MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Theo thống kê của tổ chức nông lương Liên hợp quốc (FAO), trên thế giới có khoảng hơn 5.000 giống vật nuôi, hiện có khoảng 1.600 giống đang có nguy có tuyệt chủng, việc suy giảm này do nhiều nguyên nhân khác nhau tác động nên như: Có sự du nhập của nguyên liệu di truyền mới, chính sách nông nghiệp không hợp lý, quá trình tạo giống mới gặp nhiều khó khăn, hệ thống kinh tế địa phương bị suy giảm, sự tàn phá của thiên nhiên, chính trị xã hội không ổn định….Trước tình hình đó hầu hết các quốc gia trong đó có Việt Nam đều có sự xây dựng và triển khai các chiến lược bảo tồn nguồn gen vật nuôi và sự đa dạng sinh học, với mục tiêu bảo vệ các giống vật nuôi khỏi tình trạng nguy hiểm nhằm duy trì và đáp ứng nhu cầu cho tương lai, cung cấp nguyên liệu di truyền cho các chương trình giống, duy trì tính đa dạng trong hệ thống chăn nuôi bền vững, phục vụ cho nhu cầu kinh tế, văn hóa, giáo dục, sinh thái học hiện tại và tương lai. Ở Việt Nam các giống vật nuôi đều là sản phẩm một quá trình thuần hóa, lao động và sáng tạo xảy ra từ thời tiền sử cùng với một nền văn minh của nhân loại. Tiếp sau đó là một quá trình chọn lọc nuôi dưỡng lâu dài gắn liền với từng thế hệ phát triển của dân tộc.
Và rõ ràng các giống vật nuôi là sản phẩm của một nền văn hóa ở từng địa phương và cả nước. Chính vì vậy việc bảo tồn nguồn gen, bảo tồn vật nuôi cũng chính là gìn giữ và phát triển nền văn hóa quốc gia. Nước ta hiện có rất nhiều giống vật nuôi quý giá nằm trong danh sách cần được bảo tồn. Trong số đó cần nhắc đến “gà đá” hay còn gọi là “gà nòi” hay “gà chọi”.
Gà đá là một loại vật nuôi có từ xa xưa. Nuôi và chơi gà đá là một hoạt động giao lưu văn hóa đẹp mắt vốn có của người Việt Nam được lưu truyền đến ngày nay. Gà đá được biết đến không những thông qua thế đá đẹp, chọi tốt mà còn có khả năng sản xuất thịt rất cao, chất lượng lớn vì vậy nguồn lợi kinh tế mà nó đem lại khá lớn. Gà đá được nuôi ở rất nhiều tỉnh thành trên cả nước và Bình Định là một trong những nơi phát triển mạnh về việc chơi và 2 nuôi gà đá.
Dòng gà đá nuôi tại Bình Định là dòng gà có danh tiếng về khả năng thi đấu. Thành phố Quy Nhơn và tất cả các huyện trong tỉnh đều nuôi và tổ chức thi đấu, đặc biệt rất phát triển trong các dịp lễ, Tết thể hiện tinh thần thượng võ. Các địa phương tập trung nuôi gà đá nhiều là huyện Tây Sơn, Hoài Nhơn và đặc biệt là thành phố Quy Nhơn. Mặc dù được nuôi nhiều, phát triển mạnh nhưng việc chăm sóc, lai tạo, chọn lọc gà đá có thế đá đẹp, dũng mãnh và uy lực vẫn được thực hiện theo cách thức dân gian truyền thống theo kinh nghiệm của người chơi.
Tài liệu, sách vở ghi chép về gà đá nhìn chung là theo kinh nghiệm vốn có của người chơi gà đá. Các đề tài nghiên cứu trong và ngoài tỉnh rất ít và vẫn còn nhiều hạn chế do không có điều kiện tiếp cận thông tin một cách đầy đủ từ người chơi vì lý do giữ “bí quyết” của họ. Xuất phát từ những lý do trên nên chúng tôi quyết định chọn đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sự liên quan giữa ngoại hình với khả năng thi đấu của dòng gà đá nuôi tại tỉnh Bình Định” để tìm hiểu và nghiên cứu, tìm hiểu về dòng gà đá Bình Định góp phần bảo tồn và phát huy nguồn gen quý của địa phương. Mục tiêu nghiên cứu - Nghiên cứu đặc điểm sinh học và đặc điểm ngoại hình đặc trưng của dòng gà đá nuôi tại Bình Định.
- Nghiên cứu đặc điểm di truyền theo dòng mẹ ở dòng gà đá Bình Định. - Nghiên cứu các đặc điểm ngoại hình liên quan đến khả năng thi đấu. Ý nghĩa của đề tài 3. Ý nghĩa khoa học Qua việc nghiên cứu, đánh giá các đặc điểm ngoại hình đặc trưng của dòng gà đá nuôi tại Bình Định, các đặc điểm liên quan đến khả năng đá chọi, đặc biệt là những đặc điểm được di truyền theo dòng mẹ, đề tài góp phần cung cấp những dẫn liệu khoa học để bảo vệ nguồn gen gà đá của địa phương, bảo vệ sự đa dạng sinh học, giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống của Bình Định cũng như của Việt Nam.
Ý nghĩa thực tiễn Đề tài góp phần tổng hợp, đề xuất những biện pháp kỹ thuật lai tạo, chọn lọc và chăm sóc hợp lý, nhằm phát huy sức sống, tăng khả năng thi đấu, cũng như tạo ra những dòng gà có thế đá đẹp mắt, hiệu quả, phục vụ vào việc nuôi dưỡng và sản xuất giống, nâng cao hiệu quả về mặt kinh tế. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vài nét về tình hình chăn nuôi gia cầm trên thế giới và Việt Nam * Trên thế giới Từ thập kỷ 40 trở lại đây chăn nuôi gia cầm trên thế giới được phát triển mạnh mẽ cả về số lưỡng lẫn chất lượng, tính đến nay tổng đàn gia cầm trên thế giới đã lên đến khoảng 40 tỷ con, trong đó gà chiếm trên 96%, vịt gần 2%, còn lại là một số gia cầm khác như: bồ câu, ngỗng… Tùy thuộc vào điều kiện khí hậu, thời tiết, vị trí địa lý, văn hóa xã hội, tình hình đầu tư và phát triển kinh tế…mà đàn gia cầm có sự phân bố khác nhau và mang tính không đồng đều ở các khu vực. Châu Mỹ sỡ hữu trên 50% đàn gà đặc biệt là Hoa Kỳ chiếm khoảng 40% đàn gà công nghiệp, tiếp đến là một số nước Tây Âu.
Hoa Kỳ cũng là nơi nuôi lượng gà Tây bậc nhất với 60%, rối đén Pháp, Canada, Baraxin. Ở Trung Quốc và một số nước Châu Á vấn đề nuôi trang trại và chăn thả đối với gà địa phương, gà lông màu được tập trung nhiều. Trong đó Trung Quốc cũng là một quốc gia nuôi nhiều vịt nhất trên thế giới với số lượng lên đến 60%, tiếp đến là Pháp,Thái Lan, thứ tư là Việt Nam… * Ở Việt Nam Chăn nuôi gia cầm được cho là một nghề truyền thống của đất nước Việt Nam, xuất hiện từ lâu đời với quy mô rất nhỏ, mỗi gia đình chỉ nuôi một vài đến vài chục con, chăn thả một cách tự do. Với đặc tính dễ nuôi, thịt thơm, sức chống chịu cao, chịu khó kiếm mồi…nên gà Ri và vịt Bầu được nuôi phổ biến khắp mọi miền của đất nước.
Nhiều giống gia cầm khác như: gà Mía, gà Tre, gà Hồ, gà Đông Tảo, gà Ác…thì được nuôi tập trung ở những vùng khác nhau. Vào nững năm cuối của thập kỷ 60, một số đàn gà công nghiệp được nhập vào nước ta như: gà chuyên trứng Sekxalin, chuyên thịt Comish ở miền Bắc, Hurbard thịt, Hurbard trứng ở miền Nam….Do điều kiện kinh tế, kỹ thuật còn khó khăn, kèm theo kinh nghiệm chăn nuôi còn hạn chế nên các đàn gia cầm nước ta thời kì đó bị dịch bệnh nhiều, dẫn đến năng suất thấp và hiệu quả kém. Ngày nay, nhờ sự giúp đỡ của nhiều chuyên gia ở các nước như Cu 5 Ba, FAO,… nghành gia cầm của nước ta đang được đẩy mạnh và trở thành một nghành kỹ thuật mũi nhọn không thể thiếu trong sự nghiệp phát triển của đất nước, góp phần tạo sản phẩm hàng hóa, đổi mới cơ cấu nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa tăng thu nhập cho người nông dân, mở rộng, hợp tác với các nước trong khu vực và thế giới. Nguồn gốc, phân bố của gà đá Công cuộc truy tìm nguồn gốc của gà là một đề tài nghiên cứu quy mô của nhiều nhóm khoa học gia trên thế giới, qua các nghiên cứu này, nhiều phát hiện thú vị đã làm thay đổi cái nhìn về nền văn minh nông nghiệp Đông Nam Á.
Hiện nay trên thế giới người ta thống kê có tất cả 175 giống gà khác nhau và tất cả đều xuất thân từ một loài chim rừng màu đỏ có tên tiếng Anh là Red Jungle Fowl, tên khoa học là Gallus gallus. Theo các tài liệu và các di vật khảo cổ, giới khoa học cho rằng loài chim này được con người thuần nhưỡng vào khoảng 4000 năm về trước tại vùng thung lũng Indus (tức Pakistan ngày nay). Tuy nhiên các nhà khảo cổ Trung Quốc dựa vào các di chỉ tìm thấy ở vùng thuộc sông Hoàng Hà (Yellow River) cho rằng Trung Quốc mới là nơi thuần nhưỡng loài gia cầm này và ước tính thời điểm thuần hóa xảy ra 6.500 trước đây, nhưng thời điểm này bị nghi ngờ bởi vì khí hậu và môi trường miền Bắc Trung Quốc không thể là nơi lý tưởng cho gà rừng Red Jungle Fowl phát triển. Trong hai công trình nghiên cứu quan trọng được công bố trên Viện hàn lâm khoa học quốc gia Mỹ, một nhóm khoa học gia Nhật so sánh cấu trúc di truyền của 21 giống gà thuộc gia đình Gallus gallus từ Thái Lan, Ấn Độ, Nhật Bản, Sri lanka…và đã phát hiện ra rằng, giống gà tại Thái Lan có hệ số phong phú di truyền cao nhất.
Khi so sánh ADN của giống gà Đông Nam Á và ADN của các giống gà khác trên thế giới, các nhà nghiên cứu Nhật đã đi đến kết luận rằng, tất cả các giống gà nuôi trên thế giới ngày nay, đều xuất phát từ một giống gà từng sống (hay thuần hóa) tại một vùng đất mà ngày nay thuộc Thái Lan và Việt Nam. Họ còn ước tính rằng thời điểm thuần hóa gà rừng bắt đầu từ khoảng 8.000 năm về trước. Phát hiện này của các nhà nghiên cứu Nhật, dựa vào phương pháp nghiên cứu sinh học phân tử hiện đại và nó 6 cũng phù hợp với di chỉ khảo cổ học tìm thấy ở nước ta. Trong cuốn Origin of species, Darwin cũng đã từng khẳng định rằng tất cả các giống gà trên thế giới đều có nguồn gốc từ gà rừng Đông Nam Á.
Trong một bài viết cho tập san National Geographic, W.Solheim II nhận xét rằng, Đông Nam Á là nơi phát triển nền chăn nuôi đầu tiên trên trái đất. Gần đây, có hai nghiên cứu từ Nhật cho thấy giống gà Shamo, một loại gà nòi được nuôi chủ yếu cho trò chơi đá gà có nguồn gốc từ Đông Dương và miền Nam Trung Quốc. “Gà đá” hay còn gọi là “gà nòi” hay “gà chọi” là một giống gà nội địa rất ưu việt của Việt Nam.