý tuân thủ thụ động sang tiêu chuẩn quốc tế ISO 45001:2018 cho các nhà máy có quy mô từ 300 đến 500 lao động.
  • Chuyên gia tư vấn và đánh giá viên trưởng hệ thống quản trị: Tìm thấy bộ công cụ nhận diện mối nguy đặc thù (nicotine, bụi hữu cơ, tiếng ồn dải tần) và phương pháp đánh giá sơ bộ mức độ sẵn sàng áp dụng ISO 45001 với cỡ mẫu 100 phiếu điều tra thực chứng.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Bảo hộ lao động, Quản lý an toàn và Sức khỏe nghề nghiệp: Tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp chuỗi dữ liệu quan trắc vi khí hậu 3 năm và phân tích cơ cấu ngân sách an toàn.
  • Cơ quan quản lý nhà nước và thanh tra an toàn lao động: Nắm bắt các số liệu thực tế về điểm nghẽn vi khí hậu (đặc biệt là 57,14% mẫu tiếng ồn vượt chuẩn) để xây dựng các chính sách hỗ trợ và thanh kiểm tra ngành thuốc lá hiệu quả hơn.

Câu hỏi thường gặp

  • Tiêu chuẩn ISO 45001:2018 có điểm gì vượt trội so với tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 trước đây?
    ISO 45001:2018 tích hợp cấu trúc bậc cao đồng bộ với ISO 9001 và ISO 14001, chuyển trọng tâm từ việc kiểm soát rủi ro đơn thuần sang quản trị chiến lược gắn liền với bối cảnh tổ chức, đồng thời yêu cầu vai trò lãnh đạo trực tiếp và sự tham gia bắt buộc của người lao động vào quá trình ra quyết định.

  • Tại sao yếu tố tiếng ồn tại Công ty Thuốc lá Bắc Sơn lại có tỷ lệ không đạt chuẩn cao trong năm 2019?
    Kết quả quan trắc năm 2019 ghi nhận 8/14 mẫu tiếng ồn không đạt (57,14%) do phân xưởng cuốn điếu đóng bao bố trí mật độ máy móc quá dày đặc, động cơ lò sấy hoạt động liên tục trong không gian nhà xưởng tôn kín, kết hợp với việc công ty chưa trang bị nút tai chống ồn cho người lao động.

  • Mức độ nhận thức của người lao động tại nhà máy về quy trình an toàn hiện ra sao?
    Khảo sát 100 người lao động cho thấy có 60% nắm rõ quy trình thao tác an toàn, 25% hiểu biết một phần, và 15% hoàn toàn không nắm được. Điều này chỉ ra công tác huấn luyện an toàn trước đây còn mang tính hình thức và thiếu sự kiểm tra, giám sát thường xuyên.

  • Cơ cấu kinh phí an toàn vệ sinh lao động của công ty cần điều chỉnh như thế nào cho hợp lý?
    Công ty cần cắt giảm bớt tỷ trọng chi phí mang tính xử lý ngọn (như chăm sóc sức khỏe chiếm tới 44,91%) để tăng nguồn kinh phí cho kỹ thuật vệ sinh môi trường từ 6,24% (50 triệu đồng) lên ít nhất 15% (khoảng 120 - 150 triệu đồng) nhằm triệt tiêu mối nguy ngay từ nguồn.

  • Lộ trình triển khai áp dụng ISO 45001:2018 tại nhà máy kéo dài trong bao lâu?
    Toàn bộ quy trình xây dựng, đào tạo, đánh giá rủi ro, vận hành thử nghiệm và đánh giá chứng nhận dự kiến kéo dài từ 12 đến 18 tháng, với các giải pháp kỹ thuật và cơ cấu ngân sách được hoàn thiện trong giai đoạn 2021 - 2025.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý an toàn vệ sinh lao động, khẳng định tính tất yếu của việc chuyển đổi từ OHSAS 18001 sang ISO 45001:2018 trong thời kỳ hội nhập.
  • Phân tích sâu sắc bức tranh thực trạng tại Công ty Thuốc lá Bắc Sơn qua chuỗi dữ liệu 3 năm (2017 - 2019), chỉ ra điểm nóng về vi khí hậu khi số mẫu quan trắc không đạt tăng lên 20/237 mẫu năm 2019, trong đó tiếng ồn không đạt chiếm tới 57,14%.
  • Phát hiện lỗ hổng lớn về nhận thức khi có 40% người lao động chưa nắm vững quy trình an toàn và sự bất cập trong phân bổ ngân sách bảo hộ khi chi phí kỹ thuật vệ sinh chỉ chiếm vỏn vẹn 6,24%.
  • Đề xuất mô hình và quy trình áp dụng ISO 45001:2018 gồm 4 nhóm giải pháp đồng bộ theo chu trình PDCA, có phân công trách nhiệm và mốc thời gian hoàn thành rõ ràng cho giai đoạn 2021 - 2025.
  • Đóng góp khung quy trình thực hành chuẩn hóa có khả năng chuyển giao và nhân rộng cho các đơn vị thành viên trong Tổng Công ty Thuốc lá Việt Nam.

Ban Giám đốc Công ty Thuốc lá Bắc Sơn cần nhanh chóng phê duyệt đề án và thành lập Ban chỉ đạo triển khai ISO 45001 ngay trong năm 2022 nhằm bảo vệ sức khỏe cho hơn 320 cán bộ công nhân viên, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.