ĐẶT VẤN ĐỀ Trên thế giới cũng như ở Việt Nam những năm gần đây sự bùng nổ dân số, công nghiệp hóa ồ ạt làm cho môi trường sống của chúng ta trở nên suy thoái nghiêm trọng kèm theo đó là dịch bệnh phát triển. Biến đổi khí hậu đang là một vấn đề được cả thế giới quan tâm trong đó Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai. Chính vì vậy trong sản xuất nông nghiệp nhiều loài cây trồng cũ dần được thay thế bằng những cây trồng mới có khả năng thích nghi cao với những điều kiện bất thuận của môi trường. Việt Nam là nước có nguồn tài nguyên rất đa dạng và phong phú, có nhiều loài động – thực vật có thể làm thuốc, có nền y học cổ truyền phát triển lâu đời, người dân có kinh nghiệm chế biến và sử dụng cây thuốc, động vật để làm thuốc chữa bệnh theo phương pháp cổ truyền một cách hiệu quả.
Để nâng cao giá trị sử dụng, chủ động nguồn động – thực vật thuốc, các nhà khoa học đã và đang tập trung nghiên cứu khả năng nuôi trồng trong điều kiện nhân tạo, từng bước chứng minh công dụng của thuốc bằng khoa học hiện đại để giúp cho việc khai thác, sử dụng bền vững và hiệu quả hơn. Ngày nay, nền y học cổ truyền dân tộc Việt Nam đang trên đà phát triển trên cơ sở kế thừa của các danh y nổi tiếng như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông và những kinh nghiên cứu chữa bệnh được chọn lọc từ dân gian. Trong kho tàng y học dân tộc, thì Việt Nam có rất nhiều cây thuốc quý cần được quan tâm nghiên cứu và phát triển trong sản xuất, trong đó có cây Độc hoạt (Angelica pubescens Ait) hay còn gọi Mao đương quy. Độc hoạt là vị thuốc đứng đầu trong các bài thuốc chữa bệnh phong thấp đau khớp, trúng phong co quắp, lưng gối đau mỏi, chân tay tê cứng được sử dụng dưới dạng ngâm rượu hoặc kết hợp với các vị thuốc khác.
Tại Việt Nam cây Độc hoạt tỏ ra thích nghi cao với điều kiện khí hậu của vùng á nhiệt đới núi cao, nhiệt độ trung bình khoảng 15°C nhưng hiện tại cây vẫn chưa được chú trọng, chưa được quan tâm đến việc phát triển để trở thành một sản phẩm hàng hóa mang lại giá trị kinh tế. Đặc biệt, công tác nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật trồng trọt còn chưa được đầu tư. Xuất phát từ thực tế nói trên và để góp phần phát triển nguồn gen Độc hoạt, đáp ứng nhu cầu cung cấp nguyên 1 liệu cho công nghiệp dược liệu, chúng tôi thực hiện đề tài: ―Nghiên cứu đặc điểm thực vật học và ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng phát triển của cây Độc hoạt tại Mộc Châu – Sơn La‖. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.
Mục tiêu chung Cung cấp những dẫn liệu nghiên cứu cơ bản vầ đặc điểm thực vật học làm căn cứ nhận biết chính xác nguồn gen Độc Hoat, từ đó xác định được công thức bón phân phù hợp cho cây Độc Hoạt, góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Độc Hoạt tại Mộc Châu – Sơn La để cây cho năng suất cao, phẩm chất tốt. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá đặc điểm thực vật học của cây Độc Hoạt tại Mộc Châu – Sơn La. - Đánh giá ảnh hưởng của các công thức phân bón thí nghiệm đến sự sinh trưởng, phát triển của cây Độc Hoạt tại Mộc Châu - Sơn La 1. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài cung cấp đầy đủ và chi tiết những dẫn liệu nghiên cứu cơ bản về đặc điểm thực vật học, mặt khác là cơ sở tìm ra mức độ bón phân hợp lý để chăm sóc cây Độc Hoạt, góp phần xây dựng được quy trình sản xuất cây Độc Hoạt có năng suất cao, phẩm chất tốt phục vụ cho quá trình sản xuất dược liệu trong ngành y dược. Kết quả nghiên cứu của đề tài bổ sung thêm tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học, tài liệu giảng dạy, tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu cây dược liệu. Ý nghĩa thực tiễn đề tài Kinh tế: Hiện nay, các bệnh về xương khớp ngày càng nhiều và ở mức đáng báo động, Theo Th.S-BS Hồ Phạm Thục Lan, Trưởng khoa Cơ - Xương - Khớp BV Nhân Dân 115, mỗi ngày khoảng 200 bệnh nhân tới khám, tái khám các bệnh xương khớp thì có trên 50% bị thoái hóa khớp. Trong đó, khoảng 2/3 bệnh nhân được chẩn đoán thoái hóa khớp phải nhập viện điều trị.
Theo BS Lan, bệnh thoái hóa khớp đang có tần suất mắc rất cao trong cộng đồng. Từ thực tiễn đó mà nhu cầu chữa các bệnh về xương khớp ngày càng tăng không chỉ trong 2 Tây y mà còn cả trong Đông y. Cũng vì vậy mà cây Độc hoạt càng được sự quan tâm và chú trọng hơn. Với quỹ đất trồng và nguồn lao động nông nghiệp vùng cao rất lớn là cơ hội để người dân sản xuất cây Độc hoạt theo hướng sản xuất hàng hóa, cải thiện và phát triển kinh tế hộ gia đình.
Xã hội: Từ kết quả nghiên cứu của đề tài, tiếp tục tiến hành nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật sẽ làm tăng năng suất và chất lượng cây Độc hoạt, đáp ứng nhu cầu làm thuốc cho xã hội mà thực tiễn đang đặt ra. Môi trường: Đề tài góp phần bảo tồn giữ gìn và phát triển nguồn gen cây Độc hoạt. Như vậy đề tài góp phần công tác bảo tồn và chăm sóc sức khỏe cộng đồng mà thực tiễn đang đặt ra. GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI - Đề tài tập trung nghiên cứu đặc điểm thực vật học của cây Độc Hoạt và ảnh hưởng của các công thức phân bón thí nghiệm đến sự sinh trưởng, phát triển của cây Độc Hoạt tại Mộc Châu - Sơn La.
- Đề tài giới hạn chỉ nghiên cứu các mức phân bón khác nhau đến cây độc hoạt. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. NGUỒN GỐC VÀ VỊ TRÍ PHÂN LOẠI CỦA CÂY ĐỘC HOẠT 2. Nguồn gốc Trên thế giới Độc hoạt được trồng nhiều nhất ở Trung Quốc và có xuất xứ từ Trung Quốc, tập trung chủ yếu ở các tỉnh Triết Giang, Hồ Bắc, Hồ Nam.
Cây được nhập vào Việt Nam đầu những năm 70 và được trồng ở Sa Pa (Lào Cai), sau đó đưa ra sản xuất ở huyện Sìn Hồ (Lai Châu). Song, hiện nay chỉ còn lại một ít giống ở Trại thuốc Sa Pa (Viện Dược liệu). Một số gia đình ở đây cũng có trồng, nhưng diện tích không đáng kể. Ở Việt Nam, theo Danh lục cây thuốc Việt Nam của Viện Dược Liệu (2016), Độc Hoạt là cây nhập nội đã được trồng ở một số nơi như Lào Cai (Sa Pa) và Lai Châu (Sìn Hồ).
Nước ta đã nhập nội từ Trung Quốc và Nhật Bản trồng ở vùng núi Sa Pa -Lào Cai đầu những năm 1970s. Sau đó cây được đưa ra sản xuất tại Sìn Hồ (Lai Châu). Ngoài ra, Độc hoạt còn được trồng lưu giữ trong Trại nghiên cứu cây thuốc ở Sa Pa và Tam Đảo. Vị trí phân loại của cây Độc hoạt Theo phân loại của Võ Văn Chi (2003) trong cuốn Từ Điển Thực Vật Thông Dụng thì Độc Hoạt hay còn gọi là Mao Đương Quy có tên khoa học là: Angelica pubescens Ait, thuộc bộ Hoa Tán (Apiaceae) phân lớp Hoa Hồng (Rosidae), thuộc lớp 2 lá mầm (Magnoliopsida), ngành Hạt kín (Magnoliophyta).
ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT HỌC Độc hoạt là loại cây thảo sống lâu năm, cao 0,5- 1m, thân mọc thẳng đứng, tròn, toàn thân màu tía hay hơi tím, không có lông, có rãnh dọc, nhiều đốt dài 20 - 30 cm, đường kính 2 - 3 cm, trong rỗng. Lá kép hình lông chim 2 - 3 lần; lá chét nguyên hoặc chia thùy, mép lá có răng cưa tù không nhọn; cuống lá nhỏ, phía dưới nở rộng thành bẹ có dìa mỏng. Trên gân lá có lông ngắn và thưa (Võ Văn Chi, 2003). Hoa tự hình tán kép, gồm 10-20 cuống tán.
Hoa nhỏ màu trắng (Võ Văn Chi, 2003). Quả bế đôi, hình trứng hoặc bầu dục tròn dẹt, mầu tía, trên lưng có sống, hai bên phát triển thành dìa (Võ Văn Chi, 2003). 4 Rễ cái hơi hình trụ, trên to dưới nhỏ, đầu dưới phân 2 – 3 nhánh hoặc hơn, dài 10 – 30 cm. Đầu rễ phình ra hình nón ngược với nhiều vân ngang.5 – 3 cm, đỉnh trên còn sót lại ít gốc thân, mặt ngoài nâu xám hay nâu thẫm, có vân nhăn dọc, với các lỗ vỏ, hơi lồi ngang và những vết sẹo rễ con hơi nổi lên.
Chất tương đối rắn chắc, khi ẩm thì mềm. Mặt bẻ gãy có màu xám trắng, với nhiều khoang dầu màu nâu nằm rải rác, gỗ từ màu vàng xám đến vàng nâu, tầng phát sinh màu nâu. Toàn cây có mùi thơm ngát đặc biệt, vị đắng và hăng, nếm hơi tê lưỡi. Mùa hoa tháng 6 – 9, ra quả từ tháng 10 – 12 (Đỗ Huy Bích, 2004).
NHỮNG YÊU CẦU VỀ KỸ THUẬT VÀ CHĂM SÓC CÂY ĐỘC HOẠT 2. Kỹ thuật trồng độc hoạt Cây Độc Hoạt đã được nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt bởi Nguyễn Huy Bích và cs. (2004) cho biết: - Độc hoạt là cây thuốc di thực từ Trung Quốc ưa khí hậu mát mẻ nhiệt độ từ 16-20°C , độ ẩm không khí 75-90%. - Cây được nhân giống bằng hạt.
Hạt giống được lấy từ cây 2 năm tuổi, trồng trên vùng núi cao, hạt có thể gieo thẳng hoặc gieo trên vườn ươm rồi đánh đi trồng. Gieo thẳng tốn nhiều công nhưng giá trị thương phẩm của dược liệu cao hơn gieo qua vườn ươm. Rễ củ của cây gieo thẳng ít phân nhánh hơn rễ của cây trồng bằng cây con. Thông thường người ta kết hợp cả hai cách từ ruộng gieo thẳng, đánh tỉa cây con đi trồng.
Còn ở ruộng gieo thẳng giữ lại cây con với khoảng cách đã định. Cây gieo thẳng hoặc cây trồng đều giữ khoảng cách 30x30cm hoặc 30x25cm tùy theo chât đất, hạt được gieo theo rãnh cách nhau 30cm, phũ rơm rạ, tưới ẩm đều, khi hạt nảy mầm thì dỡ bỏ rơm rạ. - Thời vụ trồng: ở đồng bằng gieo hạt tháng 9-10 thu hoạch tháng 6-7; miền núi như Sa Pa và Sìn Hồ gieo hạt tháng 2-3 hoặc tháng 8-9, thu hoạch tháng 11-12. - Làm đất, phân bón: Đất vườn ươm được cày ải, làm nhỏ, sạch cỏ, lên luống cao 15-20 cm, rộng 70 cm, bón lót 15-20 tấn/ha phân hữu cơ rải khắp mặt luống hay theo hàng.
Đất trồng lên luống cao 20-30 cm, rộng 50-70 cm tùy theo trồng 2 hay 3 hàng cây. - Độc hoạt có thể gieo thẳng hoặc bứng cây con để trồng. Vườn ươm 160- 160 kg/ha hạt, phủ qua đất, sau đó phủ rơm rạ cho kín hạt, tưới nước.